Kin de Fryske literatuer himsels opnij útfine?

 

I

De earste televyzje. De earste roltrep. De earste raket mei floeibere brânje. De oprjochting fan de VPRO. De tl-lampe en triedleaze telefoan waarden útfûn. De earste HEMA iepene de doarren. Mei de Ofslútdyk waard úteinset. En Nederlân fierde de wegebelêsting yn. Allegear hûndert jier lyn, yn 1926. En hûndert jier lyn bloeide net inkeld de mondiale en nasjonale útfynkeunst; ek yn de Fryske literatuer tilde it op fan nijs.

Yn 1926 ferskynde It Heechhôf fan Reinder Brolsma by útjouwer Brandenburgh & Co. yn Snits. Dat wie de earste echte ‘boereroman’. It jubeljier fan Simke Kloosterman kaam út by Broerren Hoitsema yn Grins, ien fan de earste echte histoaryske romans. Bodders yn de Fryske striid, in baanbrekkende samling literatuerhistoaryske opstellen fan Geart Aeilco Wumkes, seach by A.J.Osinga yn Boalsert it ljocht. It binne titels dy’t noch altyd ta de Fryske kanon hearre.

Deselde Wumkes organisearre as bibliotekaris fan de Provinsjale Biblioteek yn Ljouwert in grutte en suksesfolle tentoanstelling fan Fryske literatuer. ‘Het Friesch begint stroom en aanzien te verkrijgen’, skreau er sels yn het Leeuwarder Nieuwsblad. ‘Zelfs de groote pers in Holland verbreidde den roep.’ Begjin dat jier kaam der ek in nij en opfallend Frysk literêr tydskrift, de Holder, ûnder redaksje fan Jelle Brouwer en Rintsje Piter Sybesma.

In folk stiif fol lytsens

Sa ferskynt 1926 yn retrospekt dus suver as in literêr jubeljier. Mar der wiene ek soargen. Oer de Fryske literatuer bestean altyd soargen. Oer it ‘Fryske folk’ ek, want de literêre noed leit fansels oan de Friezen sels. Dat folk lêst te min Frysk. En neffens de nasjonalisten: it fielt te min foar syn ‘eigenheid’, it doart net Frysk te wêzen.

‘Wy hawwe it te krijen mei in folk’, skreau de lettere kultuerredakteur fan dizze krante Eeltsje Boates Folkertsma, ‘dat stiif fol lytsens, maklikens, healens, smoutens, slûgens sit; in folk dat wiis is mei syn sûn ferstân, mar drûch boargerlik fan fielen, dat stiif fan sin mar swak fan wollen is; in folk, dêr’t grutte krêft yn slommet, mar dat bang is fan him sels en foar him sels. (..) It is in maklik folk, lit ús it ûnmak regearje. It is in folk swier te rissen, lit ús it opdriuwe ta de fiere sprong.’

Dat ‘opdriuwen’ en dy ‘fiere sprong’ liken yndie noadich. Op in ledegearkomste yn it Oranjehotel yn Ljouwert yn 1926 wiisde foarsitter Sytse Cuperus fan it Frysk Selskip op it ôfnimmend ledetal; ‘hy hope, dat elk syn bêst dwaan soe, om it oars te krijen’. Sa’n 1000 leden wiene oerbleaun, fan de 1450 twa jier earder en de 1713 yn 1919.

It tal Fryske ferieningen oansletten by it Selskip (‘kriten’) fermindere yn ’e earste helte fan ’e jierren tweintich danich. De krite fan Wurdum ferdwûn yn 1920, dy fan De Sweach, De Jouwer en Raerderhim yn 1921, dy fan Aldeboarn yn 1922, dy fan Balk en de Dokkumer Wâlden yn 1923.

Ferpyldering

Dy delgong yn ledetal fan it Frysk Selskip hie ûnderskate oarsaken, bygelyks de tanimmende konkurrinsje fan oare selskippen dy’t yn it ferpyldere ynterbellum nei foarren kamen. Nei it Kristlik Frysk Selskip (1908) wiene ek noch de Jongfryske Mienskip (1915) en it Roomsk Frysk Bûn (1917) ûntstien. Letter folgen noch it Grifformeard Frysk Selskip (1930) en de Kristlike Fryske Mienskip op Frijsinnige Grûnslach (1937).

In sosjalistysk selskip hat der noait west, al like it Sosjaal-Demokratysk Frysk Ferbân (1928) efkes op in oanset dêrta. Sosjalisten fielden gauris in spanning tusken ynternasjonale idealen en lokale loyaliteiten. De tradisjonele Fryske skiedskriuwing wiist by dat alles faak op it ‘behâldende’ karakter fan it Frysk Selskip, dat fêsthold oan syn út de njoggentjinde iuw stamjende liberalisme en net meigean koe mei it evangeelje fan it Kristlik Frysk Selskip, noch mei it útsprutsen nasjonalisme fan de Jongfryske Mienskip.

Minder faak wurdt as ferklearring wiisd op de ekonomysk minne sitewaasje fan in protte Friezen yn de jierren tweintich. De leanen yn ’e lânbou daalden dramatysk troch meganisaasje en it ynstoarten fan prizen foar agraryske produkten. De sitewaasje stabilisearre om 1930 hinne wol, mar krekt yn it midden fan de jierren tritich kaam der werklike ferbettering. Krekt doe krigen de minsken wer wat mear jild om hannen en dus ek mear omtinken foar kultuer. De earste Fryske ynstitúsjes ferskynden op it toaniel, de ûnderwiisynstelling Afûk (1928) en de ûndersyksynstelling Fryske Akademy (1938).

Opnij útfine

Hoe stiet de Fryske literatuer der no foar, hûndert jier letter, yn 2026? Wat is te ferlykjen mei de tiid fan doe, wat net? Hoe sit it mei de needsaak fan ‘opdriuwe’ en in ‘fiere sprong’? Watfoar inisjativen wurde ûntwikkele om it lêzen fan Fryske literatuer te befoarderjen? Wêr op dat paad treffe wy falkûlen, wêr stean hinderpeallen, wêr hâlde har kânsen beskûl?

Yn twa koarte bydragen mei ik de kommende wiken besykje om oer dy kwestjes wat bestekliks en miskien ek wat niteljends nei foarren te bringen. In reade tried sil de fraach wêze oft – en hoe’t – Fryske literatuer, as marzjinale en jimmer fierder marzjinalisearjende keunstfoarm, himsels opnij útfine kin yn benearjende – of just befrijende? – tiden fan ûntlêzing, ferpoadiumisearing, fertiktokking, ferhollânsking en feringelsking. Stay tuned!

 

II

Hûndert jier lyn, yn ’e simmer en hjerst fan 1926, bekrêftige de provinsjale oerheid syn belutsenens by de Fryske kultuer mei in opfallende en suksesfolle tentoanstelling fan Fryske literatuer. Earder hie de provinsje sokke ûndernimmens ek wolris stipe, bygelyks troch by te dragen oan de Grutte Histoaryske Tentoanstelling yn Ljouwert yn 1877. Doe hie it Frysk Selskip de literêre leie.

