Diplomatie? Oei, oei, oei, fout, fout, fout

Recentelijk bracht het literaire online-tijdschrift Tzum een vermakelijk en ook leerzaam item. Hoofdredakteur Coen Peppelenbos vestigde de aandacht op uitlatingen van politiek commentator Jelle van Baardewijk in het programma Goedenavond Nederland van de ‘rechtse omroep WNL’. Introductie: ‘Van Baardewijk is universitair hoofddocent bij de Nyenrode Business Universiteit. “Hij houdt van lesgeven en studenten helpen de geheimen van de traditie van ethiek te begrijpen”.’

Wat wil het geval? Van Baardewijk had gezegd: ‘Maar ik denk dat het heel belangrijk is om met Rusland aan de tafel te komen, aan de onderhandelingstafel, ons beter te verplaatsen in het gevoel van onveiligheid van de Russen (..).’ En dat was dus oei, oei, oei, fout, fout, fout. En dat van een docent Ethiek nog wel!

Want praten met Rusland?! Gelukkig had de alleswetende volksschrijver Tommy Wieringa (steunt het project Protect Ukraine) geen gras over zijn repliek laten groeien. Nee, die kwam in zijn column in de Volkskrant met de kerende post met zwaar materieel: ‘Zelden zagen we zo’n duister staaltje Poetinpropaganda op de Nederlandse televisie.’ Volgde ook nog wat geëmmer over Russische trollenfabriken die dezinformatsiya ‘rondpompen’.

Dat is, in een notendop, de discussie onder Nederlandse ‘intelligentsia’ over de oorlog in Oekraïne, door het onvolprezen Tzum teruggebracht tot, even tellen, vijf korte alineaatjes. Zelden hebben wij zo’n duister staaltje oorlogspropaganda aangetroffen op het ‘literaire’ internet. Waag het eens om voorzichtig te pleiten voor diplomatie, zoef, daar flitst het guillotinestaal van de zelfbenoemde Oekraïne-beschermers.

Sorry hoor, maar kunnen we even normaal doen? Om te beginnen: kunnen we even naar de werkelijkheid kijken, in plaats van maar de hele tijd dezelfde inhoudsloze frasen te debiteren waar de intusssen ongeveer anderhalf miljoen Oekraïense doden en voor het leven verminkten niets aan hadden? En waar het volgende miljoen ook niet werkelijk mee geholpen zal zijn?

Het enthousiasme voor de ‘Oekraïense zaak’ was en is volslagen misplaatst. En niet slechts misplaatst: het heeft meegeholpen om een regime in Kiev in het zadel te helpen en te houden dat de oorlog al vier jaar verliest. Een regime dat jongelui door gangsterbendes laat oppakken, zodat die aan de fronten kunnen worden opgeblazen of zullen doodbloeden. Mede dankzij de steun van Brussel, van media en van lieden als Peppelenbos en Wieringa houdt het grote sterven maar niet op. Zo is het en niet anders.

Daarbij is het niet Rusland dat op instorten staat, hoe vaak talking heads als Von der Leyen, Rutte, Merz, Macron, wie niet, hun wensdenken ook over ons mogen uitstorten. De werkelijkheid trekt zich namelijk niet heel veel aan van foute rechtse omroepen en foute linkse gelijkhebbers. Begint Zelensky op westers advies en met westerse hulp met het beschieten van Russische olieraffinaderijen, Rusland antwoordt met het uitschakelen van de meeste benzinestations in Oekraïne. Begint Zelensky op westers advies en met westerse hulp een dronecampagne tegen Russische olietankers en graanschepen in de Zee van Azov, Rusland gooit alle Oekraïense havens plat.

