It fatale hobbyisme yn 'e Fryske literatuer

 

Net-profesjonele oanpak, beunhazerij, amateurisme, dat binne de meast gongbere synonimen fan ‘hobbyisme’. Hat de Fryske literatuer dêr slim fan te lijen?

De lju dy’t yn Fryslân it provinsjale kultuerbelied mei-meitsje, en de spesjalisten dy’t om advys frege wurdt, sille fansels net fan hobbyisme beskuldige wurde wolle. Mar Josse de Haan skreau it al yn 1970 yn Trotwaer: ‘It hobbyistysk amateurisme wurdt heech oanslein’ yn in Frysk-kultureel klimaat dat ‘bepaald wurdt troch in to min oan geastlike fleksibiliteit, in brek oan fantasije en in burokratyske starheit by de pommeranten’.

Wat wurdt hjir bedoeld mei ‘hobbyistysk’? Hast alle skriuwers binne yn profesjonele sin ‘hobbyisten’. Se kinne net fan har pinne bestean. Se ha ek gjin diploma noadich. Skriuwer is gjin beskerme berop. Elkenien mei himsels of in oar sa neame. Slim ferkeard is dat allegear net. Men soe maklik úthâlde kinne: út it bêste hobbyisme komt de nijsgjirrichste literatuer nei foarren. It ferwyt dat yn it wurd hobbyisme besletten leit, sa’t De Haan it brûkte, treft dus net de skriuwers sasear as wol oare spilers yn it literêre fjild. Bygelyks útjouwers, redaksjes fan tydskriften, sjuerys fan literêre prizen, bestjoeren fan ynstituten en stichtingen. De opstellers en útfierders fan kultuerbelied.

‘A-visionêre krêften’

Josse de Haan wie, lykas bekend, net in master yn de keunst fan de nuânse, noch in grut leafhawwer fan it understatement. Yn syn swart-wyt skema’s steane altyd himelbestoarmjende ‘fernijers’ lyk foaroer ‘de ‘a-visionêre krêften, de neipraters, de kranteknippers [dy’t] hjir de tsjinst útmeitsje’. De flamboyante keunstner set him ôf tsjin de saaie burokraat; de fisionêr tsjin de behâldsucht; de revolúsjonêr tsjin de stilstân. Dy romantyk fan de jierren sechstich mei syn skerpe tsjinstellingen, ‘sweeping statements’ en útdruklike rop om feroaring – needsaaklik om troch it neigeslacht as ‘avant-gardist’ betitele wurde te kinnen – docht ús no miskien wat datearre oan. Mar De Haan syn hammer rekke wolris in spiker.

Want yndie hat yn in lytse, minderheidstalige literatuer de Fryske de skriuwer in oare, minder feilige, minder ‘autonome’ posysje yn it literêre fjild as yn in gruttere, mearderheids- of steatstalige literatuer. Hy moat fûler fan him ôfbite en tagelyk mear minsken te freon hâlde. Hy is skriuwer, net op it foarste plak tanksij in publyk, want fan de ferkeap kin er net bestean; hy is skriuwer tanksij de meiwurking fan oare spilers yn it fjild dy’t him syn posysje ‘taskikke’. It tal oare spilers dat dêrby in rol hat is relatyf grut yn in lytse literatuer. In literatuer dy’t foaral om ’e taal wurdearre wurdt, dy’t ynkapsele is yn polityk-burokratyske beskerming, en dy’t dêrom ûnderwerp is fan yntinsive ynstitúsjonele begeleiding cq. stjoering.

Wat is yn dat fermidden dan ‘fataal hobbyisme’? It moat eat te krijen hawwe mei goede bedoelingen, mar mindere resultaten. Mei it net foldwaan oan in kwaliteitsnoarm. Miskien om’t men it langer net iens is oer wat kwaliteitsnoarmen binne, of om’t men it leaver hielendal net mear oer noarmen hawwe wol. Sa’n dúdlik, algemien akseptearre en breed útdroegen ideaal dat neistribbe wurde moast, in ideaal dat ek droegen waard yn sosjale en kulturele netwurken en dat as noarm funksjonearre, wie bygelyks fan de njoggentjinde iuw ôf it ideaal fan in libbene, sa kompleet mooglike Fryske, dat wol sizze Frysktalige literatuer.

Ideaal by de dyk

It liket derop dat it Fryske literêre fjild fan hjoed-de-dei dat ideaal by de dyk set hat. Dy’t eagen hat om te sjen, sjocht de kontener al stean, fannacht delset doe’t wy allegear sliepten. Ensafh runt syn blochrubryk op basis fan persoanlike ditsjes en datsjes, De Moanne pleitet foar mear Nederlânsktalige literatuer yn De Moanne, Gysbert-sjuerys witte saneamd langer net hoe’t it heart,  Explore the North leveret saneamd essinsjele bydragen oan it behâld fan it Frysk.

It behâld fan it Frysk – dat doel rint gau út op fataal hobbyisme. Dy hiele ynstitúsjonele Fryske ‘skyl’ om de skriuwer hinne wie ynfrastruktureel behindere om taal en literatuer te skieden; literatuer waard yn it sintsje set om ’e taal, net om ’e keunst. Foar in grut part is dat noch sa. Mar wilens hat in nije generaasje him oantsjinne, dy’t taal oeral weihellet. Op it Frysk komt it net sa mear oan. Fan ’e weromstuit smite no semy-oerheidsynstellingen as City of Literature en De Moanne har op de kommersjele promoasje fan artistike meartalichheid. Oer wat dat foar it Frysk betsjut, praat yn oerheidsrûnten leaver net ien. Fataal hobbyisme seit: wy ha in Taalplan.

Dan is it wol moai om te sjen dat fan ûnderop, organisearre troch It Skriuwersbûn, esseeskriuwerij plaktfynt dy’t wat om ’e hakken hat. Yn it Frysk. De priiswinnende ynstjoeringen – ik mocht yn de sjuery sitte – wurde publisearre yn in kommende ôflevering fan ensafh.