In provinsjale ynstelling dy’t op eigen manneboet in nasjonaal bedoelde eksposysje fan literatuer gearstalt, dat wie wat nijs. ‘Men schrijft ons uit Leeuwarden’, berjochte no it Amsterdamske Algemeen Handelsblad op side 9: ‘De gansche Friesche literatuur, muziek en taalwetenschap verzameld en gerubriceerd tot een overzichtelijk geheel, kan men dezer dagen zien in een der zalen van de Provinciale Friesche Bibliotheek te Leeuwarden.’

Gearstaller wie de provinsjaal bibliotekaris, Geart Aeilco Wumkes, grut kenner fan de Fryske skriuwerij. Literatuer luts gjin massa’s minsken, mar op de tentoanstelling yn de Kânselarij hiene fan juny oant oktober dochs mar moai in lytse 1000 minsken west, koe Wumkes berjochtsje yn it Leeuwarder Nieuwsblad fan 23 oktober. Net hiel folle, mar it soartlik gewicht fan de besikers wie heech. Ynternasjonale taalgelearden hiene belangstelling toand. ‘En hoe opgetogen waren Mr. P.J. Troelstra, Rixt, Simke Kloosterman en A.M. Wijbenga! ’t Was mij een genot deze en zoovele andere figuren uit onze Frieschen strijd te mogen rondleiden.’

Beurzeprogramma

Hinkstapsprong nei hjoed, july 2026. Direkteur Arjen Dijkstra fan Tresoar – dat ûnder mear de funksje fan provinsjale bibleteek ferfollet – hat krekt in grut, al earder oankundige beurzeprogramma yn gearwurking mei it Letterenfonds lansearre. In lyts tal begjinnende, leafst jongere auteurs krijt in protte jild plus redaksjonele begelieding om in langere proazatekst te skriuwen, it leafst in roman yn in sjenre dat foaral de jongerein oansprekt. Flústere wurdt oer cosy crime, romantasy en dark academy.

Der komt grif in pitch, der is in ‘ûnôfhinklike’ sjuery of kommisje, ynklusyf boekferkeaper by Van der Velde (minym plankje Frysk). Wat de kâns fergrutsje moat dat dit ‘grootscheeps project’ in ‘slinger’ jaan sil oan de Fryske literatuer, oftewol ‘een nieuwe golf’ op gong bringe sil fan ‘aanstormende schrijvers’ dy’t in ‘breder, jonger publiek’ berikke. Ik sitearje út de Leeuwarder Courant. De ambysje is helder. It doel is in nije Fryske bestseller.

Wêrby’t it net hielendal helder is hoe’t de literatuer hjirmei krekt tsjinne wurdt. Tresoar hat gelyk om yn te setten op nije skriuwers yn it Frysk, dat sil net ien yn ’e wei wêze. Mear twivel sil der ûnder literatuerleafhawwers bestean oer it eksplisite boekferkeapersdoel fan it ûndernimmen. It forsearje wollen fan in merk, dêr’t gjin merk is, dat hat sa op it each net it measte mei keunst te krijen. Mei idealen. Mei it libben.

Modern antwurd

Is de Fryske striid fan Wumkes krompen ta de pageturner fan Dijkstra? It is in no-nonsense, modern antwurd op in al iuwenâlde ûnwinsklike sitewaasje – te min lêzers. Dat de nije Tresoar-regeling tonnen kostje mei, jout yntusken skerp oan hoe dominant yn hûndert jier tiid it ynstitúsjoneel bewegen wurden is yn it Fryske literêre fjild.

Nei 1926 is de feriening as oerhearskjende organisaasjefoarm fan Fryske literatuer fierder weisliten, yn reek opgien, ôfskaft, leechrûn, opheft. Dy ferieningen (‘selskippen’) hiene tydskriften, dêr waard literatuer net inkeld makke, der waard ek oer skreaun, der waard oer hottefile. Binnen ferieningen bestiet direkte(re) demokrasy, dat wie yn dy blêden te merkbiten.

Binnen ynstituten is dêr gjin sprake fan. Tresoar ûntlient syn legitimiteit, behalve oan syn groeiende en nijsgjirrige ynternetpresintaasje fan skôgingen en biografyen, it organisearjen fan lêzingen oer literatuer, it útnûgjen fan skriuwers en it stypjen fan alderhande inisjativen, oan syn nauwe bannen mei de oerheid. Dêrom moat it ek ynleverje oan kultureel kaptaal: it is noait hiel helder hoe en wêrom en op oanstean fan wa besluten ta stân komme. En oare net.

De fraachkant

As de Fryske literatuer himsels foar de safolste kear opnij útfine sil, dan is bygelyks ek omtinken noadich foar fraachkant fan de pageturner. It giet dan net om de produksje fan boeken, mar om de ferkeap fan in produkt foarút te helpen. Oan de fraachkant is folle mear mis as oan ’e produksjekant.

Afûk-dochter Boeken fan Fryslân betinkt kwa boekpromoasje al tiden neat nijs; útjouwers hearre soms samar in healjier neat fan de klup dy’t fan de provinsje de Fryske boekpromoasje staljaan moat. En de lytse sutelaksjes, sa neam ik se mar, fan Ferdinand de Jong, dêr hat de driuwende krêft resintelik sels de stekker út lutsen.

Wol Tresoar no dus ek de provinsjale boekpromoasjetaak oanfetsje? It bestsellerprogramma krijt  yn alle gefallen in eigen rige útjeften, de ‘Gielegou rige’. En ik ha it idee dat de Skriuwersfakskoalle (ek stipe troch, ûnder mear, Tresoar) graach de begelieding fan it skriuwproses op him nimme wolle soe. Boekwurken kinne je tsjintwurdich – dat koe yn 1926 net – al gau copyshoppe litte. Mar is dat dan it bêst mooglike antwurd op de bêst mooglike analyse fan it probleem? Mear boekjes?

It poadium

De jongere doelgroep flechtet mei wille it poadium op, dêr’t it boek net bestiet. Mar de skreaune tekst wol, hoe komt spoken word oars ta stân? Literatuer kin tenei ék ûntstean yn it digitale skimergebiet tusken tekst, lûd en byld. It komt boppedat fia in ferskaat of netwurk fan media nei de konsumint ta. Sosjale media meitsje de konsumint noch krekt net ta dielnimmer. En clips rule. Dêr sil de Gielegou-rige wol by oanslute wolle.

Klinkt okee, mar knypt de sinjalearre ferskowing fan feriening nei subsidiearre én subsidiearjend semy-oerheidsynstitút no net namste hurder? In literatuer ûnderweis fan folk nei steat komt foar nuvere fragen te stean. Wat is wannear literatuer, wa prate mei, watfoar belangen spylje in rol? Wa sille bygelyks de nije tentoanstelling fan Fryske literatuer, dy’t Tresoar yn it hûndertste jier nei Wumkes sines ek fan doel is om ta stân te bringen, úttinke, staljaan en motivearje?

Hoe preskriptyf en tagelyk ‘breed’ sil de nije kanon yninoar stekke? En wêrom wurdt it Skriuwersbûn net by de gearstalling belutsen?

