woensdag 31 maart 2021

De keunst fan it literêre temanûmer


Behalve ien kear yn ’e fjirtjin dagen in ôflevering op ynternet (2003-2008) publisearre it literêre tydskrift Farsk yn gearwurking mei útjouwerij Bornmeer ek fiif Jierboeken (2004-2008) en sechstjin tematyske Farskskriften (2003-2007). Foar dy lêste útjeften, dy’t lykas de Jierboeken ek yn de boekhannel ferkocht waarden, betocht de redaksje alle kearen in tema en frege skriuwers en dichters om in bydrage. Begjin 2009 fusearre Farsk mei Hjir. De namme Farsk waard troch de útjouwer en haadredakteur fan it fusytydskrift ensafh (Piter Boersma) dêrnei oerdien oan in arsjitekteburo. Tresoar bliek de digitale ôfleveringen net bewarre te hawwen. Ek ensafh hat gjin war dien om de digitale literêre produksje fan Farsk tagonklik te meitsjen en te hâlden. Fan gjin Farskskrift is op ynternet fia Google in ôfbylding te finen. Letterkundige stúdzjes oer it tydskrift Farsk en syn ûnderskate ferskiningen bestean net. 

Mar miskien kin it konsept fan de Farskskriften anno 2021 wol tsjinje as foarbyld foar it yn in krisis ferkearende dichterskollektyf Rixt. 

DichterS fan Fryslân 

In pear ynliedende wurden. By Rixt binne in stik as fjirtich Fryske en in pear Nederlânsktalige dichters oansletten, dy’t as it har sa útkomt in gedicht ynstjoere foar publikaasje op in webside. Ek is der altyd in ‘Dichter fan ’e Moanne’, dy’t yn dy moanne twa fersen leveret. Yn it begjin hjitte it kollektyf ‘DichterS fan Fryslân’. De earste Facebookpost gie online op 8 septimber 2017. Krekt fan 31 maaie 2018 ôf wurdt de namme ‘Rixt’ brûkt. It idee foar in dichterskollektyf ûntstie as in alternatyf model foar de Dichter fan Fryslân, dêr’t de provinsje yn 2017 kandidaten foar socht. Op 13 septimber die DichterS fan Fryslân in parseberjocht de doar út: 

It kollektyf DichterS fan Fryslân ropt Provinsjale Steaten op om fan de ferkiezing fan in Dichter fan Fryslân ôf te stappen en it dichterskollektyf de gelegenheid te jaan om Dichter fan Fryslân ta in grut súkses te meitsjen. Om syn oprop krêft by te setten giet it kollektyf dizze wike alfêst los. 

Op dat stuit hienen al 25 dichters har oansletten by it kollektyf. Yn in parseberjocht fan fiif dagen letter, 18 septimber, hjit it: 

DichterS fan Fryslân is in kollektyf fan mear as 25 dichters dy’t mei-inoar it provinsjedichterskip staljaan wolle. De groep is ûntstien nei protesten fan ûnderskate dichters tsjin de proseduere om ta in Dichter fan Fryslân te kommen. It kollektyf wol dat de provinsje no sa gau mooglik oerlis organisearret mei partijen út it fjild om te kommen ta in nije ynfolling fan it earfolle amt fan Dichter fan Fryslân. 

Unnedich te sizzen dat de provinsje net akkoart gie. Mar: ‘Wy skriuwe en publisearje gedichten oer aktuele saken yn en bûten Fryslân. Wy toane de (..) aktualiteit fan de Fryske poëzy oan in breed publyk’, sa stiet noch altyd op de webside fan Rixt te lêzen. Kollumskriuwer Pieter de Groot wie yn juny 2018 yn ien fan syn Dwerse stikjes noch dúdliker; de Dichter fan de Moanne soe, sa hie Rixt-foaroanman Syds Wiersma it neffens him betocht, hieltyd in dichter wêze dy’t ‘op syn of har wize de aktualiteit yn de breedste sin polityk achtslacht’. 