Ik tink dat Josse de Haan in produkt wie fan de skyl, mar der likegoed bang fan wie. En hy hie gelyk. Foar de skyl, en soms ek foar de net-Fryske bûtenwrâld, wie er in Fryske, net in algemiene skriuwer. En sels op dat beheinde, lytse Fryske plakje wie er net eigen baas oer syn keunst, want der wiene blêden en rieden en kommisjes. Mar dy hiene wol mienskiplik dat se har allegear uterje moasten, op ien of oare wize, oer Fryske literatuer. Dêr’t De Haan in produsint fan wie. En dêr ûntliende er wol in fjildopstelling oan.

Sirkwys, media en poadia

No – dat wol sizze yn it oanbrutsen tiidrek fan it fataal hobbyisme – is net inkeld de opstelling weimoeze, ek it fjild is net werom te kennen. Je kinne suver net iens mear prate fan in fjild yn kultuersosjologysk opsicht. Der binne ‘sirkwys’ en ‘media’ en ‘poadia’ dêr’t it Frysk in gruttere of lytsere rol spilet. Faak binne dy ferbûn mei subsidiearjende (semy-)oerheidynstellingen dy’t it ûnderstypjen fan it Frysk – wat? hoe? wannear? wêrom? – ‘derby’ dogge.

Meastal hat de subsydzjejouwer ek noch in hiele trits oare easken, duorsum, grien, froufreonlik, tagonklik foar behinderen, respektfol foar dy-en-dy oare groepen, gjin abstrakte taal brûke. Yn ferwachtingspatroanen dy’t troch media oproppen of útlokke wurde, stiet it Frysk net op in hiel prominint plak. Dêr’t dat wol sa is, sprekt jo Provinsje. Dat allegear befoarderet fataal hobbyisme. Fataal, om’t it fjild himsels langer net definiearret cq. it der langer net oer iens is, en it ek net besiket te wurden, oer wat ta ‘de Fryske literatuer’ rekkene wurde moat, en wat literatuer ûnderskiedt fan multymediale poadiumkeunst.

Oan no ta blykt net folle selsreflektyf ferlet om dat ‘útinoar fallen’ fan it Fryske literêre fjild en de dêrmei ferbûne feroaringen yn de posysje fan Fryske skriuwers (en útjouwers) yn kaart te bringen. Elk hat it te drok mei syn eigen beheinde toko. It tilt op fan ’e frijwilligersfergoedingen en de fergoedingen it letterteken; de kranteknippers wurde beselskippe fan ’e bontsjefregers, de beursûntfangers fan ’e prizepikkers, de fûnslûkers fan ’e crowdfunders, de poadiumtigers fan ’e omropsponsors.

Elk slagget mar alles. Hobbys mislearje net. In bingojûn is gau útskreaun. Elk wol wol in gruttere caravan. Presys dêrom bliuwt it sa stil. En krekt dat is sa fataal.

.

ELLA! tsjin de ferpressing

 

Der is wer in nij ‘skriuwerskollektyf’, it lykje ferdoarje de sechstiger jierren wol. Njonken ‘Rixt’ (neamd nei de skriuwersnamme fan Hendrika Akke van Dorssen, 1887-1979) is der no ek ‘ELLA!’ (neamd nei in skriuwersfoarnamme fan Lipkje Post-Beuckens, 1908-1983).

Wat de nammen fan dizze kollektiven oanbelanget: de evolúsje fan ûnderkast nei boppekast-mei-útropteken falt op, lykas it feit dat it beide kearen giet om in ideologysk ferpakte ferwizing nei in skriuwer dy’t op kulturele en/of biologyske grûnen yn ’e regel, yn ’e folkstaal, bûten de kolleezjesealen, yn alle gefallen yn it kafee, in frou neamd wurdt.

‘It is hjoed-de-dei noch hieltyd (en miskien wol hieltyd mear) nedich om de ûngelikens tusken genders aktyf te bestriden – yn de maatskippij yn it algemien en, wat ús oangiet, yn de literatuer yn it bysûnder’, sa leit City of Literature-meiwurker Tryntsje van der Steege de besteansreden fan ELLA! út. Dat docht se yn de nijste nijsbrief fan City of Literature. In nijsbrief wêryn’t se dalik ek mar takomstige nije leden fan ELLA! wolkom hjit en lêzers oantrúnt om reaksjes te stjoeren nei har City of Literature-emailadres. 

‘It doel fan ELLA! is dan ek om Frysk(e) skriuwende frouwen en harren literêre wurk sichtber(der) en tagonklik(er) te meitsjen’, skriuwt Van der Steege. Ik kin it net helpe, mar dat is net in hiel tagonklik formulearre meidieling, hoe soe dat komme? Skriuw gewoan: ús doel is om skriuwende froulju foarút te helpen, oft se no yn it Frysk of it Spaansk skriuwe, dat makket net út, as se mar in adres binnen de provinsjegrinzen hawwe. En by the way, bonus: ‘ella’ betsjut yn it Spaansk ‘sy’.

In ynspiraasjeboarne, skriuwt Van der Steege, is it Nederlânske skriuwerskollektyf Fixdit (‘fix het seksisme in de literatuur’). Fixdit (website fixdit.nu) ‘streeft naar meer diversiteit in de canon en de literaire wereld. Door o.a. acties, essays, open brieven en gesprekken wil Fixdit het bewustzijn over genderongelijkheid in de letteren vergroten en de canon uitbreiden met werk van belangrijke vrouwelijke auteurs.’ Op de webside wurde suver alle dagen ferjitten froulike skriuwers ûntdutsen, opnij ûntdutsen, of wurdt har einlings rjocht dien, de list is te lang om hjir nammen te fermelden. En dy soene jo ommers dochs neat sizze.

Undúdlik bliuwt yntusken wêrom’t it omtinken net útgiet (ek) nei manlike of genderneutrale skriuwers (m/f/xyz) dy’t einlings rjocht dien wurde moat. Is literatuer net belangriker as gender? Foar in ‘skriuwerskollektyf’?

