In lyts espeltsje troch de stichting BMD (Brede Maatskiplike Diskusje) útsochte lju tusken de 18 en 30 jier sil frege wurde wat har tinken is oer it Frysk en it plak fan it Frysk yn Fryslân en yn it ûnderwiis.
Takom maityd earst yn ien doarpke, en as de útkomst 'Nederlânsk' genôch is yn mear.
Wy hawwe dus aansen te krijen net mei in Brede mar mei in 'Smelle Maatskiplike Diskusje' oer it Frysk. Hoewol, 'maatskiplik'? Sels wat minsken útsykje dy't wierskynlik net folle mei it Frysk hawwe - op kosten fan de provinsje Fryslân?
De trochsichtige opset makket sok praten al dalik oerstallich. Elk wit dat 'âldere' minsken mear hawwe mei it Frysk as 'jongere' minsken, dy't ommers al opsnúfd hawwe fan ús falend ûnderwiissysteem dat it Frysk der ab-so-lút net ta docht.
Ek de opmerkingen fan Rimmer Mulder yn it Friesch Dagblad hjoed oer dat it Fryske taalbelied safolle kostet en neffens him neat opsmyt, en dat Ljouwert 'geen Friestalige stad' wêze soe (sa'n 30 persint fan de Ljouwerters praat Frysk) jouwe it ramt oan fan it ûndernimmen.
Dat - as jo aansen net meiprate meie yn de Smelle Net-Maatskiplike Gjin-Diskusje oer it Frysk, net útsocht binne troch Mulder en Willem Verf, dan is dat mei in doel. Jo betelje wol belêsting, jo meie stimme foar it wetterskip. Mar de Partij bepaalt de takomst fan jo kultuer.
Ek in goeie metoade foar wittenskiplik ûndersyk: tel it oantal nijs-/parseberjochten fan in partij op syn webside en gean ris nei wêr’t dy berjochten oer gean.
Dan krije jo in idee fan de ûnderwerpen dêr’t dy partij graach, en de ûnderwerpen dêr’t dy partij minder graach mei assosjearre wurdt. Handich, of net?
De partij yn kwestje is de Frysk Nasjonale Partij (FNP), de webside is de sintrale webside fan de partij en sjoen is op de side ‘Nijsoersjoch’. It ûndersyksark is it telramt en it ynterpretaasjeramt is it sûne ferstân.
De risseltaten. Dit wittenskiplik ûndersyk wiist út dat dêr yn de perioade fan 1 jannewaris oantemei hjoed 15.40 oere mear as tritich berjochten op de site set binne. Fierrewei de measte berjochten geane oer natuer- en lânskipsbeskerming, duorsumens, lânbou/stikstof, ekonomy en iepenbier ferfier.
De Grutte Ofwêzigen binne de Fryske taal en it Frysk ûnderwiis.
Underwiis yn de Fryske taal? Frysktalige kultuer? Wy moatte hielendal hielendal hielendal werom, it is in ferrekt ein bonkeljen, nei 8 jannewaris – in gjalp foarôfgeand oan in nijjiersresepsje of sokssawat - om it tinkend part fan it omsittend laach alfêst mar de bek te binen wierskynlik - oer de winsklikens om software fan de Fryske Akademy te brûken foar it ûndertiteljen fan, jawol, gemeenteriedsgearkomsten. Nou, dat hat de webside dan teminsten berikt.
Pfffff. In ‘Fryske’ partij. Ofdroege troch de tsjinstanner, mar krekt noch de eare rêden. Hjir de publykskampanje fan de FNP fan 't jier, oan no ta:
23 juny 2020 FNP: bettere beskerming greidefûgelpykjes en reekealtsjes troch de ynset fan drones
18 juny 2010
FNP stelt fragen oer it behâld fan beamwâlen yn Fryslân
16 juny 2020
FNP: goede farferbining Ofslútdyk-Harns
8 juny 2020
Krityk op nij ferdielsysteem jild gemeentefûns
5 juny 2020
FNP yn koroanatiid
28 maaie 2020
Iepenbiere expertmoeting Thialf op 3 juny
27 maaie 2020
Moasje stikstofbelied: FNP, CDA en VVD wolle regy provinsje en ynset op ynnovaasje en ferduorsuming
26 maaie 2020
FNP wol ‘slank’ Europabelied
19 maaie 2020
Krityk regionale partijen op OV-plannen regear
15 maaie 2020
Krityk FNP op weihâlden studinten út OV
11 maaie 2020
Skriftlike fragen oer de weingatten yn de Alddyk ûnder Anjum
30 april 2020
FNP: soarch oer behâld lânskip Noardwest-Fryslân
21 april 2020
FNP: balâns hâlde tusken natuer en rekreaasje
15 april 2020
FNP, CDA en 50PLUS: regels sinneljedder binend fêststelle
9 april 2020
FNP: yntegraal finansjeel krisispakket by provinsje
2 april 2020
FNP: wentebou Goutum net op kosten fan greidefûgels
1 april 2020
Oandacht FNP foar gefolgen krisis foar doarpshuzen en wykgebouwen
16 maart 2020
De FNP is de kommende tiid stil
11 maart 2020
FNP: foar Fryslân as reinbôgeprovinsje
11 maart 2020
FNP, CDA en 50PLUS: gjin enerzjylânskip op goede lânbougrûn
4 maart 2020
Expertmeeting 5G op oanstean fan FNP, GrienLinks en de Partij voor de Dieren
3 maart 2020
Fakatuere: kommunikaasje-adviseur
26 febrewaris 2020
Bewiislêst skea troch gas- en sâltwinning moat by bedriuwen lizze, net by de boarger
24 febrewaris 2020
FNP wol legere kosten NOM
12 febrewaris 2020
FNP en ChristenUnie: ferbetterje ferkearsfeiligens St. Anne
31 jannewaris 2020
Aksjes tsjin leechfleanrûte JSF
29 jannewaris 2020
Fryslân yn aksje tsjin leechfleanrûte JSF
22 jannewaris 2020
Klaas Fokkinga nije deputearre FNP
20 jannewaris 2020
FNP en 50PLUS wolle faasje mei oanpak fundearringen yn feangreide
15 jannewaris 2020
FNP stelt fragen oer studintetal RUG Campus Fryslân
15 jannewaris 2020
FNP Nijjiersgearsit 2020 Hallum Noardeast-Fryslân
8 jannewaris 2020
FNP: software Akademy benutte foar ûndertiteling riedsgearkomsten.
Oant safier it Frysk-nasjonale politike program.
,,In pear jier lyn koest de krante net iepenslaan of ien fan de trije hearen stie der wol yn of hie it der wol oer: de Brede Maatskiplike Diskusje oer it Frysk. Ik ha it oer Pieter de Groot, Frans Kuipers en Willem Verf, kenst dy noch? Dy BMD moast der komme, al soe de ûnderste stien ek boppe. Wilens knibbelet de FNP foar de macht en hâldt him de snút, hat GrienLinks wolris heard fan it bestean fan dy taal, is de PvdA méar ûnsichtber as ûnsichtber, hat de demonstraasje fan 2016 neat úthelle, hat de provinsjale koalysje fan CDA cs. it Frysk ûnderwiis op ’e lange baan set (2030) en is it triumviraat fan it toaniel ferdwûn. ‘Breed’ prate? In opinystikje yn ’t fearnsjier, dat moat kinne. Haadredaksjes witte foar har kommentaren alle ûnderwerpen fan ’e wrâld yn ’e regel wol te finen - útsein it Frysk en it Frysk ûnderwiis. Dat stiet op gjin inkelde wurklist. Want ja, wat moatte je dêr no mei?"