Rusland heeft escalation dominance. Mensen met enig verstand van militaire zaken wisten dat in 2022 al lang. Onze astronomische bedragen voor Oekraïne moeten de oorlog niet winnen, welnee. Uitgesloten. Daar is al dat belastinggeld van u en mij niet voor bedoeld. Dat moet ervoor zorgen dat Rusland ‘verzwakt’. Zodat daar interne onrust ontstaat. En Poetin wordt afgezet, of erger.

Maar die verrekte werkelijkheid, hè? Die wil maar niet luisteren. Sterker nog, die laat zien hoe lelijk EU en NAVO zijn als ze in hun hemd staan. De Patriotraketten zijn op; geen luchtverdediging meer voor Zelensky. De laatste stadsforten in de Donbas liggen onder direct vuur. Het Oekraïense leger heeft schreeuwende behoefte aan infanterie. Oekraïense wapenfabrieken worden platgeschoten. Het Oekraïense spoor ligt eruit. Het Oekraïense elektriciteitsnet is een houtjetouwtjeboel. Oekraïense boeren kunnen hun graan niet meer kwijt. Afrika krijgt honger.

Oekraïne bloedt en sterft, wij betalen. Er is maar één uitweg. Het massale sneuvelen houdt pas op als het in 2014 illegaal aan de macht gekomen regime in Kiev na acht jaar burgeroorlog en vier jaar ‘special military operation’ de witte vlag hijst en z’n koffers pakt. Er komt een eind aan als de praatjesmakers in westerse media eindelijk eens besluiten dat het leven van mensen belangrijker is dan hun eigen waanwijze fantasieën over schuld en boete, hun fantasieën-in-koor over unprovoked en full-scale invasion.

In de weg staat de blijkbaar rotsvaste overtuiging dat het in Oekraïne gaat om een strijd tussen ‘goed’ en ‘kwaad’. Democratie versus dictatuur. Hemel versus hel. Dat hebben onze media goed gedaan: de spraakmakende klasse met framing en leugens en populisme aan de kant krijgen van Amerikaanse neoconservatieve imperialisten en wapenfabrikanten wier zakken tegenwoordig scheuren door alle miljarden euro’s die erin worden gestrooid. Plus natuurlijk: iedereen verdacht maken die er anders over denkt.

Intussen. Intussen heeft Europa zichzelf te pakken. Op een manier die de afgelopen pak ‘m beet tachtig jaar niet is vertoond. Zoals dit ooit oplichtend werelddeel zichzelf veroordeelt tot de marge, tot een bestaan als knielende kolonie van Uncle Sam, dat is pijnlijk om te zien voor iemand van mijn generatie.

Ik ben van ’65. Een veteraan, jazeker. Ettelijke jaren heb ik mijn land gediend, ster op de schouders, dat was toen de Sovjet-communisten nog zouden komen om ons gazonnetje te bezetten en onze blonde Friezinnen mee te slepen. De tijd toen ik even niets beters wist te doen dan te helpen om dat te voorkomen. Maar toen de NAVO, radicaal in strijd met het internationaal recht, Servië begon te bombarderen, in 1999, toen wist ik dat de wereld veranderd was. Dat ‘wij’ niet meer bestond. Dat zoiets als ‘beschaving’ niet vaak uit Washington komt. En ook niet, zo laat onze tijd zien, uit Brussel.

Wel komen daar vandaan: hybris. Racisme. De corrumperende macht van big oil en big tech. De misselijkmakende oorlogshitserij van het militair-industrieel complex. Het gekkenpraat van de Mark Ruttes, Lindsey Grahams en Pete Hegseths van deze wereld. Steeds verkocht in hetzelfde pakpapier, democratie, mensenrechten, tra-la-la en bla-bla-bla. Het is tijd om daar doorheen te prikken. Het is tijd om te zeggen waar het op staat. Precies dat doen of tenminste proberen mensen zoals Jelle van Baardewijk. En vele anderen. Zulke mensen verdienen een pluim, van rechts én van links.

P.S. Ik kon deze tekst niet kwijt op Tzum.info, dat blijkbaar liever kritiek geeft dan krijgt. 