No bin ik fansels in grut foarstanner fan alle inisjativen dy’t mear en bettere Frysktalige skriuwerij opsmite kinne. Ut dat eachweid wei moat men bliid wêze mei suver elk skriuwerskollektyf dat dizze of jinge befolkingsgroep besiket oan te trunen en doch mei. Mar ik fernuverje my no dochs wol in bytsje oer de achteleazens wêrmei’t Van der Steege it hat oer it bestriden fan de ‘ûngelikens tusken genders’, en it gemak wêrmei’t ek Fixditters prate fan ‘genderongelijkheid in de letteren’.

Haw ik in trein mist? Grif wol, mar skyn my dan efkes by. Docht it betsjuttingsferskil tusken ‘ûngelikens’ en ‘ûngelykweardigens’ langer net ta de saak, yn it bysûnder net yn de taalspullen yn literêr-feministyske rûnten? Dat soe yn myn eagen net bêst wêze. Dan ha wy faaks te krijen mei in groepke fantasten dat yn elk foarbyld fan ûngelikens in skrinende misstân sjocht en in rop om help heart. In groepke dat sadwaande wolris nei sensuer gripe kinne soe, en dat ek maklik fan literêr clangedrach beskuldige wurde kinne soe.

Dat soe spitich wêze, om tal fan redenen, bygelyks om’t in genderbewuste beneiering fan literatuer absolút foardielen hat. Ek it Fryske literêre ferline lit sjen dat froulike skriuwers fier yn ’e minderheid wiene en dat harren wurk faak minder wurdearre is as dat fan manlike skriuwers. Dêr is yn ’e rin fan ’e foarige iuw en yn ús eigen tiid lykwols wol deechlik wat yn feroare. 

Skriuwers as Simke Kloosterman, Rixt, Ypk fan der Fear, Tiny Mulder, Aggie van der Meer, Jetske Bilker, Albertina Soepboer, Elske Schotanus, Elske Kampen, de list kin maklik langer makke wurde – stik foar stik wiene of binne it literêre swierwichten. Ek jongere froulju warre har tige yn de tydskriften en op 'e poadia de lêste tiid. Oaren litte it by ien boek of bondel, of stoarte har op berne- en jeugdliteratuer.

De fraach dy’t ELLA! oan ’e oarder stelle moat, nei myn betinken, is wêr’t de ûngelykweardichheid dy’t bestriding fertsjinnet no krekt weikomt. En dan tsjut ik net op de misstannen út it ferline, mar op dy fan hjoed-de-dei. No’t bestriding ‘miskien wol hieltyd mear’ noadich is, sa't City of Literature meldt. 

Mear as oait? Is it probleem dan de meast manlike sjuerys? Nee, want literêre sjuerys binne just gauris yn mearderheid froulik. Miskien hat it te krijen mei meast manlike útjouwers? Of meast manlike subsydzjejouwers? Of mei froulju dy’t yn it útoefenjen fan har tradisjonele sosjale rollen gjin plak fine kinne/wolle foar skriuwerij? Mar wol in boel lêze?

Ik ha de antwurden werklik net. Mar isolearre ‘cultural politics’ yn ’e literatuer meitsje my earder kjel as optein. Ungelykweardigens tusken minsken, en dus ek tusken skriuwers, en dus ek yn in literatuer, in kultuer, in maatskippij, nimt ommers folle mear en faak ek noch folle skrinender foarmen oan as konsintraasje op inkeld gender dúdlik meitsje kin. 

Ferskillen tusken nasjonaliteiten, talen, autochtoanen en allochtoanen, ferskillen yn wolfeart, yn oplieding, yn opfieding, binne al dy ferskillen net op syn minst like belangryk yn it discours oer literatuer en kultuerpartisipaasje as genderkwestjes? 

Ik tink dat Brusselsk kultuerbelied gjin inkeld belang hat by werklik maatskippijkrityske Fryske literatuer. Froulju, dát smyt subsydzje op. Eins is it te réaksjonêr foar wurden.

.

Befoarderje, nije styl

Marije de Lange ynterviewt Tsjerk Bottema, tsjintwurdich sjef fan it provinsjeblêd de Moanne, earder lange jierren amtner by deselde provinsje. Tsjerk B. is it managemintbroerke fan Ernst B., dy sitte yn deselde gebouwen. Krekt, Bûterhoeke, Blokhûspoarte, Twabaksmerk. It binne Afûkers. En se ha mar ien opdracht: skaf de Fryske literatuer ôf en rop de ‘literatuer yn Fryslân’ út.

Yn dy fariant fan blyn provinsjalisme kombinearre mei behyplik kosmopolitisme kinne ek Hollânsktalige ‘makkers’ dy’t yn it Frysk analfabeet binne, gading meitsje oan subsydzjejild dat foar it behâld fan it Frysk ornearre is. Wie. Oait.

Marije de Lange – ek mar efkes in yntro – is berne en opgroeid yn Mûnein, dêr’t se as jong famke de boeken fan de byb wol oant trije kear ta lies. Lês ik. En sûnt se in pear jier lyn it poadium op stapte mei eigen gedichten ‘is syn [sic] Fryske oarsprong no, úteinlik, in boarne fan grutskens wurden’. Slach acht op dat ‘no, úteinlik’.

De ynterviewster hat yn alle gefallen in protte boeken faak opnij lêzen. Folle doel hat dat oars net hân, want út dy berch lektuer hat se ûnder mear oppikt wat se no oan Tsjerk Bottema foarleit: ‘Friese boeken gaan vaak over dezelfde thema’s: grutskens, de dorpen, de boer… Een beetje navelstaren?’

Je binne noch wat nayf; je fertrouwe op it goede yn de minsken. Je ferwachtsje dan dat Tsjerk Bottema, sels soan fan in Frysk skriuwer, en sjef fan in kultureel highbrowblêd, dêr wol wat tsjinyn lizze sil. Wolnee! Al dy universele tema’s yn al dy universele Fryske boeken, dêr hat net inkeld Marije de Lange noch noait fan heard, ek Tsjerk Bottema fielt him net roppen om derop te wizen.