,,Ik wol net leauwe dat it Frysk it fan dy trije grize koppen ha mat. Dû ek net tink. It is in striid. Ik ha in greute bewondering foar dyn krewearjen. Dêr kin gjin Fryske Beweging oan tippe."
,,Ja, thanx maat. Mar ik bin dan ek gek, dan ha je in streekje foar. Witst wat ek gek is? Dat al dy skriuwende ‘kollega’s’ dy't ik haw, dy’t lykas ik graach Frysk skriuwe, en dy’t lykas ik wolris in boekje yn dy taal yn ’t ljocht jouwe, har de bek hâlde. Dat heel dat likes-sykjend folkje dat eigenwiis genôch is om te tinken dat se wat te melden hawwe yn it Frysk, him stiller hâldt as in tsjerkhôf op in wynstille simmerjûn. Net tafallich no efkes, of om’t se krekt de auto ynpakke moatte foar in ritsje nei Appelskea, nee: struktureel, patologysk, oanberne stil. Want se meie dy of dy net, of se hawwe krekt sa’n goede bân mei dy en dy, of se wolle de Afûk net tsjin de poaten skoppe, of se witte net wat se tinke moatte, of de kompjûter is oan it updaten, of neam mat wat. Spuie moat ik derfan."
,,Hiel nuver, yndie. Je begjinne je ôf te freegjen wêrom’t dy minsken eins skriuwe en publisearje."
,,Dat sis ik, om mear likes te sammeljen. Om te bestean yn in op it each publike rol. Net om har talinten en feardichheden te brûken om minsken wekker te meitsjen, earne attint op te meitsjen, earne fan te oertsjûgjen of har te freegjen om earne foar te fjuchtsjen, wolnee. Om in legitimearre plakje yn in rychje koppen. Of om komplimintsjes te krijen fan de buorfrou, der kin tûzenris wat achter sitte. Mar wat der yn alle gefallen nét achter sit, is belutsenens by de taal en de kultuer dy’t har mei makke hawwe ta wa’t se binne, wat se sjugge, hoe’t se tinke en wat se fiele. No’t se hielendal selstannich in wurdsje op papier krije kinne, no binne se ynienen demint. Of bang. Of ’k wit net. Of ’k kin net. Of ’k wol net. Se binne leau’k noch al lid fan in bûn, It Skriuwersboun, of in dichtklupke, Rixt, mar dat is út gewoante. Dat bûn rekkenet it mulpunt út fan de ynaktiviteit fan de eigen leden, en docht dan navenant ék neat. Se hawwe ien kear yn ’t jier in stikje yn har liifblêd, ensafh. Dan binne se der wer in jier fan frij. Se komme ek wolris op Tresoar, dat is dan om de Fryske Nijntje werom te bringen dêr’t it bernsbern sa’n niget oan hie. Want dat witte se allegear wol te fertellen, snapst? Dat se elkenien oanfjurje om dochs foaral Frysk te praten. Dat se altyd in wite koeke keapje as de kuorbalklup der mei oan ’e doar komt."
,,Do bist wol aardich negatyf, jonge. Kinst dat allegear net better wat fleuriger ferpakke, sadat de minsken it earder fan dy oannimme?"
,,Jawis wol! Goede tip. Dan moatst efkes geduld dwaan, dan rin ik efkes nei de Bûterhoeke en gluorkje by de Afûk troch de ruten hoe’t dat ek alwer moat, fleuriger ferpakke. Of miskien better efkes by Cedin yn Drachten sjen, dêr kinst ek leare hoe’tst fan in begraffenis in brulloft makkest. Witst hoe? Gewoan net sa âldmannich dwaan! Mar wat tinksto, maat? Hat it allegear noch doel? Wêrom net gewoan de gerdinen stiif ta dwaan, wachtsje op ’e doarwarder en krekt dwaan as hearre je de bel net?"
,,Doch my noch mar in pilske."
.
Earne yn ’e wrâld leit in provinsje, dy hjit Fryslân, en yn dy provinsje prate de measte minsken Frysk en dêrneist ek Nederlânsk. Earne yn dy provinsje leit it doarp Drachten en earne yn Drachten stiet it gebou fan ‘meertaligheidscentrum’ Cedin, en earne yn dat gebou wurdt op ’t heden wurke oan in moaie en lukrative opdracht fan dy provinsje: fernij it ‘learplan’ foar ûnderwiis yn de Fryske taal.
Dat sit sa: it ûnderwiis yn de Nederlânske taal is aardich op oarder, dat yn de Fryske is om jin oer te beskriemen sa min. Oer de oarsaken dêrfan – in grut tekoart oan meartaligens by it part fan de Fryske befolking dat net Frysktalich is, en yn it ferlingde dêrfan in ynstitúsjoneel-diskriminatware hâlding foar it Frysk oer by skoalbestjoeren – sille wy de mûle hjir mar net spiele, mar dat nije learplan op kommendewei is ús omtinken mear as wurdich. Want dat sil aansen de basis wurde wêrop’t ús demokratysk keazen provinsjaal parlemint beslute moat watfoar Fryske lessen yn ’e takomst jûn wurde sille oan watfoar soart bern.
Hjoed hat it ûnfolpriizge Friesch Dagblad in earste stik oer de foarderingen, dêr yn dat gebou yn Drachten. Dêr wurket in tiim oan it opstellen fan it nije learplan, in tiim dat boppedat fia befeilige ferbiningen feedback krijt fan in ‘fjildgroep’ út de praktyk: learkrêften, skoaldirekteuren, learareoplieders, de Afûk en ‘Friese taalkundigen’. De lêste jierren binne ,,nije ideeën” opkaam ,,oer bygelyks de wearde fan meartaligens en oer it sykjen fan ferbining mei oare fakken”, sa begjint Cedin-ûnderwiisadviseur Ferdau Terpstra fan Kurrikulum.frl. Dy nije ideeën betsjutte foar it fak Frysk dat fokabulêr en grammatika leare minder belangryk wurdt, ,,mar datst dy taal funksjoneel en betsjuttingsfol makkest foar learlingen”.
It is de bedoeling dat aansen – nei 1 oktober – op basis fan it nije learplan ek nije kearndoelen formulearre wurde: wat moat it ûnderwiis krekt úthelje? ,,De âlde doelen wienen bot rjochte op inkeld kwalifikaasje – kennis en feardichheden toane kinne, mar ûnderwiis giet ek oer sosjalisaasje en persoansfoarming”, seit Bernadet de Jager fan Cedin. It sil derom gean moatte by de bern in positive hâlding foar it Frysk oer oan te kweekjen, seit Bertus Dorhout, tiimlieder op csg Liudger yn Burgum.