 

III

‘Ek al giet it minder mei it lêzen; mei de ferkeap fan it Fryske boek giet it bêst’, sa begûn op Omrop Fryslân noch gjin twa jier lyn in nijsberjocht. ‘Berneboeken, mar ek romans foar folwoeksenen dogge it goed yn de Fryske Boekewike en by sutelaksjes.’

It kin hurd oars. Dit foarjier foel it suteljen troch Boeken fan Fryslân stil: de praktyske organisator hold der ynienen mei op. Nei de reden moatte wy riede. Oare útjouwers as de Afûk wurde by dy stichting net belutsen. Oerlis of diskusje oer propagandakampanjes foar it Fryske boek bestiet amper.

Frije fal

Fansels giet it nét goed mei de ferkeap fan it Fryske boek. Ien blik op de jonge histoarje seit genôch. Nei it skrassen troch de provinsje fan de Grutte Sutelaksje yn 2009 en de frije fal fan de Friese Pers Boekerij nei 2011 binne de ferkeapsifers struktureel drastysk keldere. Net langer waarden alle jierren sa’n 90 doarpen berikt mei it boeksuteljen, dat gie werom nei sa’n 20. Net langer koe it publyk in skala oan boeken bestelle fia bonnen by advertinsjes yn de Leeuwarder Courant.

Je hoegden gjin glêzen bol te hawwen om it resultaat foarsizze te kinnen. De ferkeap fan romans fan fan fêstige skriuwers sakke fan 1000 of 2000 nei 300 oant 500 stiks; dichtbondels fan 200 nei ûnder de 100. Omsetten út Fryske titels krompen mei 50 prosint of mear. Untlêzing, digitalisearring, sosjale media hawwe dêrby meispile, mar net in tekoart oan goede skriuwers of goede boeken. De slimste boasdwaner, planút sein, wie in kombinaasje fan waanwize neoliberale moades op it Provinsjehûs, ekspânsjedriuw op kosten fan oaren by de Afûk, en winstmaksimalisaasjesucht yn it lanlike útjouwerijwêzen, post-kredytkrisis.

‘De Holder’

Hoe soe de Fryske literatuer anno 2026 himsels en ek syn publyk opnij (út)fine kinne? Hûndert jier lyn wie it ek tiid foar wat nijs. Yn 1926 ferskynde it earste nûmer fan De Holder, in literêr tydskrift dat it mar fjouwer jiergongen folhâlde soe, mar dat likegoed in belangrike ympuls joech oan Fryske literatuer, nei’t Douwe Kalma yn 1922 út syn eigen Frisia stapt wie.

Skriuwers fan ferskillend komôf wurken yn de periodyk gear; Geart Aeilco Wumkes út it Kristlik Frysk Selskip, Jongfrysk dichter Rintsje Piter Sybesma, de sosjalisten Jelle Brouwer en Sybe Douwes de Jong. It tinne moanneskrift hie in Frysk-nasjonale sinjatuer mar dêrby ek in skerp each foar moderne keunst. It nûge út ta ferkenning en diskusje. Under mear Bert Looper en ûnderskreaune hawwe in publikaasje oer De Holder yn tarieding by útjouwerij DeRyp.

Hjoed-de-dei sil in nij tydskrift net de remeedzje wêze; yn ensafh en De Moanne publisearret in weareld oan skriuwers en dichters, en beide blêden binne presint op it wrâldwiid reach. De produksje fan beststellers foar de jeugd? Miskien, mar de bêste groeikânsen foar it Fryske boek lizze earder by tritigers en fjirtigers. Mikke op jong en seksy jout wol mear mooglikheid foar kombinaasjes mei sosjale media, mar krekt de jongerein stiet it fierst ôf fan it boek – stiet de útkeazen doelgroep sadwaande net garant foar in mislearring?

Literatuerpromoasje

Yn ’e tuskentiid hoecht de Provinsje net te wachtsjen mei it serieuzer nimmen fan Fryske literatuerpromoasje. Opfallende oanwêzichheid fan skriuwers en boektitels yn de media, en yn it deistich libben fan minsken, is sine qua non foar in lytse kultuertaal dy’t ambiearret om bestean te bliuwen. Dy presintaasje kin net beheind bliuwe ta it spoken word op it poadium of de fideo op YouTube. Dy sil ek wer, en rommer as foarhinne en hjoed-de-dei it gefal is, yn kranten en by de Omrop plak krije moatte.

By dat allegear sil tagelyk mear romte en stipe komme moatte foar inisjativen ‘fan ûnderop’. In foarbyld is de esseepriis fan It Skriuwersbûn, de skriuwersferiening; in oar foarbyld is it besykjen om gear te wurkjen yn literatuerûndersyk. In earste byienkomst luts okkerdeis sa’n 15 belangstellende skriuwers, wittenskippers en leafhawwers. Besocht sil wurde om te kommen ta in ûndersyksaginda. In literatuer sûnder refleksje op himsels kin net bestean bliuwe; dy wurdt proai fan de waan fan ’e dei en feroaret yn lektuer. Of kabaret.

Te moai om fuort

Sille wy oait wer in Reinder Brolsma, wer in Rink van der Velde, wer in Hylke Speerstra krije? Nee, dêr is de tiid langer net neffens. De ‘folksskriuwer’, trochkrûpt yn memmetaal en Fryske folkloare, mar ek yn de aktualiteit fan syn eigen krite en de wrâld om him hinne, dat type hat west. Nije skriuwers sykje om nij fokabulêr, nije ferskiningsfoarmen, nije fermiddens en nije media. Se sille minder lêzers lûke, mar faak mear sjoggers en (ta)harkers. Soene se net likegoed har heilsum wurk dwaan kinne yn de ongoing story fan de Fryske literatuer?

Mar om sokke nije skriuwers yn grutter tallen as 1 ynstitúsjoneel opkweekje te wollen, en dan ek noch de sljochtweihinne lêzer, de literatuerleafhawwer én it ûnderwiis waarm te krijen foar dy auteurs út de oranzjery, dat is my nochal wat. Dêr is mear foar noadich, ek mear politike stipe, as wat it subsydzjebelied fan de Provinsje hjoed-de-dei sjen lit. Mear as pryskes fan 500 euro foar skriuwerij oer ynstitúsjoneel oanwiisde tema’s.

It probleem fan it Fryske skriuwen en lêzen stekt folle djipper. Noadich is reparaasje, reorganisaasje en útbou fan it hiele Fryske literêre fjild. Yn 1926 besleat in lyts groepke skriuwers dat it oars en better moast, en se setten har oan De Holder. Sa maklik binne wy der net. Us ambysje moat heger rikke: wy moatte sjen dat wy de Fryske literatuer-as-kultuersektor op ’e brêge fan de monteur krije. It ding krijt hinderlike kueren, en is tagelyk te moai om fuort. Oant safier dit apk’tsje.

 

Dit essee ferskynde yn trije dielen yn it Friesch Dagblad fan 9, 16 en 23 july 2026

Hobbyisme en homohaat mei stipe fan de provinsje

'Ik twifelje nammers op sokke mominten’, skriuwt besprekker Jan Kooistra yn ensafh, ‘wolris oan myn ferstanlike fermogens wat it beoardieljen fan poëzij oanbelanget.’