Diplomasy? Oei, oei, oei, fout, fout, fout

Okkerdeis brocht it literêre online-tydskrift Tzum in fermaaklik en ek learsum item. Haadredakteur Coen Peppelenbos fêstige it omtinken op útlittingen fan polityk kommentator Jelle van Baardewijk yn it programma Goedenavond Nederland fan de ‘rechtse omroep WNL’. Yntroduksje: ‘Van Baardewijk is universitair hoofddocent bij de Nyenrode Business Universiteit. “Hij houdt van lesgeven en studenten helpen de geheimen van de traditie van ethiek te begrijpen”.’

Wat wol it gefal? Van Baardewijk hie sein: ‘Maar ik denk dat het heel belangrijk is om met Rusland aan de tafel te komen, aan de onderhandelingstafel, ons beter te verplaatsen in het gevoel van onveiligheid van de Russen (..).’ En dat wie dus oei, oei, oei, fout, fout, fout. En dat fan in dosint Etyk noch wol!

Want prate mei Ruslân?! Gelokkich hie de alleswittende folksskriuwer Tommy Wieringa (stipet it projekt Protect Ukraine) gjin gers oer syn replyk groeie litten. Nee, dy kaam yn syn kollum yn De Volkskrant mei de kearende post mei swier materieel: ‘Zelden zagen we zo’n duister staaltje Poetinpropaganda op de Nederlandse televisie.’ Plus noch wat geëamel oer Russyske trollefabriken dy’t dezinformatsiya ‘rondpompen’.

Dat is, yn in noatedop, de diskusje ûnder Nederlânske ‘intelligentsia’ oer de oarloch yn Oekrayne, troch it ûnfolpriizge Tzum werombrocht ta, efkes telle, fiif koarte alineaatsjes. Komselden ha wy sa’n tsjuster staaltsje oarlochspropaganda sjoen op it ‘literêre’ ynternet. Weagje it en pleitsje foarsichtich foar diplomasy, zoef, dêr flitst it guillotinestiel fan de selsbeneamde Oekrayne-beskermers.

Sorry hear, mar kinne wy efkes gewoan dwaan? Om te begjinnen: kinne wy efkes nei de werklikheid sjen, ynstee fan hieltyd mar wer deselde ynhâldsleaze frasen te debitearjen dêr’t de yntusken sa likernôch oardel miljoen Oekraynske deaden en foar it libben ferminkten neat oan hiene? En dêr’t it folgjende miljoen ek net werklik mei holpen wurdt?

It entûsjasme foar de ‘Oekraynske saak’ wie en is folslein mispleatst. En net inkeld mispleatst: it hat meiholpen om in rezjym yn Kiev yn it seal te helpen en te hâlden dat de oarloch al fjouwer jier ferliest. In rezjym dat jongelju troch gangsterbindes oppakke lit, sadat dy oan de fronten opblaasd wurde kinne of deabliede sille. Mei troch de stipe fan Brussel, fan media en fan lju lykas Peppelenbos en Wieringa hâldt it grutte stjerren mar net op. Sa is it en net oars.

Dêrby is it net Ruslân dat op ynstoarten stiet, hoe faak talking heads as Von der Leyen, Rutte, Merz, Macron, wa net, harren winsktinken ek oer ús útstoarte meie. De werklikheid lûkt him nammentlik net safolle oan fan foute rjochtse omroppen en foute linkse gelykhawwers. Begjint Zelensky op westersk advys en mei westerske help mei it besjitten fan Russyske oaljeraffinaderijen, Ruslân antwurdet mei it útskeakeljen fan de measte benzinestasjons yn Oekrayne. Begjint Zelensky op westersk advys en mei westerske help in dronekampanje tsjin Russyske oaljetankers en weetskippen yn de See fan Azov, Ruslân smyt alle Oekraynske havens plat.