Jo fiele al oankommen wêr’t dit hinne sil. It âlde belied (sûnt 2015) ken fjouwer oprinnende kearndoelen – fan, ûnderoan, Fryslân en it Frysk sympatyk fine, nei in bytsje kletse kinne oer neat yn it Frysk, nei boppedat ek noch in Fryske Suske & Wiske lêze kinne, nei boppedat ek noch in Fryske sin op papier kwattelje kinne. Skoallen hawwe ‘taalprofilen’ oanwiisd krigen mei byhearrende hegere of legere leardoelen. It tawizen fan ferskillende taalprofilen oan skoallen – in skoalle op it Fryskpratende plattelân hantearret ‘hegere’ leardoelen as in skoalle yn Camminghaburen – is ferline jier ferneatigjend beoardiele troch de ûnderwiisynspeksje, mei as offisjele reden dat it net liedt ta Fryske ambysjes op skoallen.
Mar mei as wérklik pinepunt dat sa’n systeem delkomt op troch de oerheid sanksjonearre etnisearring fan it Frysk ûnderwiis en dus op diskriminaasje en ûntnimming fan it minskerjocht op fatsoenlik ûnderwiis yn de eigen taal. As jo yn Wommels wenje, krije jo bern better Fryske les as bywannear’t jo it miswier treft om yn Ljouwert tahâlde te moatten. Om dizze beskamsume sitewaasje, yn 'e kearn feroarsake troch meartalich behindere skoalbestjoeren, nou wat mear út it sicht te setten, dêr is dat nije learplan fan Kurrikulum.frl foar ornearre.
It wurket, sa leart ús de krante, mei fjouwer ‘Grutte Opdrachten’, fjouwer ‘tema’s’ dy’t beskriuwe wat en hoe’t de bern aansen Frysk leare sille. Ik nim se hjir efkes mei permisje oer yn de formulearring sa’t se yn de krante stean:
1. Identiteit & Taal yn beweging. Oer de rol en wearde fan de Fryske taal en meartaligens foar identiteitsûntwikkeling. Learlingen wurde har der bewust fan dat se yn in meartalige provinsje wenje. Se ûntdekke it belang fan goede taalbehearsking fan it Frysk foar harsels en foar oaren as thústaal, twadde of nije taal.
2. It is al begûn. Oer it leare te behearskjen fan en kommunisearje te kinnen yn de Fryske taal, fuortbouwend op de taalfeardigens fan elke learling. Dat betsjut dat sy leare om yn it Frysk te praten en petearen te fieren, dat sy mûnlinge, skriftlike, digitale of multimediale ynhâld fan it Frysk leare te begripen en te ferwurkjen en dat sy Frysktalige teksten leare te lêzen en te skriuwen.
3. Sjoch om ’e hoeke: ferline, no en takomst. Oer de Fryske maatskippij, de omjouwing en it kultureel erfguod fan ferline, hjoed en takomst. Learlingen leare oer skiednis en lânskip, arsjitektuer, keunst, literatuer, tradysjes en noarmen en wearden. Se leare oer de politike en sosjale wearde fan it Frysk foar de mienskip.
4. Sin’ en wille. Oer it fergrutsjen fan de (Frysk)talige kreativiteit en taalwille troch te eksperimintearjen mei de Fryske taal. Learlingen besjogge en beharkje Frysktalige keunstsinnnige en ekspressive aktiviteiten en wurde stimulearre om Fryske teksten te lêzen. Se eksperimintearje sels mei foarmen fan taal, lykas poëzij, lieten, films, raps ensfh.
Oant safier de fjouwer ‘Grutte Opdrachten’. Al dalik sjucht men dat de fjouwer ‘opdrachten’ fertocht goed korrespondearje, al binne se yn in hip jaske stutsen, mei de âlde fjouwer dizenige kearndoelen. It grutste ferskil is yndie it hippe jaske: identiteitsûntjouwing, bewustwurding, meartaligens, noarmen en wearden, de mienskip, kreativiteit, ekspresje, eksperimintearje. Sa liket it noch wat, mar wat stiet hjir no winliken? Learlingen wurde har derfan bewust wêr’t se wenje? Learlingen wurdt ferteld dat it Frysk belangryk foar har is – ek al bliuwe it Fryske fokabulêr en de Fryske grammatika fierhinne geheim? Se leare oer de politike en sosjale wearde fan it Frysk foar de mienskip, mar dy ‘mienskip’ sels set dy wearde net sa heech? Se leare te eksperimintearjen mei de Fryske taal, mar se behearskje dy net, dus se leare kreupele boadskippen yn te tikjen op ’e mobyl?
It is dúdlik: yn dit ‘learplan’ is it skriuwe kinnen fan it Frysk gjin ding dêr’t it praat oer gean moat. ,,Taal leare kin ek fia bûtenlessen, keunst of lokale skiednis”, mient Dorhout. ,,En it moat ynspylje op 21-iuwske feardichheden: lit se mar in promoasjefilmke oer Burgum meitsje of in rapnûmer opnimme.” (..) ,,Dy taalfeardigens krijt krekt in ympuls troch it sa praktysk te meitsjen. It resultaat bliuwt dat learlingen harkje, lêzen, praten en skriuwen leare. Mar wy wolle oare middels ynsette om dat te berikken. Dêrmei kinne wy in folle gruttere groep dosinten en learlingen entûsjast krije foar it fak.”
Dorhout bedoelt: om’t wy eins neat feroarje, gjin hegere ambysjes fêstlizze en it inkeld mar wat oars formulearje, sille de skoalbestjoeren ús ‘plan’ aansens wol slikke.
Mar wêrom der noch doekjes om wine? De kearn fan dit learplan is it fasilitearjen fan de fierdergeande etnisearring fan it Frysk ûnderwiis. De konsekwinsje fan dit plan is de eliminaasje fan it Frysk as skriuwtaal en de reduksje derfan yn it ‘meartalich’ ûnderwiis ta in samling inkeld noch ferbaal praktisearre regiolekten.
In Provinsjale Steaten dy’t hjir aansen in klap op jout, sil troch dy't nei ús komme skuldich ferklearre wurde oan moard op wat oait de twadde rykstaal wie.
.
Anne-Goaitske Breteler (24) út Ternaard en Sytze de Haan (30) út Holwert sille podcasts meitsje en wolle neffens de Leeuwarder Courant fan hjoed net tefolle Afûkfrysk prate - wat dat dan ek mar wêze mei. Se wolle, mei oare wurden, it Frysk brûke sa't se it om har hinne hearre - wat fansels net al te bêst Frysk is en al gau útskaait nei in nuver mingtaaltsje.
Net te fier fuort wolle fan de strjitte is bêst, mar te fier weibliuwe fan de taal wer minder. En in bytsje sjeu yn it praat is fansels net ferkeard foar in podcast. Goed, it is Frysk: men moat skipperje. Dêrom hjir in samling útdrukkingen/sprekmanieren út de foar-Afûktiid, nommen út ferhalen en lêzingen fan de man dy't folle mear as de Afûk it Frysk foarme hat: Waling Dykstra.
Earst in hjoed de dei gongbere wize fan sizzen, dêrnei in alternatyf. Podcastmakkers, floggers, rappers, wrâldkeunstners, ienfâldige dichters en skriuwers, Fryskpraters yn it algemien: elk kin der syn foardeel mar mei dwaan. Nocht en wille!