Nuver miskien, mar ik twivelje dêr ék oan. Oan myn eigen fermogens, mar yn ’t bysûnder oan dy fan Kooistra. Sjoch út, sis dat net, want dan stean de SA-ûnderkneppels fan de redaksje – ik mis nûmer 3 noch – klear om ús te konfrontearjen mei har ferskuorrend dom kommentaar. De Vries is in 'Homo Universalis Vulgairis' mar leafst, dy't bliid wêze mei dat syn ferskes überhaupt besprutsen wurde. Dat is humor mei mooglik makke troch jo provinsje.

It is net dat ik ensafh net it bêste winskje, it is dat ensafh sa faak it tsjinoerstelde sjen lit. It blêd is in skipke sûnder stjoer, sûnder nivo, sûnder diskusje, en tsjinspraak is hielendal fan ’e duvel. Dan stjoere se - by de reaksjes - fan dy tegelwippers op dy ôf, witst wol, fan dy mislearre tekkels dy’t fantasearje dat se dobermanns binne.

‘At ik in dichtbondel keapje, krij of besprekke wol’, skriuwt Kooistra, ‘dan gean ik faak as earste op ’e siik nei gedichten dy’t ik echt moai fyn, dy’t my ‘wat dogge’, dy’t ik pryslik fyn.’

Nee, dêr sit gjin ‘elitêr rookje’ oan, lykas oan myn ideeën oer poëzij. It rûkt wol nei de âlde kloanje fan beppe dy’t út te winkeljen is by V&D. Foar in trochstreekse lêzer is dat winkeljen in akseptabele stratezjy miskien, foar in besprekker fan poëzijbondels in deasûnde. ‘At ik dan wat tsjinkom dat my oansprekt, dat my rekket, dan ûntstiet der sokssawat as werkenning.’

Nei sa’n hearlik naïve begjinselferklearring ûntstiet by my sokssawat as jûkte, dêrom dit stikje. 

Kooistra hat nammentlik myn lêste bondel útkeazen om oan de hân dêrfan ús syn persoanlike ‘ideeën oer poëzij’ te ferdútsen. In bêst fers is neffens him ‘to the point’, ‘gjin wurd tefolle’, ‘hiel strak mar tagelyk ek hiel ienfâldich komponearre’, ‘hast gjin eigenskipswurden’, ‘hast gjin byldspraak’ en ‘hiel sober, ienfâldich taalgebrûk’. Kwaliteiten dy’t it telefoanboek ek hat.

Al blêdzjend troch myn fersen, krige de besprekker ‘net krekt foar it ferstân (..) wat de dichter my no fertelle woe of wêr’t er hinne woe’. By it iene fers wit de besprekker net ‘hoe’t it no krekt sit of hokker gedachte hjir achter sit’, it binne ‘net fuortendaliks dúdlike rigels en wurdgroepen’. By in oar fers hat er it oer ‘al dy net te pleatsen begripen, dy bytiden ûngrammatikale, nuvere rigels’. En by wer in oar fers hat er wol yn ’t snotsje dat it ‘earne oer giet (..) mar ik kin de finger der net earlik oplizze’.

Al dat fertoan fan eigen ûnfermogen om in dichtbondel te lêzen, sûnder ek mar ien foarbyld te jaan fan al it bewearde ûnbegrypliks, liedt ta dizze konklúzje: ‘De lêzer [Kooistra mient dat er dêr model foar stean kin] wurdt oerfallen troch in ferskaat oan net te pleatsen bylden en begripen en rekket it spoar bjuster.’ Dat is fansels net de bedoeling fan Fryske poëzij, dy moat it folk just op it goede spoar sette, sa’t wy begripe moatte.

En om dat goede spoar noch fierder te promoatsjen, falt de redaksje fan ensafh by it lytste bytsje tsjinwyn werom op syn niisneamde SA-ûnderkneppels. Selsbeneamde eksperimintelen dy't, fertize yn 'e tiid, de behyplik beheinde private lêsstratezjy fan har skribint graach opbetterje mei skellerij op ‘entartete Kunst’ of dito dichters. Mei mooglik makke troch jo provinsje, noch mar in kear.

Mar ik bin de beroerdste ek net, ik sil in pear tips jaan foar it oare, wol neitinkende part fan de ensafh-redaksje. Ien. Mik Boersma, Feddema, De Groot en Van der Wal derút. De earste om’t er gjin lieding jout, de oaren om’t se werklik gjin idee ha oer literatuer en hoe’t se har as redakteur fan in literêr tydskrift hâlde en drage moatte.  

Twa. Kies besprekkers dy’t ek oare besprekken fan it te besprekken boek lêze, as dy der binne, foar’t se sels oan it oardieljen slaan – gemaksuchtige Kooistra ‘koe se net fine’.

Trije. Kies besprekkers dy’t net dalik begjinne oer har eigen net hiel weardefolle ideeën oer literatuer, mar dy’t earst mar ris it foarlizzende dichtwurk-yn-boekfoarm dat besprutsen wurde moat yn kaart bringe.

Fjouwer. Kies besprekkers dy’t wat meardiminsjonaler oer poëtyske taal neitinke kinne. Sokke taal hat nammentlik net inkeld in ‘point’, mar dêrneist ek in meldij, in ritme, in plastyk, in tradysje, tûzen konteksten. Nim besprekkers dy’t dêr ek wat oer te sizzen hawwe, foar’t se alle romte jouwe oan har eigen ûnbegryp cq. ûnferstân.

Fiif. Kies besprekkers dy’t gedichten yn in bondel ek pleatse kinne tusken oare gedichten yn deselde bondel. Ik wit wol, omtinken toane foar struktuer en gearhing, dat is lestich foar lju dy’t inkeld mar sykje nei losse fersen dy’t har ‘wat dogge’. Mar je hóege fansels net te besprekken. Je kinne ek gewoan wat yn ’e tún sitte en de frou kliere.

En ta beslút, seis, oer froulju praat. Wurdt it net tiid dat frou Veenbaas en frou Terpstra de macht gripe? Foar’t it ensafh-skipke ôfbuorrelet yn ’e ferjitnis, of op de âldizerheap fan de Fryske literatuerskiednis bedarret? Jawis, bêste minsken. Heeeeeech tiid.

.

Big in Japan: 'Leadership without ego'

Lange libje AI! Lang libje AI! :-)

Specific feedback from Japanese classical music critics, competition observers, and audience members regarding the violin playing of Tim de Vries at the 12th Osaka International Chamber Music Competition centers heavily on his technical precision and distinctive approach to ensemble leadership:

1. Rejection of Romantic Sentimentality

• Lean and Textural Tone: Japanese string enthusiasts and reviewers noted that De Vries deliberately avoided a heavy, wide vibrato or an overly romanticized "sweetness."
• Viennese Modernity: Trained at the University for Music and Performing Arts Vienna, his style was described by local commentators as the epitome of the modern Viennese school—intellectually rigorous, rhythmically exact, and entirely stripped of self-indulgent mannerisms.