Ruslân hat escalation dominance. Minsken mei in bytsje ferstân fan militêre saken wisten dat yn 2022 al lang. Us astronomyske bedraggen foar Oekrayne moatte de oarloch net winne, wolnee. Utsletten. Dêr is al dat belêstingjild fan jo en my net foar ornearre. Dat moat soargje dat Ruslân ‘ferswakt’. Sadat dêr ynterne ûnrêst ûntstiet. En Poetin ôfset wurdt, of slimmer.

Mar dy ferrekte werklikheid, hin? Dy wol mar net om lyk. Sterker noch, dy lit sjen hoe ûnsjoch EU en NAVO binne as se yn har himd stean. De Patriotraketten binne op; gjin luchtferdigening mear foar Zelensky. De lêste stedsforten yn de Donbas lizze ûnder direkt fjoer. It Oekraynske leger hat driuwend ferlet fan ynfantery. Oekraynske wapenfabriken wurde platsketten. It Oekraynske spoar leit derút. It Oekraynske stroomnet is in houtsjetoutsjeboel. Oekraynske boeren kinne har weet net mear kwyt. Afrika krijt honger.

Oekrayne bliedt en stjert, wy betelje. Der is mar ien útwei. It grutte sneuveljen hâldt pas op as it yn 2014 yllegaal oan ’e macht kommen rezjym yn Kiev nei acht jier boargeroarloch en fjouwer jier ‘special military operation’ de wite flagge hiset en syn koffers pakt. Der komt in ein oan wannear’t de praatsjemakkers yn westerske media einlings ris beslute dat it libben fan minsken belangriker is as har eigen waanwize optinksels oer skuld en boete, har optinksels-yn-koar oer unprovoked en full-scale invasion.

Yn it paad stiet de blykber rotsfêste oertsjûging dat it yn Oekrayne giet om in striid tusken ‘goed’ en ‘kwea’. Demokrasy fersus diktatuer. Himel fersus hel. Dat hawwe ús media goed dien: de spraakmeitsjende klasse mei framing en leagens en populisme oan ’e kant krije fan Amerikaanske neokonservative ymperialisten en wapenfabrikanten waans bûsen tsjintwurdich útskuorre fan alle miljarden euro’s dy’t der ynrûgelje. Plus: elkenien fertocht meitsje dy't der oars oer tinkt.

Yntusken. Yntusken hat Europa himsels by de poat. Op in wize dy’t de lêste pak ‘m beet tachtich jier net fertoand is. Hoe’t dit oait opljochtsjend part fan ’e wrâld himsels feroardielet ta de marzje, ta in bestean as knibbeljende koloany fan Uncle Sam, dat is pynlik om te sjen foar immen fan myn generaasje.

Ik bin fan ’65. In feteraan, jawis. Ytlike jierren haw ik myn lân tsjinne, stjer op ’t skouder, dat wie yn ’e tiid doe’t de Sovjet-kommunisten noch komme soene om ús bleek te besetten en ús blûne Friezinnes mei te slepen. De tiid doe’t ik efkes neat betters te dwaan wist en help mei om dat foar te kommen. Mar doe’t de NAVO, radikaal tsjin it ynternasjonaal rjocht yn, Servië begûn te bombardearjen, yn 1999, doe wist ik dat de wrâld feroare wie. Dat ‘wy’ langer net bestie. Dat sokssawat as ‘beskaving’ net faak út Washington komt. En ek net, sa lit ús tiid sjen, út Brussel.

Wol komme dêrwei: hubris. Rassisme. De korrumpearjende macht fan big oil en big tech. De mislike oarlochshitserij fan it militêr-yndustrieel kompleks. It gekkepraat fan de Mark Ruttes, Lindsey Grahams en Pete Hegseths fan dizze wrâld. Hieltyd ferkocht yn itselde pakpapier, demokrasy, minskerjochten, tra-la-la en bla-bla-bla. It is tiid en prip dêr trochhinne. It is tiid en sis wêr't it op stiet. Presys dat dogge of alteast besykje minsken lykas Jelle van Baardewijk. En safolle oaren. Sokke lju fertsjinje in plom, fan rjochts én fan links.