‘Gjin kritearium’ 

Dy eask fan aktualiteit is blikens de lêste (digitale) gearkomste fan de Stichting Rixt op 4 maart 2021 loslitten. ‘Aktualiteit is gjin kritearium’, neffens redaksjelid fan Rixt Simon Oosting op dy gearkomste. ‘In goed gedicht komt derop.’ 

Rixt-gedichten binne dus langer net oars as oare gedichten. Se litte no inkeld noch mar sjen wêr’t de publisearjende dichters har mei dwaande hâlde. Oft de koertswiziging it risseltaat is fan in konflikt yn redaksje en bestjoer is net dúdlik, mar it hat der wol wat fan. Yn alle gefallen die redaksjelid en reachmaster fan it kollektyf Cornelis van der Wal net mei oan de gearkomste en levere er oer syn part fan de kollektyftaken ek gjin ferslach yn. De reden kin lizze yn in diskusje dy’t binnen Rixt fierd is oer in útstel fan oansletten dichter Carla van der Zwaag om Rixt-dichters te freegjen fersen yn te stjoeren mei ‘Fryske identiteit’ as tema. Dêr wie de redaksje op tsjin. ‘De redaksje wie net sa foar’ en ‘de redaksje koe him net fine yn dit tema’, lêze wy. 

Bedoeld sil west hawwe, de redaksje minus ien. Yn de redaksje fan Rixt sitte nei it opstappen fan Van der Wal noch, behalve de Nederlânsktalige Kate Schlingemann, de Fryske dichters Henk Nijp en Simon Oosting. Gjin easken fan aktualiteit mear en leafst gjin gedonder mei wat it betsjut om jin Fries te fielen. It earste is spitich, om’t Rixt dêrmei in bysûndere literêre rjochting en mearwearde ferliest dy’t it sûnt syn oprjochting yn septimber 2017 hie. It is no eins gewoan in kommersjeel publikaasjenetwurk dat lytse subsydzjes en oare tsjinsten regelet foar oansletten dichters. 

It twadde is domwei belachelik. Fryske dichters hoege net oer in (dreech) begryp as identiteit te skriuwen, mar der is gjin inkelde reden te betinken wêrom’t it tema mijd wurde moatte soe of mei in skalk each besjoen. Libje in protte dichters net yn Fryslân, skriuwe se net yn it Frysk, fiele se har op ien of oare manier net Frysk, ek as se om utens wenje, en giet net in aardich part fan it politike provinsjale en nasjonale libben te uzes oer fragen fan ‘mienskip’, diversiteit en identiteit? 

Wol kontribúsje, gjin ideeën 

Hoe’t de dichters dêr sels oer tinke, witte wy net. Rixt-dichters binne wol oansletten by it ‘kollektyf’, sa’t de groep himsels neamt, mar se binne gjin lid, hoege net heard te wurden en hawwe formeel neat te fertellen. 

Dat is oars net sa’n punt, mar no’t de stichting Rixt fan de provinsje noch mar 5000,- euro subsydzje krijt foar 2021 en inselde bedrach foar 2022, moat it bestjoer op syk nei mear ynkomsten en yn dat ramt wurdt krekt dien as binne de dichters lid fan in feriening. It idee fan it bestjoer is om har op de man of frou ôf in jierlikse donaasje te freegjen fan 25,- euro. Mear mei fansels ek. En wat krije de dichters dêr foar werom? In webside – der moat ek noch in Ingelsktalige fersy komme – dêr’t in oantal fan har gedichten al of net yn oersetting op publisearre wurde, en in pear optredens hjir of dêr foar de trije, fjouwer Rixters dy’t har it meast oppenearje. 

Leit dêr gjin bestjoerlik probleem? Bestjoer en redaksje kinne sûnder fierdere útlis of motivaasje, sjoch hjirboppe, winsken of advizen fan oansletten dichters yn ’e wyn slaan, mar wolle al graach harren jild. 