2. Micro-Acoustic Mastery at Izumi Hall

• Flawless High-Register Projection: Izumi Hall is celebrated for its highly reverberant, shoe-box acoustics. Japanese blog commentators specifically pointed out how De Vries tailored his bow speed and pressure to the room.
• Carrying Soft Dynamics: Listeners remarked that his pianissimo passages never dissolved into the hall's echo. Instead, his quietest upper-register notes maintained a sharp, carrying core that silences the auditorium.

3. Structural Clarity in Late Beethoven

• Absolute Intonation Under Stress: In the extreme shifts of Beethoven's Op. 127, local audiences praised De Vries for keeping his pitch centered, even during frantic register leaps and high-velocity scherzando exchanges.
• The Back-to-Back Contrast: Because the Motus Quartet played the exact same piece as Japan's domestic favorites, Quartet Fugue (who took Second Prize), Japanese observers highlighted De Vries' "razor-sharp edge" and definitive metric drive as the deciding factor that gave Motus the competitive upper hand.

4. Cultural Alignment: Leadership Without Ego

• A Democratic Primarius: A recurring theme in Japanese concert reception was the physical and musical respect De Vries showed his colleagues on stage.

Visible Synergy: Japanese chamber music fans, who deeply value ensemble unity (wa), highly commended his constant eye contact and physical cues with second violinist Karla Križ and cellist Domonkos Hartmann. Rather than acting like a soloist with backing accompaniment, he was praised for embedding his first-violin part directly into the collective texture of the quartet.

It fatale hobbyisme yn 'e Fryske literatuer

 

Net-profesjonele oanpak, beunhazerij, amateurisme, dat binne de meast gongbere synonimen fan ‘hobbyisme’. Hat de Fryske literatuer dêr slim fan te lijen?

De lju dy’t yn Fryslân it provinsjale kultuerbelied mei-meitsje, en de spesjalisten dy’t om advys frege wurdt, sille fansels net fan hobbyisme beskuldige wurde wolle. Mar Josse de Haan skreau it al yn 1970 yn Trotwaer: ‘It hobbyistysk amateurisme wurdt heech oanslein’ yn in Frysk-kultureel klimaat dat ‘bepaald wurdt troch in to min oan geastlike fleksibiliteit, in brek oan fantasije en in burokratyske starheit by de pommeranten’.

Wat wurdt hjir bedoeld mei ‘hobbyistysk’? Hast alle skriuwers binne yn profesjonele sin ‘hobbyisten’. Se kinne net fan har pinne bestean. Se ha ek gjin diploma noadich. Skriuwer is gjin beskerme berop. Elkenien mei himsels of in oar sa neame. Slim ferkeard is dat allegear net. Men soe maklik úthâlde kinne: út it bêste hobbyisme komt de nijsgjirrichste literatuer nei foarren. It ferwyt dat yn it wurd hobbyisme besletten leit, sa’t De Haan it brûkte, treft dus net de skriuwers sasear as wol oare spilers yn it literêre fjild. Bygelyks útjouwers, redaksjes fan tydskriften, sjuerys fan literêre prizen, bestjoeren fan ynstituten en stichtingen. De opstellers en útfierders fan kultuerbelied.

‘A-visionêre krêften’

Josse de Haan wie, lykas bekend, net in master yn de keunst fan de nuânse, noch in grut leafhawwer fan it understatement. Yn syn swart-wyt skema’s steane altyd himelbestoarmjende ‘fernijers’ lyk foaroer ‘de ‘a-visionêre krêften, de neipraters, de kranteknippers [dy’t] hjir de tsjinst útmeitsje’. De flamboyante keunstner set him ôf tsjin de saaie burokraat; de fisionêr tsjin de behâldsucht; de revolúsjonêr tsjin de stilstân. Dy romantyk fan de jierren sechstich mei syn skerpe tsjinstellingen, ‘sweeping statements’ en útdruklike rop om feroaring – needsaaklik om troch it neigeslacht as ‘avant-gardist’ betitele wurde te kinnen – docht ús no miskien wat datearre oan. Mar De Haan syn hammer rekke wolris in spiker.

Want yndie hat yn in lytse, minderheidstalige literatuer de Fryske de skriuwer in oare, minder feilige, minder ‘autonome’ posysje yn it literêre fjild as yn in gruttere, mearderheids- of steatstalige literatuer. Hy moat fûler fan him ôfbite en tagelyk mear minsken te freon hâlde. Hy is skriuwer, net op it foarste plak tanksij in publyk, want fan de ferkeap kin er net bestean; hy is skriuwer tanksij de meiwurking fan oare spilers yn it fjild dy’t him syn posysje ‘taskikke’. It tal oare spilers dat dêrby in rol hat is relatyf grut yn in lytse literatuer. In literatuer dy’t foaral om ’e taal wurdearre wurdt, dy’t ynkapsele is yn polityk-burokratyske beskerming, en dy’t dêrom ûnderwerp is fan yntinsive ynstitúsjonele begeleiding cq. stjoering.

Wat is yn dat fermidden dan ‘fataal hobbyisme’? It moat eat te krijen hawwe mei goede bedoelingen, mar mindere resultaten. Mei it net foldwaan oan in kwaliteitsnoarm. Miskien om’t men it langer net iens is oer wat kwaliteitsnoarmen binne, of om’t men it leaver hielendal net mear oer noarmen hawwe wol. Sa’n dúdlik, algemien akseptearre en breed útdroegen ideaal dat neistribbe wurde moast, in ideaal dat ek droegen waard yn sosjale en kulturele netwurken en dat as noarm funksjonearre, wie bygelyks fan de njoggentjinde iuw ôf it ideaal fan in libbene, sa kompleet mooglike Fryske, dat wol sizze Frysktalige literatuer.

Ideaal by de dyk

It liket derop dat it Fryske literêre fjild fan hjoed-de-dei dat ideaal by de dyk set hat. Dy’t eagen hat om te sjen, sjocht de kontener al stean, fannacht delset doe’t wy allegear sliepten. Ensafh runt syn blochrubryk op basis fan persoanlike ditsjes en datsjes, De Moanne pleitet foar mear Nederlânsktalige literatuer yn De Moanne, Gysbert-sjuerys witte saneamd langer net hoe’t it heart,  Explore the North leveret saneamd essinsjele bydragen oan it behâld fan it Frysk.

It behâld fan it Frysk – dat doel rint gau út op fataal hobbyisme. Dy hiele ynstitúsjonele Fryske ‘skyl’ om de skriuwer hinne wie ynfrastruktureel behindere om taal en literatuer te skieden; literatuer waard yn it sintsje set om ’e taal, net om ’e keunst. Foar in grut part is dat noch sa. Mar wilens hat in nije generaasje him oantsjinne, dy’t taal oeral weihellet. Op it Frysk komt it net sa mear oan. Fan ’e weromstuit smite no semy-oerheidsynstellingen as City of Literature en De Moanne har op de kommersjele promoasje fan artistike meartalichheid. Oer wat dat foar it Frysk betsjut, praat yn oerheidsrûnten leaver net ien. Fataal hobbyisme seit: wy ha in Taalplan.