Alles feroarje
alles út it plak sette
Bekend stean as in tsjoenster
Foar in tsjoenster gean
Bern dat net better wurdt
bern dat net op ’e haal komt
Bist gek wurden?
is ’t dy yn ’e sinnen slein?
Bûtensletten
bûtenskoattele
Dan kin men ’t net mear brûke
dan hat men ’t der mei dien
Dat kin wol wurde/oangean
dat moat mar ris oan ’e gong
Dat tink ik wol
dat hâld ik der al foar
Dat woe ik net/achte ik net goed
dat mocht ik net ha
De boel wie net opromme
de boel wie net op stel
De minderheid
de lytste helte
De moaiste klean oan
yn de uterste pronk
Der giene trije oeren foarby, doe...
der gyng in goed trije oeren ta in ein, doe…
Dêr hâlden se foar stil
dêr stuiten se foar
Dêr haw ik genôch fan/myn nocht fan
dat wurd ik sa sêd as grôt
Dêr komt neat fan yn!
dêr sil de duvel yn slaan!
Dêr seach er fan op
dat die him sa nij as fleanen
Dit is net bêst/is nuver
dit stiet der bryk by
Doe joech er it wiif in tút
doe naam er it wiif efkes by de kop
Dy hie de reputaasje
dêr gyng de rop fan
Earne oer neitinke
jin earne op beslypje
Eat mei opskipe wurde
eat oan ’e mage krije
Eat net goed kinne
eat gjin rjucht bestek oer hawwe
Eat buorkundich meitsje
mei eat by de rigel lâns gean
Elk mei wat gefoel
elk dêr’t wat fieling yn sit
Fan alles wie der folle
Der wie fan alles by de bult
Fan jin ôfhâlde
fan de hûd te kearen
Fan jongs ôf meijaan
yn de earste brij te iten jaan
Fan jôngs ôf
fan jongs op
Fiere in grutte steat
meitsje in brede swaai
Fierste folle
in ûnbehindige protte
Hawwe in grutte bek
skuorre de bek oan de earen ta op
Hiel moai klaaid/optutte
aldernuverichst yn ’e prûst
Hy die it gau
Hy die it mei gauwens
Hy doarst him net sjen te litten
hy doarst de holle net opstekke
Hy like op in (..), as er net ien wie
hy wie sawat in stik fan in (..), as er net in helen wie
Hy liket op jo
hy hat jo yn skouwing
Hy rûn kâns om gek te wurden
hy wie yn ’t gefaar fan gekwurden
Hy wie net oanwêzich
hy wie net by de wurken
Ik ferwachtsje der net folle goeds fan
ik ha it der net grien op
Ik soe dat graach oars wolle
ik soe der ris niget oan ha oft dat ek oars kin
Ik wol hawwe, dat
Ik wol deropút, dat
Immen foar trije gûne oplichte
immen foar trije gûne yn ’e nekke skoppe
Immen gjin rjucht te dwaan
immen te ferûngelykjen
In bern krije
yn ’t waarm bêd komme
In tuskenoplossing
in behelp
In winter sûnder snie en iis
in iepene winter
In wize fan sizzen
in sprekmanier
In ynklauwerige man
in man dy’t de fingers sa stiene dat se altyd nei him ta klauden
Is der noch wat oan te dwaan?
is der noch helpen oan?
It earste wat er die
it wie syn earste wurk
It gie as in rinnend fjurke troch de stêd
it gie as diggelfjoer troch de stêd
in stikje/eintsje fan de dyk ôf
in trêdmannich fan de dyk ôf
It is efkes nei acht oere
it is grut acht oere
It lytste risiko rinne om…
it minst aventoer hawwe om...
It wie in dei mei moai waar
it wie in moaie dei waar
It wie dêr stampfol
it wie dêr stoppende fol
Kin goed prate
is net op ’e smoel fallen doe’t it tiid wie om praten te learen
Kin net sa hurd rinne
is net ûnbidige fluch op skonken
Krityk jaan
der in oanmerking oer meitsje
Lit it breder hingje
slacht grutter swee
Lyts bern begjint lûd te grinen
hellet de poepmartenssang op út it heechste gat
Mei in tekst derop
mei lêzen derop
Moarnier betiid
moarnier sa gau’t de dei oan ’e loft is
Moarn oer in wike, dan...
As moarn komt noch in wike, dan…
Net in knappe man (uterlik)
net in heel oannimlik man foar de wrâld
No liket it oft ik bang bin
no gean ik foar skiter ôf
Oan de holle sangerje
Om de earen gûnzje
Oars bin ik bang dat…
oars haw ik soarch dat...
Ofkarrend kommentaar jaan op eat
spitige reden oer eat jaan
Ofwiisd wurde troch in faam/feint
in blauwe skine rinne
Op stap wêze
op ’e sukkel wêze
Rinne kâns op
lizze derfoar bleat
Seach nuver op ’e noas
seach nuver by de noas lâns
Seach syn faam wol sitten
hie wol wat bestek yn syn faam
Se hat it sa’t it liket fergetten
it skynt har fergetten te wêzen
Se moatte oeral hinne en by wêze
Se moatte nei alle katstrûperijen te poathâlden
Se tinke goed om har affêren
Se hâlde de foet by de kûle
Se wie net oer te heljen/joech neat ta
se wie oer gjin strie te krijen
Se woe net wachtsje
se die gjin lichten
Smoarch guod ynnimme
smoarch guod yn de hûd gearslaan
Sûnder wat te sizzen
sûnder mar praatsjes te meitsjen
Ticht by de dea west hawwe
nei op ’e kant fan ’e dea west hawwe
Tiid om fuort te gean
tiid fan fuort
Tink dy no ris yn
tink no ris ta
Troch de tiid hinne
by de tiid lâns
Tsjin ús heit syn sin
tsjin de begearte fan ús heit
Wa hat jo stjoerd?
wa hat jo opstjoerd?
Wat der ek barre sil
al keart alles ûnderstboppe
Watfoar mâle bewegingen hy ek makke
hoe’t er ek skeanbille en earmtakke
Wêr sil er it oer hawwe?
wêr soe er it oer ha sille?
Wie fan ’t sintrum/oerstjoer
wie alheel fan syn saken
Wurde oerslein
reitsje foarby
Wurk gunne oan de leechste ynskriuwer
wurk by de minste oannimming bestelle
Yn it ûngelok stoarte
yn it leech fiere
.
[Sa earst mar - letter miskien ris mear.]
Praatsjes fan in klokmakker en in smid
Yn de moanne fan july 1874, dus yn ’t langste fan de simmerdagen, sieten op in moaie jûn om tsien en alven Lykle Klokmakker en Gatse Smid op in bank foar de doar, om nei de sturtstjer te sjen.