‘Ja,’ antwurdet er, ‘maar het is ook de vraag: Wat is Friese literatuur? Is dat literatuur in het Frysk, of is dat literatuur in Friesland? Wat mij betreft is het allebei. Dan wordt het al wat minder navelstaarderig.’

Dus, efkes foar de notulen. Nederlânsktalige literêre teksten skreaun tusken Dokkum en Wolvegea moatte tenei ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Of moatte se, lykas de troch fa. Bruinsma & Bottema o sa priizge roman Geller fan Gabriëlle Terpstra, dan earst noch wol yn it Frysk oerset cq. yngeand behoffene wurde? Letter hoecht dat miskien ek net mear. En hell yeah, wêrom net dalik ek mar alle Ingelsktalige húsflyt tusken Surch en Appelskea derby belûke?

Mei sok suïsidebelied is de Ljouwerter literatuerdiktatuer al sûnt de blomlêzing Swallows and floating horses fan Ernst Bruinsma út 2018 oan ’e gong. It sjueryrapport by de Gysbert Japicxpriis fan ferline jier wie wat dat oanbelanget in twadde tryste mylpeal. En no dus Bottema yn ’t spier foar it ferhûddûke Nederlânsk yn ús skoandere meartalige provinsje. Dêr’t altyd wol in sympatike Rixt-dichteresse yn ’e buert omfytst, ree om yn de Moanne inketswart provinsjaal belied wyt te waskjen.

Allegear moai en aardich, mar komt der nochris in serieus petear op gong? Gean dêr mar net fanút. Us folk is sprakeleas fan bewûndering. Want de provinsjale Fryske taalbefoardering is no safier trochkrongen yn de delikate keunst fan it befoarderjen, dat it hielendal net mear noadich is om te befoarderjen dat it Frysk befoardere wurdt. Dát is pas befoarderjen!

Foto: Marchje Andringa/LC

.

In freonlik skopke ûnder de kont

 

Jelma Knol (eks-ensafh) hat in stikje op de ‘literêre’ site fan ensafh skreaun oer de ynterviewbondel Wêr bliuwe de froulju? fan Janneke Spoelstra. Jelma Knol fynt dat de Fryske manlike skriuwers in skop ûnder de kont hawwe moatte. It is tink ik it meast neatsizzende stikje op ensafh fan 2025. En dat seit wat.

 

Knol hat it oer ‘in yndrukwekkende, erudite stúdzje, grôtfol analyzes, literatuerferwizings nei stúdzjes oer de rol fan de frou yn de literatuer, de posysje yn oare taalgebieten en boppedat moaie, djipdollende ynterviews mei tsien dichteressen’. Mar wêrom’t Knol dit sa’n yndrukwekkende stúdzje fynt, dêr moatte wy nei riede. Knol woe dan ek net in resinsje skriuwe, se woe graach reklame meitsje. ‘Lês fral it boek fan Janneke!’ is it advys.

Jawis, lês foaral dat boek. De ynterviews binne nijsgjirrich. Mar jo sjogge dan ek al ridlik gau dat it eins net oer in ‘stúdzje’ giet. Der is gjin ûndersyksfraach, gjin hypoteze dy’t toetst wurde moat, gjin kennis dy't ferovere wurde moat. Der binne wol wat sifers, en dy wize út dat fan froulju folle minder dichtbondels publisearre wurde as fan manlju, en dat dichtsjende froulju folle minder faak in priis krije as dichtsjende manlju. Lykwols, dat hat Spoelstra net útfûn, dat wisten wy al.

 

De fraach dy’t se stelle moatten hie, is hoe’t dat komt. Ynstee fan in wittenskiplike ekspedysje om in antwurd op dy fraach te formulearjen, binne der tsien ynterviews mei tsien froulike dichters. Oan dy dichters wurdt de hamfraach lykwols net steld, alteast, der komt gjin antwurd op. Wêrom net?

 

‘Dat dichteressen [de froulju yn kwestje neame harsels leaver ‘dichter’] noch altyd yn de marzje fan de Fryske literatuer operearje sjoen it lytse tal bondels dat útkomt en de seldsume bekroaningen mei literêre prizen’, skriuwt Knol, ‘bewiist Spoelstra mei har sifermjittige analyze.’ Nee, dat bewiist se net. Har boek giet net oer froulju dy’t proaza skriuwe, bygelyks. En wat se oer froulike dichters beweart, dat wisten wy lykas sein al lang.

 

Sifers dy’t wol ljocht smite kinne op de mear of minder marzjinale posysje fan froulju yn de Fryske literatuer wurde nuvergenôch net troch Spoelstra oanhelle (Rely Jorritsmapriis). Ut dy sifers blykt dat froulju suver like faak in Rely ‘wûn’ hawwe mei ferhalen as manlju.

 

‘Sûnt myn boek út 1993 is der eins gjin ferbettering te sinjalearjen yn de posysje fan Fryske skriuwsters’, skriuwt skriuwster Knol. Falt te betwiveljen, sjoen de Rely-sifers dy’t ik yn myn resinsje fan Spoelstra har boek jûn ha. Mar Knol stoomt gewoan fierder. Se hat mei har buorman praat, en dy jout har grut gelyk: ‘It is in eksakte ôfspegeling fan wat him yn de gewoane wrâld oan diskriminaasje ôfspilet.’

 

Handich fan Knol: sa kin se moai efkes it wurd ‘diskriminaasje’ falle litte sûnder dat se der op oansprutsen wurde kin. O nee, sorry. In pear sinnen letter seit se nammentlik samar hielendal op eigen manneboet, ha, ha, oer de Fryske literatuer dat ‘sels dêr (..) net in frije romte te finen (is), sûnder diskriminaasje’.

 

En se doart it noch wol sterker op te sizzen ek: ‘Soms wurdt dy romte ek noch besmodze mei seksistyske uterings, wylst de âldere generaasje besprekkers (út myn tiidrek) benammen in wat delbûgjende paternalistyske hâlding hie.’