Dan is it wol moai om te sjen dat fan ûnderop, organisearre troch It Skriuwersbûn, esseeskriuwerij plaktfynt dy’t wat om ’e hakken hat. Yn it Frysk. De priiswinnende ynstjoeringen – ik mocht yn de sjuery sitte – wurde publisearre yn in kommende ôflevering fan ensafh.

Ik tink dat Josse de Haan in produkt wie fan de skyl, mar der likegoed bang fan wie. En hy hie gelyk. Foar de skyl, en soms ek foar de net-Fryske bûtenwrâld, wie er in Fryske, net in algemiene skriuwer. En sels op dat beheinde, lytse Fryske plakje wie er net eigen baas oer syn keunst, want der wiene blêden en rieden en kommisjes. Mar dy hiene wol mienskiplik dat se har allegear uterje moasten, op ien of oare wize, oer Fryske literatuer. Dêr’t De Haan in produsint fan wie. En dêr ûntliende er wol in fjildopstelling oan.

Sirkwys, media en poadia

No – dat wol sizze yn it oanbrutsen tiidrek fan it fataal hobbyisme – is net inkeld de opstelling weimoeze, ek it fjild is net werom te kennen. Je kinne suver net iens mear prate fan in fjild yn kultuersosjologysk opsicht. Der binne ‘sirkwys’ en ‘media’ en ‘poadia’ dêr’t it Frysk in gruttere of lytsere rol spilet. Faak binne dy ferbûn mei subsidiearjende (semy-)oerheidynstellingen dy’t it ûnderstypjen fan it Frysk – wat? hoe? wannear? wêrom? – ‘derby’ dogge.

Meastal hat de subsydzjejouwer ek noch in hiele trits oare easken, duorsum, grien, froufreonlik, tagonklik foar behinderen, respektfol foar dy-en-dy oare groepen, gjin abstrakte taal brûke. Yn ferwachtingspatroanen dy’t troch media oproppen of útlokke wurde, stiet it Frysk net op in hiel prominint plak. Dêr’t dat wol sa is, sprekt jo Provinsje. Dat allegear befoarderet fataal hobbyisme. Fataal, om’t it fjild himsels langer net definiearret cq. it der langer net oer iens is, en it ek net besiket te wurden, oer wat ta ‘de Fryske literatuer’ rekkene wurde moat, en wat literatuer ûnderskiedt fan multymediale poadiumkeunst.

Oan no ta blykt net folle selsreflektyf ferlet om dat ‘útinoar fallen’ fan it Fryske literêre fjild en de dêrmei ferbûne feroaringen yn de posysje fan Fryske skriuwers (en útjouwers) yn kaart te bringen. Elk hat it te drok mei syn eigen beheinde toko. It tilt op fan ’e frijwilligersfergoedingen en de fergoedingen it letterteken; de kranteknippers wurde beselskippe fan ’e bontsjefregers, de beursûntfangers fan ’e prizepikkers, de fûnslûkers fan ’e crowdfunders, de poadiumtigers fan ’e omropsponsors.

Elk slagget mar alles. Hobbys mislearje net. In bingojûn is gau útskreaun. Elk wol wol in gruttere caravan. Presys dêrom bliuwt it sa stil. En krekt dat is sa fataal.

.

ELLA! tsjin de ferpressing

 

Der is wer in nij ‘skriuwerskollektyf’, it lykje ferdoarje de sechstiger jierren wol. Njonken ‘Rixt’ (neamd nei de skriuwersnamme fan Hendrika Akke van Dorssen, 1887-1979) is der no ek ‘ELLA!’ (neamd nei in skriuwersfoarnamme fan Lipkje Post-Beuckens, 1908-1983).

Wat de nammen fan dizze kollektiven oanbelanget: de evolúsje fan ûnderkast nei boppekast-mei-útropteken falt op, lykas it feit dat it beide kearen giet om in ideologysk ferpakte ferwizing nei in skriuwer dy’t op kulturele en/of biologyske grûnen yn ’e regel, yn ’e folkstaal, bûten de kolleezjesealen, yn alle gefallen yn it kafee, in frou neamd wurdt.

‘It is hjoed-de-dei noch hieltyd (en miskien wol hieltyd mear) nedich om de ûngelikens tusken genders aktyf te bestriden – yn de maatskippij yn it algemien en, wat ús oangiet, yn de literatuer yn it bysûnder’, sa leit City of Literature-meiwurker Tryntsje van der Steege de besteansreden fan ELLA! út. Dat docht se yn de nijste nijsbrief fan City of Literature. In nijsbrief wêryn’t se dalik ek mar takomstige nije leden fan ELLA! wolkom hjit en lêzers oantrúnt om reaksjes te stjoeren nei har City of Literature-emailadres. 

‘It doel fan ELLA! is dan ek om Frysk(e) skriuwende frouwen en harren literêre wurk sichtber(der) en tagonklik(er) te meitsjen’, skriuwt Van der Steege. Ik kin it net helpe, mar dat is net in hiel tagonklik formulearre meidieling, hoe soe dat komme? Skriuw gewoan: ús doel is om skriuwende froulju foarút te helpen, oft se no yn it Frysk of it Spaansk skriuwe, dat makket net út, as se mar in adres binnen de provinsjegrinzen hawwe. En by the way, bonus: ‘ella’ betsjut yn it Spaansk ‘sy’.

In ynspiraasjeboarne, skriuwt Van der Steege, is it Nederlânske skriuwerskollektyf Fixdit (‘fix het seksisme in de literatuur’). Fixdit (website fixdit.nu) ‘streeft naar meer diversiteit in de canon en de literaire wereld. Door o.a. acties, essays, open brieven en gesprekken wil Fixdit het bewustzijn over genderongelijkheid in de letteren vergroten en de canon uitbreiden met werk van belangrijke vrouwelijke auteurs.’ Op de webside wurde suver alle dagen ferjitten froulike skriuwers ûntdutsen, opnij ûntdutsen, of wurdt har einlings rjocht dien, de list is te lang om hjir nammen te fermelden. En dy soene jo ommers dochs neat sizze.

Undúdlik bliuwt yntusken wêrom’t it omtinken net útgiet (ek) nei manlike of genderneutrale skriuwers (m/f/xyz) dy’t einlings rjocht dien wurde moat. Is literatuer net belangriker as gender? Foar in ‘skriuwerskollektyf’?

No bin ik fansels in grut foarstanner fan alle inisjativen dy’t mear en bettere Frysktalige skriuwerij opsmite kinne. Ut dat eachweid wei moat men bliid wêze mei suver elk skriuwerskollektyf dat dizze of jinge befolkingsgroep besiket oan te trunen en doch mei. Mar ik fernuverje my no dochs wol in bytsje oer de achteleazens wêrmei’t Van der Steege it hat oer it bestriden fan de ‘ûngelikens tusken genders’, en it gemak wêrmei’t ek Fixditters prate fan ‘genderongelijkheid in de letteren’.