Dy twa mannen wienen buorlju. Mar as ’t op tinkbylden en mieningen oankaam, dan rûnen se gâns út elkoar. Gatse wie in man dêr’t de lju fan seinen: hy leaut oan neat en beredenearret alles út de natoer. Dat is nou by in hele bulte minsken itselde as modern, en dat is wer allike folle as goddeleas. – Lykle Klokmakker wie in man dy’t it mei de âlde leare hâlde. Mar hy wie lang sa bekrompen en neargeastich net as in hele bulte fan dy lju. Sipke Potskipper, dy’t de tale Kanaäns spriek, dy sei: ,,Lykle Klokmakker is in man dy’t de wierheid tastimt, mar hy hat se net troch geastlike befininge oan syn siele kennen leard.” Dat woe sizze: Lykle hie de bekearing noch net krige.
Ik tink der sa oer: Lykle hie tefolle alderhanne boeken lêzen, oars sein, hy wie net dom genôch om in echte dweper te wêzen. Hy lies wolris oer de wrâldskiednis, oer de ierdrykskunde, ja, ek wolris oer de natoerkunde. Nou, as immen dat docht, al stiet er oars stiif op syn stik, sa’t er mient, dan slite de fynste puntsjes der al gau wat ôf. Dy’t in echte gelovige, dweperige, neargeastige, haatlike, grimmitige, nasjonale kristen bliuwe wol, moat oars net lêze as sokke dierbere boeken dêr’t de ûngelovigen skandalich yn útskolden wurde. Mar de alderechtste soarte hat men eigentlik ûnder de lju dy’t sawat neat lêze, omdat se ’t hast net kinne, en dan har fan oaren alles yn ’e holle blaze litte. Under sokken hat men de geloofshelten, dy’t graach in ûngelovige stiennigje wolle soene of him de glêzen ynbruie. Lykle Klokmakker hie mei syn kennis en ferstân ek noch wol haatlik en grimmitich wêze kind en falsk en skynhillich derby. As er nammentlik yn ’t sin hân hie om mei syn gaven oan ’e kost te kommen, as evangelist of kolporteur of sawat. Mar dêr tocht de man net oer; hy hâlde him by syn klokmakkerij. Hy wie ferdraachsum en ynskiklik tsjin elkenien. Hy hâlde en droech him as in achtensweardich doarpsboarger. Dêrtroch koene syn ûngelovige buorman Gatse Smid en hy ek goed mei elkoar oerwei. Se praten wol gauris wat tegearre. Want Gatse wie net sa’n hjithollige skimper en gekoanstekker, lykas men se hat ûnder de lju dy’t liberaal hjitte te wêzen.
Nou, se sieten dêr tegearre op ’e bank, en der wienen dy jûns mear lju op in baan om nei de stjer te sjen.
De smid sei: ,,Nou kin men wer sjen dat de minsken dochs wizer binne as foar in hûndert en twahûndert jier.”
,,Wêr kinne je dat nou krekt oan sjen?” sei Lykle.
Gatse sei: ,,Dat sil ’k jo sizze. Sjuch, dêr op ’e dyk steane in tropke minsken nei de stjer te sjen. Manlju, froulju en grutte bern. De iene seit koelbloedich: sa’n sturtstjer, dat is dochs wat bysûnders. De oare seit allike koelbloedich: ik kin der net folle bysûnders oan sjen. De optocht fan ’t Amerikaanske hynderspul, dêr wie ferline jier folle mear oan. Guon dy’t wat fan de stjerrekunde witte of miene te witten, dy begjinne der oer te redenearjen. Oaren dy’t der neat fan begripe en dêrom der ek gjin nocht oan ha, begjinne te mâlfarjen, te praten en te laitsjen. Mar se hawwe allegearre ûnder de ferskining fan dy bûtenwenstige stjer sawat neat te dwaan.”
,,Is dat in bewiis”, sei Lykle, ,,dat de lju nou wizer binne as de minsken yn foarige tiden wienen?”
,,It bewiist teminsten dat se nou net, lykas by âlds, yn noed en freze binne oer sa’n sturtstjer. Doe wienen de lju deabenaud as der sa’n stjer skynde, want se mienden dat dat in foarteken wie fan djoere tiid, pestilinsje, oproer, oarloch, bloedferjitten en noch mear slimme en ôfgryslike dingen. En dat allegearre ta straffe fan de minsken en har ûndogensheid. Sa’n sturtstjer wie doe yn de eagen fan de minsken it teken fan in roede of in bosk biezemriis, dêr’t de beul yn ’t foarige de dieven mei gisele. Witte je wol, Lykle, wat Eise Eisinga oanlieding jûn hat om syn planetarium te meitsjen?”
,,O, je miene dat geande wurk dêr te Frjentsjer”, sei Lykle, ,,dêr’t it beloop fan de sinne en de moanne en de stjerren yn ’t lyts neimakke is. Dêr ha ’k wolris wat fan lêzen, en ik soe ’t ek wolris sjen wolle. Ik wit ek wol dat it makke is troch in ienfâldige wolkammer dy’t Eise Eisinga hjitte. Mar dat dy man dêr in bysûndere oanlieding ta hân hat, dêr bin ’k just net mei bekend.”
,,Ja”, sei Gatse Smid, ,,dêr haw ik fan lêzen. Yn ’t foarjier fan 1774 kaam der in oankundiging yn ’e Ljouwerter krante, dat der in boekje útjûn wurde soe dat skreaun wie troch in leafhawwer der waarheid, oer de konjunksje fan de planeten Jupiter, Mars, Venus en Merkurius mei de moanne – op de 8e maaie fan dat jier. Dat woe mar sizze, dat dy fjouwer planeten en de moanne op de 8e maaie allegearre ticht byinoar te sjen wêze soene yn it stjerreteken fan de Raam. De leafhawwer fan de wierheid kundige dêrby oan, dat dy bysûnderheid wolris tewei bringe koe it fergean fan de hele wrâld.
Dat brocht in hele bulte minsken alderfreeslikst oerstjoer. Want mei ’t oer en wer fertellen en ’t folle bepraten kaam der ek noch in hele bulte by. Boekedrukkers en lietsjongers krigen der in bûtenkânske mei, allike goed as dat der yn ús tiid in oranjefeest op hannen is dêr’t lietsjes by de hele bult foar drukt wurde moatte. Op strjitten en brêgen, op diken en wegen waarden de stichtlike sangen opdreund en de boekjes derby ferkocht. Dy boekjes spoarden de bange minsken oan ta gelove en bekearing, om de freeslike ûndergong fan de wrâld op ’e 8e maaie mei in from gemoed ôf te wachtsjen. In hopen boeren en arbeiders lieten it wurk stean. Wêrom soene se ploegje en eidzje, plantsje en wjudzje en ’t lân ynoarder meitsje, as op ’e 8e maaie dochs de hele boel trochinoar fleach en alles út wie? As de lju mar safolle iten yn ’t foar hiene dat se dy dei bekomme koene, dan koene se har mar stil deljaan en mei earnstige oertinkings, suchtsjen en bidden har freeslik útein ôfwachtsje. Mar in hele bulte hoegden ek net folle, om’t se fan klearebare ûntsteltenisse net ite koene. De dokters en masters hiene ’t alle dagen drok hinne en wer rinnen, nei lju ta dy’t litten wurde moasten. Dat wie doedestiids it middel dêr’t se de taflecht ta namen as de minsken danich oerstjoer wienen. Der rûnen ek wol guon nei de stêden om dêr knappe kundige lju ris nei de saak te freegjen. Mar as dy de ienfâldige bange minsken terjuchte wize woene, dan waarden se net leaud, mar hâlden foar sliependen ûnder ’t gefaar. Dominys dy’t mei bewizen út de skrift de lju delbêdzje woene, waarden útmakke foar blinen, dy’t gjin ynsjen hiene yn de grutte saak. De Steaten fan Fryslân achten ’t nedich om deryn te foarsjen. Se lieten it boekje dat útjûn wurde soe, ûndersykje troch twa kundige mannen. Doe’t dy ferslach fan har ûndersyk jûn hiene, lieten de Steaten bekendmeitsje dat de berekkeningen yn dat boekje net doogden en dat der op de 8e maaie gjin gefaar te freezjen wie. Mar dat holp allegearre neat. It waard ferbean om it boekje foar de 8e maaie yn ’t ljocht te jaan en de lietsjongers waarden tekear gien en oppakt. Mar dat kaam ek al te let.