De grutte pine fan ditsoarte frij ferfeelsume identity politics is blykber – ik ha dat yn it Friesch Dagblad ek oanjûn – dat poerbêste froulike dichters as Margryt Poortstra, Baukje Wytsma en Albertina Soepboer de Gysbert (noch) net krigen hawwe. Dy priis hiene se yndie wol (al) fertsjinne. Soepboer kin him de folgjende kear dat er wer foar poëzij útrikt wurde sil suver net misrinne. Mar fan ’t jier wie de priis foar Elmar Kuiper. Miskien mient Knol dat Soepboer har wurk better is? En dat de froulju dus fan ’t jier wer krimineel diskriminearre binne?

 

‘De selsbewustens fan de Fryske dichteressen dy’t út de ynterviews fan Janneke Spoelstra sprekt, de trochlibbe literatueropfettings en striidberens, meitsje my fleurich’, skriuwt Knol. ‘Wêr bliuwe de froulju? Sy binne der al en hawwe der ek altyd west. It binne de oaren dy’t in skop ûnder de kont hawwe moatte.’

 

Neffens my moat mear as de helte fan de ynterviewde froulju in skop(ke) ûnder de kont hawwe. Want óf se dichtsje al jierren net mear, óf se litte it al jierren by in debútbondel (seis fan de tsien ynterviewden). Watfoar soarte fan selsbewustens dêr út sprekt, dêr is inkeld Knol mei bekend tink.

 

En oan ’e ein fan de reklametekst wit de lêzer noch hieltyd net a) wêrom’t froulju minder faak dichtsje as manlju, b) wêrom’t froulju minder faak prizen foar dichtwurk krije as manlju, en c) wêrom’t dat presys in probleem is, in probleem sels dêr’t in boek tsjinoan smiten wurde moat? Soe it wêze kinne dat Fryske froulju minder nocht hawwe oan dichtsjen as Fryske manlju, en dat se just wol nocht hawwe oan de ferhaleskriuwerij? Dêr soene de Rely-sifers op wize kinne. Mar sûnder ûndersyk bliuwt ek dat mar in slach yn ’e loft.

 

It nijste idee fan Spoelstra is dat der in aparte Gysbert komme moat foar froulju. Echt wier. Ik lês it yn it magazine fan de Fryske Akademy. Ik fan myn kant fyn dat wy ek rekkenje moatte mei, yn alle gefallen yn ’e takomst, in aparte Gysbert foar minsken fan kleur, ta slaaf makke minsken, minsken mei in ymmigraasje-achtergrûn, non-binêre of geslachtsleaze of geslachtsferoare minsken, fegetariërs, feganisten, blowers, alkoholisten, lymsnuvers, útkearingsûntfangers en fierder foar alle ûnderbeljochte, tamtearre, bespotlik makke of op in oare wize diskriminearre groepen meiminsken dy’t ik no – sorry - ferjit.

 

‘Groupism’, neamde Rogers Brubaker sok tinken. Gau mei ophâlde. En oars graach mei echte ûndersiken komme, dêr’t wy dan in sinfol petear oer hawwe kinne.

Ik bin in Europeaan, mar no efkes net

Al genôch bang makke om aansen in Europeeske belêsting te akseptearjen? Neist alle miljarden dy’t al oan Oekrayne ferklapbûtst binne, of lit ús sizze, oan beskate korrupte kaaifigueren yn dat lân dy’t der goudene skythúskes fan bouwe litten hawwe – dus neist al dy troch jo en my opbrochte bedraggen moatte der noch folle mear pecunia op it kleed komme. Nammentlik om jo ‘Europeaan’ fiele te litten.

Sûnt Trump binne wy ‘Europeaan’ ommers. Noait wat fan bespeurd? Dan is it miskien better om de eagen efkes te iepenjen. Jo mienden grif dat je wrâldboarger wiene, mar dêr sieten je mis mei, jo binne klapfee foar Rutte, Von der Leyen, Starmer, Macron en Merz. Presys: fan it klupke mislearre talking heads dat jo in needpakket oanprate wol foar it gefal de Russen moarn jo bleek besette. ,,We moeten ons voorbereiden op oorlog zoals onze grootouders die hebben meegemaakt”, dixit in pear dagen lyn Rutte, sjef fan in ferdigeningsorganisaasje dy’t der folslein net mear ta docht en dêrom omfoarme wurde moat ta in oanfalsorganisaasje. ,,De duistere krachten zijn weer in opmars."

Neat nijs ûnder de sinne. ,,Europe must get ready foar war”, sei Von der Leyen – sjef fan in uny anneks dievebinde dy’t troch har tadwaan yn slow motion útinoar donderet wylst wy der sprakeleas by stean te sjen – acht moanne lyn al in kear.

It binne hast grappige útspraken. Mei yn ’e achterholle de wittenskip dat ‘wy’ gjin leger fan betsjutting, gjin marine om oer nei hûs te skriuwen en gjin strieljager mei funksjonearjend rolroer mear oer hawwe. Mar gelokkich hawwe Rutte en Von der Leyen it ‘morele gelyk’ oan har kant. Miene se. Dus ha se de lêste fjouwer jier oars net dien as alle dagen sûnde sûnde en skande skande roppe tsjin it ‘autokratyske’ Ruslân dat it ‘demokratyske’ Oekrayne oanfallen hat, unprovoked, ik werhelje: unprovoked.

Dy oanfal, dat wie noch yn ’e tiid fan Biden, de senile freon fan alle wrâldboargers. Biden c.s. hawwe yn Kyiv in coupe op tou set om in neutraal mar djip ferdield lân te feroarjen yn in slachfjild – en in oar dêr de skuld fan te jaan. ,,Fuck the EU”, sei Victoria Nuland yn 2014, wêrnei’t it grutte deablieden begjinne koe. Nei Angela Merkel, Annalena Baerbock, Ursula von der Leyen, Kaja Kallas en Femke Wiersma alwer sa’n suksesfolle ‘sterke frou’ dêr’t je fanwege harren alle dagen yn ’e parse útsutele goede bedoelingen gjin krityk op ha meie, mar dy’t fan har wurk likegoed in bibelske binde makke hat.