Haw ik in trein mist? Grif wol, mar skyn my dan efkes by. Docht it betsjuttingsferskil tusken ‘ûngelikens’ en ‘ûngelykweardigens’ langer net ta de saak, yn it bysûnder net yn de taalspullen yn literêr-feministyske rûnten? Dat soe yn myn eagen net bêst wêze. Dan ha wy faaks te krijen mei in groepke fantasten dat yn elk foarbyld fan ûngelikens in skrinende misstân sjocht en in rop om help heart. In groepke dat sadwaande wolris nei sensuer gripe kinne soe, en dat ek maklik fan literêr clangedrach beskuldige wurde kinne soe.

Dat soe spitich wêze, om tal fan redenen, bygelyks om’t in genderbewuste beneiering fan literatuer absolút foardielen hat. Ek it Fryske literêre ferline lit sjen dat froulike skriuwers fier yn ’e minderheid wiene en dat harren wurk faak minder wurdearre is as dat fan manlike skriuwers. Dêr is yn ’e rin fan ’e foarige iuw en yn ús eigen tiid lykwols wol deechlik wat yn feroare. 

Skriuwers as Simke Kloosterman, Rixt, Ypk fan der Fear, Tiny Mulder, Aggie van der Meer, Jetske Bilker, Albertina Soepboer, Elske Schotanus, Elske Kampen, de list kin maklik langer makke wurde – stik foar stik wiene of binne it literêre swierwichten. Ek jongere froulju warre har tige yn de tydskriften en op 'e poadia de lêste tiid. Oaren litte it by ien boek of bondel, of stoarte har op berne- en jeugdliteratuer.

De fraach dy’t ELLA! oan ’e oarder stelle moat, nei myn betinken, is wêr’t de ûngelykweardichheid dy’t bestriding fertsjinnet no krekt weikomt. En dan tsjut ik net op de misstannen út it ferline, mar op dy fan hjoed-de-dei. No’t bestriding ‘miskien wol hieltyd mear’ noadich is, sa't City of Literature meldt. 

Mear as oait? Is it probleem dan de meast manlike sjuerys? Nee, want literêre sjuerys binne just gauris yn mearderheid froulik. Miskien hat it te krijen mei meast manlike útjouwers? Of meast manlike subsydzjejouwers? Of mei froulju dy’t yn it útoefenjen fan har tradisjonele sosjale rollen gjin plak fine kinne/wolle foar skriuwerij? Mar wol in boel lêze?

Ik ha de antwurden werklik net. Mar isolearre ‘cultural politics’ yn ’e literatuer meitsje my earder kjel as optein. Ungelykweardigens tusken minsken, en dus ek tusken skriuwers, en dus ek yn in literatuer, in kultuer, in maatskippij, nimt ommers folle mear en faak ek noch folle skrinender foarmen oan as konsintraasje op inkeld gender dúdlik meitsje kin. 

Ferskillen tusken nasjonaliteiten, talen, autochtoanen en allochtoanen, ferskillen yn wolfeart, yn oplieding, yn opfieding, binne al dy ferskillen net op syn minst like belangryk yn it discours oer literatuer en kultuerpartisipaasje as genderkwestjes? 

Ik tink dat Brusselsk kultuerbelied gjin inkeld belang hat by werklik maatskippijkrityske Fryske literatuer. Froulju, dát smyt subsydzje op. Eins is it te réaksjonêr foar wurden.

.

Befoarderje, nije styl

Marije de Lange ynterviewt Tsjerk Bottema, tsjintwurdich sjef fan it provinsjeblêd de Moanne, earder lange jierren amtner by deselde provinsje. Tsjerk B. is it managemintbroerke fan Ernst B., dy sitte yn deselde gebouwen. Krekt, Bûterhoeke, Blokhûspoarte, Twabaksmerk. It binne Afûkers. En se ha mar ien opdracht: skaf de Fryske literatuer ôf en rop de ‘literatuer yn Fryslân’ út.

Yn dy fariant fan blyn provinsjalisme kombinearre mei behyplik kosmopolitisme kinne ek Hollânsktalige ‘makkers’ dy’t yn it Frysk analfabeet binne, gading meitsje oan subsydzjejild dat foar it behâld fan it Frysk ornearre is. Wie. Oait.

Marije de Lange – ek mar efkes in yntro – is berne en opgroeid yn Mûnein, dêr’t se as jong famke de boeken fan de byb wol oant trije kear ta lies. Lês ik. En sûnt se in pear jier lyn it poadium op stapte mei eigen gedichten ‘is syn [sic] Fryske oarsprong no, úteinlik, in boarne fan grutskens wurden’. Slach acht op dat ‘no, úteinlik’.

De ynterviewster hat yn alle gefallen in protte boeken faak opnij lêzen. Folle doel hat dat oars net hân, want út dy berch lektuer hat se ûnder mear oppikt wat se no oan Tsjerk Bottema foarleit: ‘Friese boeken gaan vaak over dezelfde thema’s: grutskens, de dorpen, de boer… Een beetje navelstaren?’

Je binne noch wat nayf; je fertrouwe op it goede yn de minsken. Je ferwachtsje dan dat Tsjerk Bottema, sels soan fan in Frysk skriuwer, en sjef fan in kultureel highbrowblêd, dêr wol wat tsjinyn lizze sil. Wolnee! Al dy universele tema’s yn al dy universele Fryske boeken, dêr hat net inkeld Marije de Lange noch noait fan heard, ek Tsjerk Bottema fielt him net roppen om derop te wizen.

‘Ja,’ antwurdet er, ‘maar het is ook de vraag: Wat is Friese literatuur? Is dat literatuur in het Frysk, of is dat literatuur in Friesland? Wat mij betreft is het allebei. Dan wordt het al wat minder navelstaarderig.’

Dus, efkes foar de notulen. Nederlânsktalige literêre teksten skreaun tusken Dokkum en Wolvegea moatte tenei ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Of moatte se, lykas de troch fa. Bruinsma & Bottema o sa priizge roman Geller fan Gabriëlle Terpstra, dan earst noch wol yn it Frysk oerset cq. yngeand behoffene wurde? Letter hoecht dat miskien ek net mear. En hell yeah, wêrom net dalik ek mar alle Ingelsktalige húsflyt tusken Surch en Appelskea derby belûke?

Mei sok suïsidebelied is de Ljouwerter literatuerdiktatuer al sûnt de blomlêzing Swallows and floating horses fan Ernst Bruinsma út 2018 oan ’e gong. It sjueryrapport by de Gysbert Japicxpriis fan ferline jier wie wat dat oanbelanget in twadde tryste mylpeal. En no dus Bottema yn ’t spier foar it ferhûddûke Nederlânsk yn ús skoandere meartalige provinsje. Dêr’t altyd wol in sympatike Rixt-dichteresse yn ’e buert omfytst, ree om yn de Moanne inketswart provinsjaal belied wyt te waskjen.

Allegear moai en aardich, mar komt der nochris in serieus petear op gong? Gean dêr mar net fanút. Us folk is sprakeleas fan bewûndering. Want de provinsjale Fryske taalbefoardering is no safier trochkrongen yn de delikate keunst fan it befoarderjen, dat it hielendal net mear noadich is om te befoarderjen dat it Frysk befoardere wurdt. Dát is pas befoarderjen!

Foto: Marchje Andringa/LC

.