Yn de nacht tusken de 7e en 8e maaie gyngen in hele bulte lju net op bêd, sawol yn ’e stêden as yn ’e doarpen. Se stiene op ’e bolwurken of rûnen yn ’t iepen fjild, om oeral de loft sjen te kinnen. Want se tochten dat it lichtwol begjinne soe mei tige swier waar, mei geweldige skokken yn ’e grûn of sawat. En wat foel der nou foar op dy ûntsachlike dei? De hele nacht en de deis ek wie ’t sok alderleafst moai stil waar, dat men ’t noait moaier winskje kinne soe. De loft wie sa klear as in gril en der barde de hele dei neat bûtenwenstichs. En doe wienen de minsken fansels ek gau wer bekomd.
Eise Eisinga, de Frjentsjerter wolkammer dy’t ek in bult noch oan stjerrekunde hie, en dêrby in tige knappe rekkenmaster wie, wist ek wol wat der op ’e 8e maaie barre moast. Hy hie ’t ek wol ynsjoen en útrekkene dat der yn ’t alderminst gjin gefaar by wie. Mar dat brocht him op ’t tinkbyld: as de minsken wat begryp hân hiene oer it berin fan sinne, moanne en stjerren, dat hoegden se har sa bang net prate litten te hawwen. Fierder tocht him, as der ris in ienfâldige begryplike foarstelling fan dat berin makke waard, da soe wol in goede saak wêze. – Sa kaam hy der ta om ’t meitsjen fan syn planetarium te ûndernimmen – dat sa’n grut keunststik wurden is.”
Lykle Klokmakker sei: ,,Dat sil wol wier wêze, ik wol ’t alteast wol leauwe. Mar dat de lju doe sa bang wienen en nou sa ûnferskillich, dêr woene je, miende ’k, út bewize dat de lju nou wizer binne. My tinkt, it kin ek wol in bewiis wêze dat se nou folle mear yn ’t kwea behurde binne.”
,,Dat leau ’k hast net”, sei Gatse. ,,De lju wienen by âlds al wakker bang en oer har siele bekommere as der sokke tekens oan ’e loft te wachtsjen of te sjen wienen. As se de gleone roede dêr oan ’e loft seagen, dêr’t se mei gisele wurde soene, sa’t se mienden, och, dan wienen se sa earmelyts. Mar wie de roede wer fuort en har banges besakke, dan ferfoelen se ek wer ta deselde sûnden en ûngerjuchtichheden. Dat it algemien folk nou wizer is as doe, it kin wol wêze dat dat safolle net skeelt as men faak wol mient. Mar de lju dy’t it folk te lieden en te stjoeren hawwe, en leare en fermoanje moatte – dy lykje nou dochs wol wizer te wêzen as doe – of teminsten de saak heel oars te begripen. As der nou sa ris oer dy komeet preke en beard en jammere waard as by âlds, dan waarden in heleboel ienfâldige lju ek wer deabenaud, dat kin men wol foar fêst oannimme. – Der wie mei sa’n prekerij of kranteskriuwerij noch bêst in heleboel ûnrêst ûnder ’t folk te bewurkjen. Dêr ha wy ommers foar koarte jierren wol wat fan sjoen, doe’t de wet op ’t pok-ynintsjen yn Den Haach behannele waard. Oer de komeet hâlde de moard-en-brân-roppers har nou stil, sa’t it liket. Ik haw der teminsten neat fan fernomd dat se deroer op har âlde trant oan ’e gong west ha. En dêrom bliuwt ’t folk nou ek rêstich. Mar dêroan soe men dan dochs ek alwer sizze dat de wierheid oan feroaring ûnderhevich is. – Dêrom net, as der ris in wet op ’e kometen makke wurde moast, dan koe ’t wol wêze dat se har sa koest net hâlden. Want it striden oer in wet is ek wolris in striid om in plak op ’t kessen.”
,,De wierheid is net oan feroaring ûnderhevich”, sei Lykle. ,,Witte je dan net dat der by âlds ek wol knappe lju west hawwe dy’t de minsken ûnder ’t each brochten dat se gjin bygelovige heidenske tinkbylden ha moasten oer sokke tekens oan ’e loft? Lykas wy ek lêze by Jeremias 10 fers 2: ‘Leert den weg der heidenen niet en ontzet u niet voor de tekenen des hemels, dewijl zich de heidenen voor dezelve ontzetten’.”
,,Ja”, sei Gatse, ,,dat wit ik wol. Mar de lju dy’t oan ’t lyntsje rûnen fan safier en net fierder, dy makken dat sawat heal en heal. Se seinen, men koe net foarút sizze, sa’n komeet of sinneklips of oar teken oan de loft betsjut dit en ’t betsjut dat: pest, oarloch, it stjerren fan in kening of keizer, of wat men doedestiids der mear fan betinke mocht. Dat wiene ferburgenheden dêr’t in minske net yn komme mocht, seinen sokke lju. Mar, foegen se derby, it wienen dêrom wol warskôgjende tekens, om de minsken te fermoanjen ta bekearing. As de lju dan diene lykas de Nineviten yn Jonas syn tiid dan gyng it harren goed ôf, mar sa net, dan hiene se straffe te ferwachtsjen. – Mar mannen, dy’t der flink mei delkamen en seinen: kometen of sinneklipsen of oare bysûnderheden dy’t oan ’e loft sjoen wurde, dat binne natuerlike ferskynsels, dêr is gjin gefaar by en se betsjutte ek neat: sokke lju waarden útmakke foar ketters en godslasteraars.
Balthazar Bekker, dy’t him yn syn tiid sa ward hat om spoeken en tsjoensters en alle oare duvelerij út de wrâld te ferdriuwen, hat ek in boek skreaun oer de kometen dy’t yn syn libbenstiid skynden. Dêr seit er yn dat syn bern, dy’t mei gjin foaroardeel ynnomd wienen, har fermakken mei ’t oanskôgjen fan de sturtstjer, en se wienen jûns hast net op bêd te krijen as se de komeet earst net sjoen hiene. Soks yn ’t iepenbier skriuwe te doarren, dat neamden de stiifsinnige lju destiids ‘een uitwerpsel van menselijke hovaardije ende eene terging Gods’. Nou fermeitsje de bern har ek mei ’t sjen nei de sturtstjer, en nimmen sjucht der kwea yn, sa fier as ik it merke kin. Dêrom liket it wol dat de lju fan ’t âlde en fan de skrift har yn dizze saak dochs wat ta swijen bringe litten ha troch de natoerkennis dêr’t se oars sa fij fan binne.”