It komt der op del, nei myn smaak, dat behalve in te min oan bestjoerlike transparânsje der ek in te min oan ideeën by Rixt bestiet. It bestjoer wol graach Ingelsktalige oersettingen om de Fryske poëzy ‘ynternasjonaal op ’e kaart te setten’ en hat yn dat ramt ek al ‘kontakten’ mei Poetry International yn Rotterdam, it Nederlands Letterenfonds yn Amsterdam en City of Literature yn Ljouwert. Dat klinkt goed. Soks te hearren hat yn ’t generaal in positive útwurking op it ego fan de oansletten dichters. Ek út bewegersperspektyf wei besjoen soe men sizze, hjir mei men op in boppeslach tidigje. It probleem is allinnich wol wat der dan op dy ynternasjonale menukaart stiet dy’t Rixt de wrâld presintearje sil. ‘Aktualiteit is gin kritearium, in goed gedicht komt derop.’ Mar wat is ‘goed’? Hjoeddedei? 

Om’t Rixt gjin literêre útgongspunten formulearret – himsels net motivearret as in needsaaklike bydrage oan de keunst fan ús tiid – falt it foar de redaksje net ta om op de fraach wat ‘goed’ is in antwurd te jaan. ‘Goed’ is in kwaliteit yn in kontekst en as dy net bylevere wurdt, betsjut sa’n kwalifikaasje net folle. 

De tematyske romte dy’t men foar himsels iepenet troch de facto it aktualiteitskritearium te ferlitten, iepenet sadwaande tagelyk in literêre leechte. Rixt is it spegelbyld fan wat elk foar himsels allegear wol net by de ein hat. In hiel grut part fan de fersen op Rixt.frl sil dan ek noait in serieuze blomlêzing of skôging helje, mar dat is de ambysje ek net. Poëzy of wat derop liket wurdt as meartalich tekstueel of ferbaal los sân foarbrocht op in kollektyf poadium, dat is blykber goede bedoeling genôch. Miskien dat der ris in blomke tusken sit. Mar wol dat dan groeie? 

Literêre mearwearde 

Literêre mearwearde, dat is it punt. In literêre klup dy’t gjin dúdlik literêre útgongspunten hat, soe dy mearwearde dan miskien better – of ék, sa’t jo wolle – sykje kinne yn it stimulearjen fan de produksje fan poëzy troch bydragen te freegjen op spesifike tema’s, en troch profesjonele redaksje oan te bieden om de dichters te helpen harsels te ferbetterjen. Dat de redaksje tsjin dy beneiering oan skytskoarret docht bliken út it sûnder ferantwurding yn de notulen oan de kant skowen fan in idee foar in tema fan Van der Zwaag en it ynstee freegjen, net om in oar idee of tema, mar om in algemiene ynstjoering. 

Farsk hat, lykas yn it begjin fermeld, yn de perioade 2003-2007 sechstjin tematyske útjeften dien. It doel dêrfan wie om de Fryske literatuer yn kwaliteit en berik fierder foarút te helpen en syn diverse karakter te ferbreedzjen. Sawol op mikro- as op makro-skaal kamen literêre tema’s oan bar, Fryske en universele. De respons fan de skriuwers en dichters wie suver alle kearen sadanich dat de Fryske literatuer him ek yn ynternasjonaal ferbân net dalik hoegde te skamjen. Ynstee fan tematyske en teoretyske diskusjes oer literatuer en keunst te ûnderdrukken of út ’e wei te gean, en mar ôf te wachtsjen wat binnenkomt, soe Rixt in foarbyld nimme kinne oan it projekt fan de Farskskriften. 