Okee, sei destiids Angela Merkel. Okee, sei destiids Francois Hollande. Okee, sei destiids Mark Rutte, doe noch gewoan de fûgelskrik fan Den Haach en omkriten. In echte diplomaat, dy Rutte fan ús. ‘Soms moat “daddy” efkes “strong language” brûke, sei er fan ’t simmer leafdefol grapjeiend tsjin Trump. Sûnt is it sjerpstriken rjochting Washington aardich belune. Trump, wat je fierder ek fan de ferskriklike man fine meie, hat it ‘Project Ukraine’ fan syn foargonger op in pypfol en wol de stekker derút lûke. Grut gelyk. Ien probleem: frede, dat is bûten it oarlochssuchtige Europa rekkene.

Want Sniewytske en de 27 dwergen fan de EU hawwe al har politike kapitaal set op in just and lasting peace yn Oekrayne, dy’t neffens har inkeld oer it minskdom komme sil as Ruslân de troch ûnderskate foargongers fan Trump feroarsake oarloch ferliest. Dat soks hielendal noait barre sil, is gjin probleem. Want dêr giet it net om. It giet derom de fiksje fol te hâlden dat ‘Europa’ moreel gelyk hat mei syn yntusken astronomyske stipe oan fallyt Kyiv; it giet derom jo en my yn te piperjen dat ‘wy’ Europeeske übermenschen binne, en dat de barbaren dus nei ús harkje moatte.

No’t Trump ús krekt bombardearre hat mei in 33 siden tellende nije National Security Strategy (NSS) is de hikke hielendal fan ’e daam. It wurd ‘Europe’ komt der 39 kear yn foar, benammen yn problematyske sin. Europa hat in protte praatsjes mar in bytsje wapens, it beheint de frijheid fan mieningsutering, it ûnderdrukt krityk op de EU, it docht te min om ymmigraasje te beheinen, de ekonomy fan syn lidstaten rekket achterop, it is net yn in posysje om mei Ruslân te ûnderhanneljen.

Unnedich te sizzen dat dat allegear wier is. Entree Donald J. Trump, dy’t fan doel is gear te wurkjen ‘with aligned countries that want to restore their former greatness’. Op in wize dy’t foardielich is foar de United States, obviously. Yn Azië, alsa de nije NSS, ‘we should aim to restore a military balance favourably to the United States’, en dêrneist ‘to restore American economic independence’ en ‘to restore American preeminence in the Western Hemisphere’. Dus sûnt koart sjitte se yn har ‘achtertún’ drinkelingen dea dy’t om help roppe om’t it earste salvo oarlochsmisdieden har boatsje nei beppe kelder stjoerde.

It is ‘restore’ foar en ‘restore’ nei. No’t de wrâld tanksij de opkomst fan Ruslan, Sina en Yndia definityf in multipolar world wurden is, besiket de Amerikaanske elite syn kolonialisme op in oare manier fuort te setten. Op it foarste plak betsjut dat it útskeakeljen fan Europa as kapitaalkrêftige konkurrint (sjoch it kreëarjen fan oarloggen yn Europa; sjoch it opblazen fan NordStream). Op it twadde plak betsjut dat in konfrontaasjekoerts vis-à-vis Sina (lang libje Taiwan). En op it tredde plak betsjut dat – sûnt koart – it neistribjen fan ‘strategic stability’ yn de ferhâlding mei Ruslân.

It earste en it twadde dogge wy in Europa leau ’k net hiel muoilik oer, dat hat de parse ús blykber al ôfleard. Mar it tredde… dat giet yn tsjin de morele superioriteit– ús eigen koloniale erfenis – dy't wy twangmjittich etalearje. Net inkeld as it ússels útkomt, mar ek as wy it morele gelyk miskien wol net, of lang net, of sis mar hielendal net oan ús kant hawwe. Is dat bline moraalridderjen op kosten fan mear as in miljoen deaden wat Europeanen ta Europeanen makket? Mar dan bin ik leaver gjin Europeaan.

En ik bin al leaver gjin Europeaan as ik sjoch hoe’t de boppe ús stelden besykje om 210 miljard euro oan oarmans jild te rôvjen, om’t se oars poerneaken stean mids har eigen, oeral buorkundich makke nuvere yllúzjes dy’t se nota bene foaral op Amerikaansk oantrunen fabrisearre hawwe. De EU ûnder Von der Leyen en konsorten is mei iepen eagen yn it Amerikaanske swurd rûn. Dat stekt my, as Europeaan.

Net ta myn stomme ferbazing set de neffens eigen sizzen belangrykste krante fan Nederlân, NRC, syn anty-Russyske kampanje gewoan troch, ik tink út gewoante of út dommens, ien fan beiden of allebeide. ‘Door de Amerikaanse opstelling worden veiligheidskwesties acuut’, skriuwt de yndoktrinearre kommentaarskriuwer fan ’e kwaliteitskrante, dy’t noch altyd net foar ’t snotsje hat dat er soks yn 2008 skriuwe moatten hie. Doe’t de NAVO op Amerikaansk oantrunen, mar tsjin de doedestiidske winsk fan Dútslân en Frankryk yn, stipelearre dat Oekrayne en Georgië op termyn lid wurde moasten.

Yn 2014 wie der wer in kâns, doe’t troch Amerikaanske masinaasjes it wettich en neutraal regear fan Oekrayne kontrakonstitúsjoneel ferfongen waard troch in binde ynienen langer net kryptofaksistyske nasjonalisten mei modernisearre SS-tekens op it skouder. Mar ek doe koe de kommentaarskriuwer de korrekte wurden net fine. Nederlân is mar in kikkertlantsje. Wy konformearje ús graach oan wat ús grutte buorlju stimme. En wat te tinken fan april 2022, doe't Biden boadskipjonge Boris de Brit belje liet mei Istanboel om abortus te plegen op in driigjend fredesakkoart?