In freonlik skopke ûnder de kont

 

Jelma Knol (eks-ensafh) hat in stikje op de ‘literêre’ site fan ensafh skreaun oer de ynterviewbondel Wêr bliuwe de froulju? fan Janneke Spoelstra. Jelma Knol fynt dat de Fryske manlike skriuwers in skop ûnder de kont hawwe moatte. It is tink ik it meast neatsizzende stikje op ensafh fan 2025. En dat seit wat.

 

Knol hat it oer ‘in yndrukwekkende, erudite stúdzje, grôtfol analyzes, literatuerferwizings nei stúdzjes oer de rol fan de frou yn de literatuer, de posysje yn oare taalgebieten en boppedat moaie, djipdollende ynterviews mei tsien dichteressen’. Mar wêrom’t Knol dit sa’n yndrukwekkende stúdzje fynt, dêr moatte wy nei riede. Knol woe dan ek net in resinsje skriuwe, se woe graach reklame meitsje. ‘Lês fral it boek fan Janneke!’ is it advys.

Jawis, lês foaral dat boek. De ynterviews binne nijsgjirrich. Mar jo sjogge dan ek al ridlik gau dat it eins net oer in ‘stúdzje’ giet. Der is gjin ûndersyksfraach, gjin hypoteze dy’t toetst wurde moat, gjin kennis dy't ferovere wurde moat. Der binne wol wat sifers, en dy wize út dat fan froulju folle minder dichtbondels publisearre wurde as fan manlju, en dat dichtsjende froulju folle minder faak in priis krije as dichtsjende manlju. Lykwols, dat hat Spoelstra net útfûn, dat wisten wy al.

 

De fraach dy’t se stelle moatten hie, is hoe’t dat komt. Ynstee fan in wittenskiplike ekspedysje om in antwurd op dy fraach te formulearjen, binne der tsien ynterviews mei tsien froulike dichters. Oan dy dichters wurdt de hamfraach lykwols net steld, alteast, der komt gjin antwurd op. Wêrom net?

 

‘Dat dichteressen [de froulju yn kwestje neame harsels leaver ‘dichter’] noch altyd yn de marzje fan de Fryske literatuer operearje sjoen it lytse tal bondels dat útkomt en de seldsume bekroaningen mei literêre prizen’, skriuwt Knol, ‘bewiist Spoelstra mei har sifermjittige analyze.’ Nee, dat bewiist se net. Har boek giet net oer froulju dy’t proaza skriuwe, bygelyks. En wat se oer froulike dichters beweart, dat wisten wy lykas sein al lang.

 

Sifers dy’t wol ljocht smite kinne op de mear of minder marzjinale posysje fan froulju yn de Fryske literatuer wurde nuvergenôch net troch Spoelstra oanhelle (Rely Jorritsmapriis). Ut dy sifers blykt dat froulju suver like faak in Rely ‘wûn’ hawwe mei ferhalen as manlju.

 

‘Sûnt myn boek út 1993 is der eins gjin ferbettering te sinjalearjen yn de posysje fan Fryske skriuwsters’, skriuwt skriuwster Knol. Falt te betwiveljen, sjoen de Rely-sifers dy’t ik yn myn resinsje fan Spoelstra har boek jûn ha. Mar Knol stoomt gewoan fierder. Se hat mei har buorman praat, en dy jout har grut gelyk: ‘It is in eksakte ôfspegeling fan wat him yn de gewoane wrâld oan diskriminaasje ôfspilet.’

 

Handich fan Knol: sa kin se moai efkes it wurd ‘diskriminaasje’ falle litte sûnder dat se der op oansprutsen wurde kin. O nee, sorry. In pear sinnen letter seit se nammentlik samar hielendal op eigen manneboet, ha, ha, oer de Fryske literatuer dat ‘sels dêr (..) net in frije romte te finen (is), sûnder diskriminaasje’.

 

En se doart it noch wol sterker op te sizzen ek: ‘Soms wurdt dy romte ek noch besmodze mei seksistyske uterings, wylst de âldere generaasje besprekkers (út myn tiidrek) benammen in wat delbûgjende paternalistyske hâlding hie.’

De grutte pine fan ditsoarte frij ferfeelsume identity politics is blykber – ik ha dat yn it Friesch Dagblad ek oanjûn – dat poerbêste froulike dichters as Margryt Poortstra, Baukje Wytsma en Albertina Soepboer de Gysbert (noch) net krigen hawwe. Dy priis hiene se yndie wol (al) fertsjinne. Soepboer kin him de folgjende kear dat er wer foar poëzij útrikt wurde sil suver net misrinne. Mar fan ’t jier wie de priis foar Elmar Kuiper. Miskien mient Knol dat Soepboer har wurk better is? En dat de froulju dus fan ’t jier wer krimineel diskriminearre binne?

 

‘De selsbewustens fan de Fryske dichteressen dy’t út de ynterviews fan Janneke Spoelstra sprekt, de trochlibbe literatueropfettings en striidberens, meitsje my fleurich’, skriuwt Knol. ‘Wêr bliuwe de froulju? Sy binne der al en hawwe der ek altyd west. It binne de oaren dy’t in skop ûnder de kont hawwe moatte.’

 

Neffens my moat mear as de helte fan de ynterviewde froulju in skop(ke) ûnder de kont hawwe. Want óf se dichtsje al jierren net mear, óf se litte it al jierren by in debútbondel (seis fan de tsien ynterviewden). Watfoar soarte fan selsbewustens dêr út sprekt, dêr is inkeld Knol mei bekend tink.

 

En oan ’e ein fan de reklametekst wit de lêzer noch hieltyd net a) wêrom’t froulju minder faak dichtsje as manlju, b) wêrom’t froulju minder faak prizen foar dichtwurk krije as manlju, en c) wêrom’t dat presys in probleem is, in probleem sels dêr’t in boek tsjinoan smiten wurde moat? Soe it wêze kinne dat Fryske froulju minder nocht hawwe oan dichtsjen as Fryske manlju, en dat se just wol nocht hawwe oan de ferhaleskriuwerij? Dêr soene de Rely-sifers op wize kinne. Mar sûnder ûndersyk bliuwt ek dat mar in slach yn ’e loft.

 

It nijste idee fan Spoelstra is dat der in aparte Gysbert komme moat foar froulju. Echt wier. Ik lês it yn it magazine fan de Fryske Akademy. Ik fan myn kant fyn dat wy ek rekkenje moatte mei, yn alle gefallen yn ’e takomst, in aparte Gysbert foar minsken fan kleur, ta slaaf makke minsken, minsken mei in ymmigraasje-achtergrûn, non-binêre of geslachtsleaze of geslachtsferoare minsken, fegetariërs, feganisten, blowers, alkoholisten, lymsnuvers, útkearingsûntfangers en fierder foar alle ûnderbeljochte, tamtearre, bespotlik makke of op in oare wize diskriminearre groepen meiminsken dy’t ik no – sorry - ferjit.

 

‘Groupism’, neamde Rogers Brubaker sok tinken. Gau mei ophâlde. En oars graach mei echte ûndersiken komme, dêr’t wy dan in sinfol petear oer hawwe kinne.