Boppedat, foar in ynstelling as it Nederlands Letterenfonds, dat ommers literatuerbefoardering op it each hat, is it folle oantrekliker om sa’n ûndernimmen te sponserjen as om ta de ponge te moatten foar alle kearen twa tafallige gedichten fan in tafallige ‘Dichter fan ’e Moanne’, dy’t net iens aktueel hoege te wêzen. 

Praat mei de dichters oer tema’s. Oer mooglikheden om wat nijsgjirrichs oer de wrâld te sizzen. Wat hâldt har dwaande, wat sjogge se oer de holle? Fersko it swiertepunt fan reklame en presintaasje (ferkeap) nei oplieding en begelieding (produksje). Hoe kinne dichters better wurde yn wat se dogge en hoe kin Rixt har dêr by helpe? It tydskrift ensafh sil yntusken gjin beswier hawwe kinne tsjin in mear tematyske ynstek, om’t men dêr de keunst fan it literêre temanûmer, nei in mislearre besykjen in tal jierren lyn, net mear beoefenet.


.

zaterdag 20 maart 2021

zaterdag 13 februari 2021

De Provinsje skaft stikem de Gysbert ôf

Tink dy ris yn, do bist fioelist. Al safolle jierren hast mei dyn ynstrumint ompield. Twa, fjouwer, seis oeren deis. Alle dagen. Bloed, swit, triennen en seare fingers. No hast in jier lang mei it fioelekonsert fan, sis, Sibelius oan ’e gong west. Foar in konkoers. Bang mar ek benijd bist, wat de sjuery fan dyn spyljen, fan dyn ynterpretaasje, fan dyn muzykmeitsjen, fan dyn eigen toan tinke sil.

 
En dan is it safier, de grutte dei. Mar o wat in teloarstelling. De sjuery blykt te bestean út lju dy’t alles fan trommeljen witte! Do tinkst by dysels: is dit in minne film? In mislearre grap? Banana Split? Bin ik bedarre yn ’e Provinsje Fryslân?

Want dêr is sa’n mismatch hiel gewoan. It hat de Provinsje Fryslân – in casu Deputearre fan Kultuer Sietske Poepjes – hage om foar de Gysbert Japicxpriis 2021 foar poëzy in advyskommisje te beneamen dy’t op gjin inkelde wize sjoen wurde kin as kwalifisearre om Fryske poëzy te beoardieljen. Nynke Heeg is in aktrise, Hein Jaap Hilarides in proazaskriuwer, Jannes van der Velde wurdfierder fan in grutte lanlike wurkjouwersorganisaasje en kommunikaasje-adviseur.

Heeg en Van der Velde hawwe noait in letter oer resinte poëzy, lit stean Fryske poëzy skreaun. En de lêste kear dat Hilarides in Fryske dichtbundel lies is wierskynlik mear as fyftjin jier lyn, de tiid doe’t dreamen noch blauwe reinjassen hienen.

Makket de Provinsje Fryslân de beneaming fan de Gysbert-advyskommisje gewoanlik mei in parseberjocht bekend, diskear barde dat net. De redaksje fan it literêre tydskrift Fers2 kaam der by tafal achter troch ris op ’e provinsje-webside te sjen. Faaks dat Poepjes de nammen fan de minsken leaver ûnder de pet holden hie? Mar ja, demokrasy, transparant bestjoer. Je moatte wat mei dy ûnsin.

No kinne je, as dichter, as leafhawwer fan Fryske literatuer, en as Gysbert-laureaat, twa dingen dwaan. Je kinne tinke: tsja. Tiden hawwe tiden. Blykber hat de keunst yn Fryslân wyn tsjin. Ha wy in bestjoer dat inkeld taalbefoarderje wol. Mar wêrom de Gysbert dan net ôfskaffe, en ynstee dêrfan mei in priis komme foar it leukste, grappichste, ûnbenullichste Fryske tekstke op Twitter en Instagram?