De kampioen fan ’e Zelensky-dûbele-punt-sjoernalistyk is der wis fan: ‘Nu al deelt Rusland tikken uit, met drones die bovenlangs vliegen of, zoals onlangs in Polen, door treinverbindingen op te blazen en andere sabotageacties.’ Tsja. Hoe’t dy betroubere k**krante dat allegear wit, duuhh, provinsjaaltsjes moatte net safolle fragen stelle. Kwestje fan goede boarnen yn goede earkes. Makket ek net út, it giet derom dat jo in needpakket oantuge en akkoart gean mei hegere definsjeútjeften. NRC: ‘Als de VS de NAVO niet langer willen dragen, wordt de druk om zelf meer te investeren in defensie nog groter.’

Ik bin in Europeaan, mar ik skamje my dea. Lykas jo, as it teminsten noch goed sit mei jo moraal. Ik soe sizze, lit ús foarearst mar gewoan Friezen bliuwe. 

.

Behalve dat er wegerje kind hie

Wy moatte inoar ris wat minder please, sei psycholooch Saskia de Bel okkerdeis yn in NRC podcast. Dêrom doar ik no wol sizze dat de gedichten fan de Dichter fan Fryslân my net bêst foldogge.

No bin ik fansels in ‘besprekker’, net in ‘gewoane lêzer’. It kin wêze dat jo en ik fan miening ferskille. Myn miening ferskilt behalve fan dy fan it folk oars ek gauris fan dy fan oare besprekkers. Dat wol net sizze dat jo my leauwe moatte en it folk net fansels. Smaken ferskille ek!

Mar goed, dy gedichten fan Hut. Dy sille ein takom jier wolris in kear bondele wurde tink, en dan komt it einresultaat wol by my op it kranteburo te lizzen. Dan sil ik, yn myn funksje fan de helte fan ’e Fryske-poëzij-yn ’e-krante-besprekkers, der wol wat fan fine moatte op in offisjele manier. Al hielendal om’t immen op ’e Bûterhoeke it samar yn ’e plasse krije kin en beleanje sa’n DfF-produkt mei in ekstraspesjale priis fan de Fryske VVV – dat is ommers alris earder bard.  

Lit my hjir op ’e Feartfisk alfêst efkes oefenje. De gedichten fan de DfF – oft it no om de ferskes fan Sigrid Kingma, Nyk de Vries, Eeltsje Hettinga of Arjan Hut giet, dat is gûl om goarre – binne oer ’t generaal – men moat altyd de nuânse sykje – sa min as strie. Oars sein, dy ‘poëzij’ is in boel strie mar mei in lichte kerl. En as strie en fjoer byinoar komme, dan is der gauris brân. Men lit it each op sa’n gedicht falle en it instantly selfdestructs. Mear as jiske bliuwt der net fan oer.

Tink oan McDonald’s. Je ha der sin oan, it liket lekker. Dat docht de kommersy. Mar je ha de kliemske Big Mac noch net achter de knopen of je ha al gleone spyt fan ’e seis of sân euro dy’t je der tsjin better witten yn oan ferklapbûtst hawwe. En dy’t je better besteegje kinnen hiene oan de streksume dichtbondels fan Abe de Vries. Foar dy priis jout de Afûk je der sels twa of trije stiks!

Om’t ik leaver by de Friezinn yt as by de McDonald’s, dêrom wurdt my yn de dûbele rûnte fan Frysk-nasjonalen en Frysk-kommersjelen wolris oanwreaun dat ik ‘elitêr’ bin en ‘hiërargyske’ opfettingen oer poëzij haw. Se ha grut gelyk. Ik fyn bygelyks dat je in ynpoldere stik greide net beskriuwe moatte as in ‘einleaze see’. Net om’t it in mislik klisjee is, mar om’t in polder no ienris grinzen hat. Ik fyn bygelyks ek dat je better net kuierje kinne ‘ûnder de wjokslach fan de nacht’, want dat dy greidefûgels je dan op ’e kop skite.

Wol sympatyk is in bewyske maatskippijkrityk. Dy polder leit ek ‘ûnder de reek fan de grutte dream’, ik nim net oan dat dêr Ljouwert mei bedoeld wurdt, hoewol’t se dêr altyd wol graach grut dreame meie, nee, ik lês dan in frij freonlik tikje op ’t skouder fan de fillabesitter dy’t syn dreamwente boud hat dalik njonken de ljippenêsten. Okee, it is gjin antyfa. Gjin klap yn ’t gesicht. Ek de besitters moatte ommers yn ’e ferlieding brocht wurde en lês ris in noflik, hoeden, sy it wat behaachsiik, yn alle gefallen posityf einigjend Frysk gedicht.

Om’t wy mar ‘in momint yn in momint’ binne en ‘in weach / yn in weach’ is myn wize fan sjen der mar ien ûnder tûzen. Wat dat oanbelanget soe it yndie moai wêze as der mear besprekkers fan poëzij nei foarren kamen, sa’t Arjan Hut graach wol. Hy bedoelt leau ’k dat mear ‘gewoane lêzers’ ris witte litte moatte soene wat se fan fjouwer tiidwurden op in rychje fine. Faaks dat de Bûterhoeke dêr nochris in aparte website foar bout, in plak dêr’t it earmoedzjend folk foar elk te sjen syn bewûndering útsprekke kin foar dy ‘alles sizzende’, ‘wylde dichters’, dy yllúzjonisten dêr’t yn in earder DfF-gedicht de kafees en hotels op Skier har mei folsûgen by gelegenheid fan in kultureel festival dêr’t ek de DfF yn mei figuerkeseage.

Begryp my goed: ik ha neat tsjin op demokratisearring fan keunst. Krekt oarsom: it soe prachtich wêze as keunst hieltyd gruttere groepen minsken berikke soe. Dêr soe belied foar komme moatte. Mar ik mien te sjen dat de kulturele karavaan presys de oare mooglike ynstek kiest: mei minder(e) keunst mear minsken berikke. Fiele jo it ferskil?