,,Dat is gauwer te sizzen as te bewizen”, sei Lykle. ,,Al hâlde de lju har oan ’e skrift, dêrom kinne se in ding wol ferkeard begripe en ek wol tige oerdriuwe. Dat dogge se nou noch wol en dat hawwe se by âlds noch folle mear dien, as ik it wol ha, foaral mei dizze saak dêr’t wy nou oer prate. Ik haw ek wol wat nocht oan ’e natoerkunde. Ik sjuch yn dy stjer ek gjin foarteken fan dit of fan dat. It foarsizzen út de stjerren wurdt ommers yn ’t âld boek ferbean en ôfkard, omdat dat thús hearde by de heidenske ôfgoaderij. Dat âlde boek stiet by my boppe alles. Dat is in iepenbiering bûten de natoer om. Dêr moatte wy ús oan hâlde, oars reitsje wy ús grûn ûnder de fuotten kwyt.”
,,Grûn ûnder de fuotten moat in minske nedich hâlde”, sei Gatse, ,,oars is er ferlegen. Mar dy’t in pear goede stevige skonken hat hoecht net mei in kruk te rinnen. Om nou ris fan ’t ien yn ’t oar te praten, je seinen niis, Lykle, je soene dat planetarium fan Eisinga wolris sjen wolle. Ik bin der ek wol nijsgjirrich nei. My tocht, dan moasten wy dêr tegearre mar ris hinne.”
,,Dêr bin ’k net tsjin”, sei Lykle.
Gatse sei: ,,Dan moatte wy dy dei ek mar net fan hûs stelle. Ferline jier ha je nei ’t sindingsfeest west en ik nei Ljouwertermerke. Fan ’t jier geane je net nei Assen en ik sil nei Ljouwertermerke net omsjen. As wy nou tegearre in reiske nei Frjentsjer dogge, dan ha wy dochs ek noch in útflechtsje. Dat is foar jo alheel saak. Je binne ek in man fan geande wurken, je hawwe der mear ferstân fan as in oar.”
,,Se neame my ek wolris rêdsjeknoeier”, sei Lykle. ,,Ik bin neat mear as in ienfâldige doarpsklokmakker en by Eise Eisinga ferlike, dan bin ’k safolle as in eintsje kears by de Sint Martens-toer fan Grins. Mar dat kin ek allegearre neat skele, dat reiske dêr ha ’k wol sin oan. Wannear sil ’t mar wêze? Yn de oare wike mar, net?”
,,It is my goed”, sei Gatse. ,,Nou haw ik in omke yn de greidhoeke wenjen, dy is troch oantrouwen alhiel yn ’e fierte wat ferbûn oan ien fan Eisinga syn neikommelingen. Sa moat omke yn ’t besit komd wêze fan in âld boek dat hannelet oer de rekkenkeunst, oer stjerrekunde, oer wurktúchkunde en mear fan soks. Omke begrypt der sels net folle fan, wol ’k leauwe, mar hy stiet der fêst op dat dat boek skreaun is troch Eise Eisinga. It is krekt oft ik dat net goed leauwe wol; mar it titelblêd, dêr’t de namme fan de skriuwer trochgeans op stiet, mist foar dat boek wei. Sadwaande kin ’k it omke net bestride. En hy hat dat troch oerlevering fan syn wiif en har folk; nou is ’t by him in ding dat sa fêst stiet as in hûs. Dy’t him dat ôfprate wolle soe, soe de wyn fan foarren krije. Mar wat ik sizze wol. Omke sil mei in wike as fjouwer by uzes útfanhûs komme. Ik sil him skriuwe dat er dan dat âld boek meinimt. Ik wit wol, dat wol er wol graach dwaan. Sjuch Lykle, dan kinne jo en ik dat boek ris tegearre trochnoaskje. As wy dan earst it planetarium besjoen ha, dan ha wy licht noch wat better begryp oer de dingen dy’t yn dat âld boek stean. Jo sille der teminsten wol wat oer oardielje kinne, tinkt my.”
Lykle sei: ,,Sa’n boek moast men earst lêze kinne, licht wie dat wol better om wat mear begryp oer it keunstwurk te krijen.”
,,Mooglik wol”, sei Gatse, ,,mar dat kin nou net wurde. ’t Sil ek wol sawat op ’t selde delkomme, wol ’k ha. Ik sil ús omke deroer skriuwe, al is ’t moarn de dei; en wy reizgje yn de oare wike tegearre nei Frjentsjer.”
Mei dy ôfspraak gyngen de twa lju byinoar wei, want it wie hege tiid wurden om it bêd op te sykjen.
Nou, de twa mannen reizgen de oare wyks tegearre mei de spoarwein nei Frjentsjer. Se namen yn de herberge efkes hichte en doe sochten se ’t hûs op, dêr’t mei fergulden letters boppe de doar stiet: Planetarium van Eisinga. Se waarden dêr yn in keamer brocht fan trettjin foet breed en in foet as sechstjin lang. Dy keamer hie in dûbele souder. De boppeste, dy’t op ’e balken lei, wie yn de keamer net te sjen. De ûnderste lei amperoan seis âlde tommen leger as de balken. Sadwaande wienen der yn de keamer gjin balken te sjen. Oan dy ûnderste souder seach men it eigentlike planetarium, dat in foarstelling is fan ’t berin fan de sinne en de moanne en de planeten. Yn dy rûmte tusken de beide souders wie ’t rêdwurk fan it planetarium. Yn ’t midden fan dy ljochtblau ferve souder seagen se de sinne, in ferguldene bal. Fierder seagen se dêromhinne wite ringen, de iene al grutter as de oare. Dat binne de banen fan de seis planeten Merkurius, Venus, de Ierde, Mars, Jupiter en Saturnus. Dy planeten wurde dêr foarsteld troch houten baltsjes, oan de iene kant swart ferve en oan de kant dy’t nei de sinne ta stiet fergulde. Dy baltsjes sitte mei sultjes troch de souder elk oan in rêd fêst dat yn beweging is. Sa komt dêr elke planeet krekt op syn tiid ienkear om ’e sinne. De ierdbol krekt yn de tiid fan in jier. Merkurius, dy’t it neist oan ’e sinne stiet, komt yn achtentachtich dagen ienkar rûn, en sa ek de oaren, krekt op har tiid. It hout baltsje dat Saturnus foarstelt hat 29 jier en 164 dagen mei noch wat oeren en minuten wurk om ienkear dy lytse keamer yn ’t rûn te kommen. Dat is, lykas men wit, krekt allike folle tiid as de eigentlike planeet Saturnus nedich hat om ienkear syn baan om ’e sinne lâns te kommen. – De moanne ha men der ek by. Dy reizget net allinne mei de ierdbol ienkear yn ’t jier om ’e sinne, mar tagelyk ek alle fjouwer wiken ek ienkear om de ierde en draait dan wilens ek noch om har eigen as. Sa kin men dêr ek in klear begryp krije oer sinne- en moanneklipsen. – Dan is der ek noch in ring dy’t de stjerretekens oanwiist, en wer in oaren de tolf moannen en de datums. Oan de iene kant stiet oan de souder it jiertal dat wy skriuwe. Dat bliuwt allyk stean fan 1e jannewaris oant de lêste desimber ta. Aldjiersjûn, as ’t tolve oere is, ferskoot it en in nûmer heger komt dêr wer foar yn ’t plak. Bûten dat alles sjucht men oan ’e souder en ’t bedsket noch ferskate lytse ringen mei wizers. De iene wiist dit oan en de oare dat. Ien fan dy wizers komt wyks ienkear yn ’t rûn en wiist oan wat dei oft wy binne en wat oere fan de dei. Eltse dei kin men dêr ek sjen wannear’t de sinne opkomt en ûnder giet. Itselde wurdt dêr ek oanwiisd fan de moanne; ek it oanwinnen en ’t ôfgean fan de moanne, en de omrin fan de stjerren, sa’t wy se jûns mei ’t bleate each oan ’e loft sjugge. Nochal mear dingen fan dy aard hat men dêr, dy’t foar lju dy’t der wat begryp oer ha tige de muoite wurdich binne om se ris te besjen. – Al dy ferskate bewegingen, dy’t sa grif geane dat der gjin sekonde oan skeelt, wurde oan ’e gong hâlden mei in slinger-oerwurk, dat mar fjouwer rêden hat en mar ienkear yn ’e wike opwûn hoecht te wurden.