Of je kinne, mooglikheid twa, yn ’e pinne klimme en wat hearre litte. Dat dit langer sa net kin. Dat keunstners rjocht hawwe om op it foarste plak as keunstners sjoen te wurden. Dat jo wurk rjocht hat om hifke te wurden op literêre kwaliteit, troch lju dy’t bewiisd hawwe dat je har sok hifkjen tabetrouwe kinne.

Protesten? Fryske skriuwers binne kritykleaze lakeien wurden fan in riedeleaze, harsensleaze provinsjale oerheid nei waans sinten se angelje. In oerheid dy’t wilens drok drok drok dwaande is mei syn safolste ‘ynnovative kampanje’ – om foar de bühne mei de iene hân in taal te rêden en dy yn ’e praktyk mei de oare hân te smoaren. De kampanje duorret oant op syn minst 2030. Mar hoopje dat dy taal tsjin dy tiid werklik dea is, hoera, einlings gjin multykultureel gedonder mear. En einlings gjin gesanger en gedoch mear mei, harrekrimmeles, it is al út it nijste moadieuze wurdboek skrapt, hoe neamden de earderen it ek alwer? O ja, mei keunst.

Oan dan ta moatte je wat mei dy ûnsin.


.

zaterdag 30 januari 2021

'Wjerspegelje' bewiist ús kulturele earmoede

 


Efkes yn ’e spegel sjen en wy witte krekt hoe’t wy derfoar stean. Griis by de earen, tearen boppe de noas, reade ierkes yn it eachwyt. Wy kinne oant tsien telle of oant tweintich: it byld wurdt dêr net oars fan.

Tritich Fryske ‘dichters’ – it oantal komt fan Pieter de Groot (‘Poëzie als troost’, LC, 30 jannewaris), de skrapkes binne fan my – skriuwe sa’n fyftich koarte ‘gedichten’ – in rigel as tsien – dy’t op spegels yn ’e húskes fan restaurants en kroegen plakt wurde sille. Leafst boppe de kraan foar it hânwaskjen. It projekt hjit ‘Wjerspegelje’.

Ik seach it briefke, ferline jier, dêr’t de organisaasje yn frege om mei te dwaan en ha der doe ek al wat oer skreaun. De organisaasje, dat binne provinsjale marketingklup Merk Fryslân en tekstproduksjeburo City of Literature. It briefke woe hawwe, de ‘gedichten’ moasten posityf wêze, op te fetsjen as net-polityk en net-kritysk. Je moatte der in ‘waarm hert’ fan krije, neffens deputearre fan Kultuer Sietke Poepjes okkerdeis. De ‘dichter’ waard beleanne mei 200,- euro foar in rigel as tsien. Langer moast syn of har tekst net wurde, dy moast yn tweintich tellen te lêzen wêze, like lang as it duorret om jins hannen te waskjen.

In ‘groots’ plan, neffens De Groot, dy’t him blykber wolris ferskriuwt. Neffens him te ferlykjen mei Operaesje Fers mar leafst, de ferneamde dichterstelefoan fan eartiids.

En Poepjes luts de beurs dêrneffens: 51.000 euro kultuerjild, jawol, hat de Provinsje der foar frijmakke. Wêr’t yn fredesnamme al dat jild hinnegiet? Fyftich ‘gedichten’ smyt 10.000 euro oan skriuwersfergoedingen op. Mar dy oare 41.000 euro? ‘Steuntje in de rug voor de horeca’, sa’t baas Martin Cnossen fan Merk Fryslân seit?

It giet om mear as in pear sinten. Sinten dy’t fansels ek hiel oars bestege wurde kinnen hiene, ik jou in idee. Mei 51.000 euro kinne pak ’m beet fiif echte dichters in moaie beurs krije foar it skriuwen fan serieuze poëzij, dy’t it langer as in pandemy úthâldt. Of kin yn in perioade fan tsien jier de útjefte fan fyftich heechweardige dichtbondels stipe wurde op de wize en mei kritearia sa’t it Letterenfonds docht. Of kin in jier lang in tour hâlden wurde mei fiif, seis Fryske dichters lâns iepenbiere etablisseminten troch it hiele lân hinne.