P.S. Ik koe dizze tekst net kwyt op Tzum.info, dat blykber leaver krityk jout as krijt.

.

Kin de Fryske literatuer himsels opnij útfine?

 

I

De earste televyzje. De earste roltrep. De earste raket mei floeibere brânje. De oprjochting fan de VPRO. De tl-lampe en triedleaze telefoan waarden útfûn. De earste HEMA iepene de doarren. Mei de Ofslútdyk waard úteinset. En Nederlân fierde de wegebelêsting yn. Allegear hûndert jier lyn, yn 1926. En hûndert jier lyn bloeide net inkeld de mondiale en nasjonale útfynkeunst; ek yn de Fryske literatuer tilde it op fan nijs.

Yn 1926 ferskynde It Heechhôf fan Reinder Brolsma by útjouwer Brandenburgh & Co. yn Snits. Dat wie de earste echte ‘boereroman’. It jubeljier fan Simke Kloosterman kaam út by Broerren Hoitsema yn Grins, ien fan de earste echte histoaryske romans. Bodders yn de Fryske striid, in baanbrekkende samling literatuerhistoaryske opstellen fan Geart Aeilco Wumkes, seach by A.J.Osinga yn Boalsert it ljocht. It binne titels dy’t noch altyd ta de Fryske kanon hearre.

Deselde Wumkes organisearre as bibliotekaris fan de Provinsjale Biblioteek yn Ljouwert in grutte en suksesfolle tentoanstelling fan Fryske literatuer. ‘Het Friesch begint stroom en aanzien te verkrijgen’, skreau er sels yn het Leeuwarder Nieuwsblad. ‘Zelfs de groote pers in Holland verbreidde den roep.’ Begjin dat jier kaam der ek in nij en opfallend Frysk literêr tydskrift, de Holder, ûnder redaksje fan Jelle Brouwer en Rintsje Piter Sybesma.

In folk stiif fol lytsens

Sa ferskynt 1926 yn retrospekt dus suver as in literêr jubeljier. Mar der wiene ek soargen. Oer de Fryske literatuer bestean altyd soargen. Oer it ‘Fryske folk’ ek, want de literêre noed leit fansels oan de Friezen sels. Dat folk lêst te min Frysk. En neffens de nasjonalisten: it fielt te min foar syn ‘eigenheid’, it doart net Frysk te wêzen.

‘Wy hawwe it te krijen mei in folk’, skreau de lettere kultuerredakteur fan dizze krante Eeltsje Boates Folkertsma, ‘dat stiif fol lytsens, maklikens, healens, smoutens, slûgens sit; in folk dat wiis is mei syn sûn ferstân, mar drûch boargerlik fan fielen, dat stiif fan sin mar swak fan wollen is; in folk, dêr’t grutte krêft yn slommet, mar dat bang is fan him sels en foar him sels. (..) It is in maklik folk, lit ús it ûnmak regearje. It is in folk swier te rissen, lit ús it opdriuwe ta de fiere sprong.’

Dat ‘opdriuwen’ en dy ‘fiere sprong’ liken yndie noadich. Op in ledegearkomste yn it Oranjehotel yn Ljouwert yn 1926 wiisde foarsitter Sytse Cuperus fan it Frysk Selskip op it ôfnimmend ledetal; ‘hy hope, dat elk syn bêst dwaan soe, om it oars te krijen’. Sa’n 1000 leden wiene oerbleaun, fan de 1450 twa jier earder en de 1713 yn 1919.