Dat grutte keunststik hat dy ienfâldige man alhiel sels útfûn en makke, mei behelp fan in pear oaren dy’t wat bywurk foar him ree makken. Yn de frije oeren dy’t him fan syn wolkammerij oerskeaten, arbeide er deroan. Sa krige er yn wat minder as sân jier tiid it hele spul klear.
Professors en grutte gelearden, wit wêr earne wei, hawwe dat fernimstige wurk mei ferbazing beskôge. It is in keunststik lykas der yn de hele wrâld net ien mear bestiet.
Lykle Klokmakker wie gjin professor of grutte gelearde. Mar hy wie foar in sljuchtwei man dochs ek sa mâle dom net. Hy koe heel wol wat fan dat wurk begripe, en hy hie der ek nocht oan. Hoe better en hoe langer er alles neigyng, wat mear hy it keunstige en fernimstige der fan begûn yn te sjen. Hy moast ek by de souderstrep op, der wie gelegenheid om it rêdwurk te benoaskjen. Hy sei: ,,It muoit my mar dat wy sa gau wer fuort moatte, want ik ha myn nocht der noch lang net fan.”
Nou, se moasten dochs wer fuort en nei hûs, dat wie net oars. Doe’t se wer tegearre wienen, sei er tsjin Gatse: ,,Ik bin lang net yn steat om ’t allegearre te begripen en nei te kommen. Dêr is myn ienfâldich klokmakkersferstân fuotten en fiemen te koart ta. Mar ik haw der dochs safolle al fan sjoen en begrepen dat ik rûnút sizze doar: it is in tige by tige grut keunststik.”
,,Dat ha ’k wol tocht”, sei Gatse. ,,Ik hie der ek wol nocht oan en ’k mien der ek wol wat fan begripe te kinnen, mar je hawwe der dochs folle better oardeel oer as ik.”
,,Dat wit ik salyk net”, sei Lykle, ,,mar ik haw nou langst nei dat boek fan jimme omke, dêr’t je oer praat hawwe. As Eise Eisinga dat boek skreaun hat, dan sil der ek wol wat út te learen wêze, om noch better begryp oer syn keunststik te krijen.”
,,Nou”, sei Gatse, ,,ús omke komt mei gauwens útfanhûs, dan sil er ’t âld boek wol meinimme. Ik haw him der al oer skreaun en ’t goed oanskroefd, dat er ’t net ferjitte moast.” –
Omke kaam by Gatses útfanhûs en hie ’t âld boek net fergetten. Doe moast Lykle ’t mar gau te lêzen ha. Gatse liet him der mar stil mei oanpiele. Mei in goed wike kaam Lykle der al mei oan en sei: ,,Nou Gatse, hjir is ’t boek wer. Mar dat kin ûnmooglik skreaun wêze troch in man as Eise Eisinga, dat doar ik rûnút sizze. It stiet fol ûnsin en dwaasheden, ûnbegryplike dingen en tsjinstridichheden. Dêrom soe ’k folle earder leauwe wolle dat sa’n kwaksalver lykas dokter Ludeman of syn gelikens it skreaun hat. Teminsten hat de skriuwer in man west dy’t lang net op ’e hichte wie fan de saken dêr’t er oer hannelet. Hy hat der mar wat nei ta skreaun, soe ’k sizze. En Eise Eisinga hat in man west mei in heldere holle en in skerp ferstân, dat sprekt fansels.”
,,Dan tinkt jo”, sei Gatse, ,,dat de makker fan sa’n grut keunststik, dêr’t in sljuchtwei minske foar stil stiet, sa’n boek fol dwaasheid en tsjinstridige dingen net yn ’e wrâld holpen ha kin?”
,,Welnee”, sei Lykle, ,,dat kin ommers net wier wêze.”
,,Nou, ik tink der ek sa oer”, sei Gatse. ,,Mar nou meie je wol wat oppasse en praat der net oer wylst omke der by is. As je tsjin him sa rûnút as tsjin my jo miening seinen oer dat âld boek, dan soe ’t der wol raar by stean. Je meie der sa moai en sa foarsichtich mei oankomme as ’t jo mar dwaanlik is – hy hâldt grif syn string fêst. Der wie grutte kâns dat er springende lilk waard as je sa tsjin him begûnen.”
,,Ik rekkenje”, sei Lykle, ,,dat dy man fan dat hele boek sa goed as neat begrypt.”
,,Sa sil ’t wol wêze”, sei Gatse. ,,Mei dy âlde boeken is ’t soms in boel, Lykle. De minsken hawwe yn foarige tiden nuvere begripen yn ’e holle hân en op ’t papier set. Der is ek sa’n Oere-Linde-boek, dêr tinke de gelearden ek danige ûngelyk oer. ’t Sil my ek ris benije hoe’t it der by slot fan rekken mei útkomme sil. It keunstwurk fan Eisinga ha wy sjoen, en wy kinne mar grif leauwe dat it echt is. ’t Is meastentiids de baas mar, Lykle, dat men jin hâldt oan ’t sprekwurd: ‘Sjen foar eagen is gjin gûchelspul’.”
,,Dêr is al wat fan oan”, sei Lykle, en doe gyng er yn ’e hûs.
.
Ut: De Byekoer, 1875. Yn 1874, doe't it ferhaal skreaun is, wie it hûndert jier lyn dat dûmny Eelco Alta fan Boazum it ein fan 'e wrâld oankommen seach. Hjir troch my selektyf omstavere.
In lyts espeltsje troch de stichting BMD (Brede Maatskiplike Diskusje) útsochte lju tusken de 18 en 30 jier sil frege wurde wat har tinken is oer it Frysk en it plak fan it Frysk yn Fryslân en yn it ûnderwiis. 