En ik moat dêr dan dalik by sizze: dat ik sels ek dichtsje, hat leau ’k net folle te krijen mei wat ik fan de hjirboppe oanhelle beide lêste DfF-gedichten fyn. As Hut net besprekke wol – hy is nota bene redakteur fan De Moanne – om’t er gjin ‘kollega’s’ op it sear komme wol, dat moat hy witte. Oars wol kreas dat er net de dichter-besprekkers yn it algemien mar himsels as dichter-besprekker yn 'e kiif set. Sels fûn er it yn syn tiid as poëzijbesprekker ‘dreech om objektyf en oardieljend te resinsearjen’, om’t er him in slach yn ’e rûnte workshopte en ‘hast alle kollega’s persoanlik koe’.

Oan freontsjespolityk moat in besprekker him yndie net besûndigje. Yn syn resinsjes sil er op syn eigen ideeën oer poëzij ôfgean moatte en oars nearne op. Literatuer ken gjin kollega’s. Trinus sil it, mei folle moaiere wurden, ek wol in kear sein hawwe. Literatuer is in striid om op papier te krijen wat op papier wêze moat. Al it oare is bysaak.

Moatte je wat fan poëzij ôfwitte om der wat sinnichs oer skriuwe te kinnen, freget Arjan Hut. Wolnee, jout er it antwurd sels mar. Je hoege gjin ‘grutte kennis’ te hawwen om in ‘stevige miening’ jaan te kinnen. Hut wol oare stevige mieningen as dy fan eksperts, of fan beskate eksperts. Dêrom kiest er foar de populistyske flecht nei foarren. ‘Wolle jim minder keunst? Dan krije jim minder keunst!’

Mar okee, sorry, de DfF moat no ienris 'it grutte publyk' berikke, dat stiet yn 'e opdracht dy't Provinsjale Steaten him jûn hawwe. Hy kin it ek net helpe. Behalve dan dat er wegerje kind hie.

.

Prytpraat fan in advyskommisje

Johanneke Liemburg, ôfrûne sneon yn Boalsert, lêst it rapport fan de advyskommisje:

‘It Reglemint Provinsjale Prizen hat it oer Frysktalige wurken. Dat ropt de fraach op oft de Fryske taal as sadanich foarop stean moat, of dat it giet om Fryske literatuer as keunstfoarm. Wy binne it der oer iens dat it net giet om Fryske taalbefordering as doel op himsels. De taal as keunstfoarm stiet by dizze priis foarop; dêr kin mei eksperimintearre wurde, dy mei it oarskinen stimulearje. Meartalige bondels wurde net skreaun út in draachflak foar it Frysk te fergrutsjen, mar tsjûgje fan selsbetrouwen. De wrâld is meartalich en it Frysk lit him dêr­troch net yn ’e ferdigening triuwe, mar draacht dêrtroch by oan it minsklik en yn ûntwikkeling. Wy ferwachtsje dêrom dat it boatsjen mei talen yn de takomst mear sin nimme sil en dat der mear meartalige bondels ferskine.’

Dat is, ynklusyf brike sinnen en staveringsflaters (tekst oernaam fan Henk van der Veer syn blog), in kaaipassaazje út it sjueryrapport by de Gysbert Japicxpriis 2025. De kommisje wit saneamd net wat ‘Frysktalige wurken’ betsjut. De kommisje docht dêrom krekt as ropt de formulearring in fraach op. Nammentlik de fraach oft de provinsje net wat oars bedoelde as dat der stiet. En de kommisje jout it antwurd der dalik mar by: jawis, de provinsje bedoelde eins dat de priis ornearre is foar ‘Fryske literatuer as keunstfoarm’. Mar om ien of oare ûnneispeurlike reden hat de provinsje dat net opskreaun.

Literatuer ís in keunstfoarm, dat leit yn syn definysje opsletten. Dus de formulearring ‘Fryske literatuer as keunstfoarm’ slacht om te begjinnen al nearne op. Efkes letter is der praat fan dat de 'taal as keunstfoarm' foarop stiet; likegoed flauwekul, want taal is no krekt gjin keunstfoarm. 

Mar hawar. Lit my efkes yn de brave new world fan dizze kommisje omstappe, in kommisje foar wa’t Fryske literatuer blykber ek wol yn it Hollânsk, Ingelsk of Russysk of Rotterdamsk skreaun wurde kin. Dat neamt de kommisje dan ‘eksperimintearje’ mei de keunstfoarm. Of: ‘it oarskinen stimulearje’. Ik wit net wat ‘oarskinen’ betsjut, koe it wurd net fine. Ik bin bang dat it neat betsjut.

Dan folget der noch mear ûnbegryplik prytpraat. ‘Meartalige bondels wurde net skreaun út in draachflak foar it Frysk te fergrutsjen.’ Miskien moast dêr ‘om’ stean ynstee fan ‘út'? Dan noch is it in nuvere útspraak dy’t ymplisearret dat Frysktalige bondels wól skreaun wurde om it draachflak foar it Frysk te fergrutsjen. Nee, bêste kommisje, dy bondels wurde skreaun mei it doel om keunst te meitsjen yn en mei en fan de Fryske taal.

Myn wille hat gjin ein. Meartalige bondels ‘tsjûgje fan selsbetrouwen’. Alwer sa’n ynhâldsleaze útspraak dy’t lykwols ymplisearret dat Frysktalige bondels tsjûgje fan in minderweardichheidskompleks. En it hâldt net op. ‘De wrâld is meartalich en it Frysk lit him dêr­troch net yn ’e ferdigening triuwe.’ Dus minder Frysk (mear meartaligens) is net inkeld in teken fan ‘eksperimint’ en ‘selsbetrouwen’ mar ek fan moed, fjoer, striidlust, kriich, temperamint?  

Folget noch it amen op it omen: de kommisje ‘ferwachtet dêrom’ hieltyd mear meartalich moais yn ’e Frysktalige literatuer.

En doe wie der kofje. Pfff.

.