Mar nee. Tsien rigels. Op spegels. Yn in stik as tûzen húskes. Feel-good flauwekul (‘treast’) op kosten fan de keunst, op kosten fan de poëzy, en ja, op kosten fan it Frysk. Want dat is wer dêr’t it heart, op in janpoepsplak.

No soe ik my fierder lilk meitsje kinne oer de reewilligens fan harsels neamende ‘dichters’ om opdrachten fan semy-oerheidsorganisaasjes te akseptearjen mei opleine betingsten oan it frije wurd (‘posityf’ ja, krityk nee).

Of oer it ‘belied’ fan City of Literature, dat al twa jier oars net docht as koarte, sympatyk bedoelde tekstkes produsearje litte op kaartsjes foar allike sympatike befolkingsgroepen: earst bewenners fan fersoargingshuzen, doe klanten fan de fiedselbanken, en no wer ferearme hoarekabazen.

Of oer it ‘kultuerbelied’ fan de Provinsje, it oerheidsorgaan dat keunst útroeget en har tsjinstfeinten it alternatyf biedt om in betelle byrol te spyljen yn syn kliïntalistyske mienskips- en treastpolityk.

Mar dat doch ik net. Ik bin bang dat sok jin lilk meitsjen net folle doel hat. Ik sis mar gewoan hoe’t it is. Wat ‘Wjerspegelje’ docht is wjerspegelje – nettsjinsteande bakken fol jild – hoe grut, hoe skrinend de kulturele earmoede is dy’t ús lytste Rykstaal yn syn einstadium treft. Operaesje Fers, Pieter, wie in teken fan libben. ‘Wjerspegelje’ tsjut op it lêste, lykas rochels.

donderdag 21 januari 2021

De jûnsklok

 

Winter is it en de jûnsklok is op kommendewei

nei it fuorjen en it sêdzjen fan it ding. Gjin snie

stoot de strjitte oer, gjin iishillige dy’t wat seit,

of miggelrein, ús lea bedrippend, rint út 'e rie

nei de put. Doekjes foar it blieden op it plein.


Oardel meter tusken ús yn telt leechte syn

segeningen, wylst de klok tikket en yn ’t boarst

heaze nacht al farde, dy’t bûten stêd en winterwyn

fielt de fingers fan 'e ferpleechster, sêfter hast

noch as snie dy’t foel, oait fallen yn sinneskyn,


ropt yn rochels en promkes op ’e tegels kwitst.

Alde man en âld wiif, tegearre as skym en skym

op ’en paad yn ’e skimer, joppers heger tichtritst

as in tintdoek foar ’t stoarmjen, rinne yn einrym

oer de brêge, dêr’t in auto mei koplampen flitst,


faaks by wize fan finish. Fierderop, by de tsiis-

weagerij, rinne wy, myn leafste, foet foar foet

troch it ding ferdreaun as bern fan iennachtsiis,

flokken foar in dei. En ieren tsjirmje om ús bloed

nei wangen te lieden, tin, foargoed fan ’e wiis.


Bang bisto, bin ik, binne wy. Der dwaalt gjin ljocht

foar ús út of wy meitsje it sels. Der is gjin nacht

sa almachtich, gjin klokslach sa makaber betocht,

of ús stappen – wy beiden nei ús beiden op jacht –

dy ûntsnappe ús, ús lok fan ’e oanhâlder kocht,


nei de wachtsjende doar. Nei de rit, troch dôve fjoer

gûlend it lûd, eachferblynjend it blauwe swurd

flymjend op it dak, komme wy oan, oerstjoer

en oerfallen, mar feiliger, dalik nei it flústere wurd:

Stil mar jimme. Wy binne op ’e tiid. It komt wol goed.’


22 jannewaris 2021