It tal Fryske ferieningen oansletten by it Selskip (‘kriten’) fermindere yn ’e earste helte fan ’e jierren tweintich danich. De krite fan Wurdum ferdwûn yn 1920, dy fan De Sweach, De Jouwer en Raerderhim yn 1921, dy fan Aldeboarn yn 1922, dy fan Balk en de Dokkumer Wâlden yn 1923.

Ferpyldering

Dy delgong yn ledetal fan it Frysk Selskip hie ûnderskate oarsaken, bygelyks de tanimmende konkurrinsje fan oare selskippen dy’t yn it ferpyldere ynterbellum nei foarren kamen. Nei it Kristlik Frysk Selskip (1908) wiene ek noch de Jongfryske Mienskip (1915) en it Roomsk Frysk Bûn (1917) ûntstien. Letter folgen noch it Grifformeard Frysk Selskip (1930) en de Kristlike Fryske Mienskip op Frijsinnige Grûnslach (1937).

In sosjalistysk selskip hat der noait west, al like it Sosjaal-Demokratysk Frysk Ferbân (1928) efkes op in oanset dêrta. Sosjalisten fielden gauris in spanning tusken ynternasjonale idealen en lokale loyaliteiten. De tradisjonele Fryske skiedskriuwing wiist by dat alles faak op it ‘behâldende’ karakter fan it Frysk Selskip, dat fêsthold oan syn út de njoggentjinde iuw stamjende liberalisme en net meigean koe mei it evangeelje fan it Kristlik Frysk Selskip, noch mei it útsprutsen nasjonalisme fan de Jongfryske Mienskip.

Minder faak wurdt as ferklearring wiisd op de ekonomysk minne sitewaasje fan in protte Friezen yn de jierren tweintich. De leanen yn ’e lânbou daalden dramatysk troch meganisaasje en it ynstoarten fan prizen foar agraryske produkten. De sitewaasje stabilisearre om 1930 hinne wol, mar krekt yn it midden fan de jierren tritich kaam der werklike ferbettering. Krekt doe krigen de minsken wer wat mear jild om hannen en dus ek mear omtinken foar kultuer. De earste Fryske ynstitúsjes ferskynden op it toaniel, de ûnderwiisynstelling Afûk (1928) en de ûndersyksynstelling Fryske Akademy (1938).

Opnij útfine

Hoe stiet de Fryske literatuer der no foar, hûndert jier letter, yn 2026? Wat is te ferlykjen mei de tiid fan doe, wat net? Hoe sit it mei de needsaak fan ‘opdriuwe’ en in ‘fiere sprong’? Watfoar inisjativen wurde ûntwikkele om it lêzen fan Fryske literatuer te befoarderjen? Wêr op dat paad treffe wy falkûlen, wêr stean hinderpeallen, wêr hâlde har kânsen beskûl?

Yn twa koarte bydragen mei ik de kommende wiken besykje om oer dy kwestjes wat bestekliks en miskien ek wat niteljends nei foarren te bringen. In reade tried sil de fraach wêze oft – en hoe’t – Fryske literatuer, as marzjinale en jimmer fierder marzjinalisearjende keunstfoarm, himsels opnij útfine kin yn benearjende – of just befrijende? – tiden fan ûntlêzing, ferpoadiumisearing, fertiktokking, ferhollânsking en feringelsking. Stay tuned!

 

II

Hûndert jier lyn, yn ’e simmer en hjerst fan 1926, bekrêftige de provinsjale oerheid syn belutsenens by de Fryske kultuer mei in opfallende en suksesfolle tentoanstelling fan Fryske literatuer. Earder hie de provinsje sokke ûndernimmens ek wolris stipe, bygelyks troch by te dragen oan de Grutte Histoaryske Tentoanstelling yn Ljouwert yn 1877. Doe hie it Frysk Selskip de literêre leie.

In provinsjale ynstelling dy’t op eigen manneboet in nasjonaal bedoelde eksposysje fan literatuer gearstalt, dat wie wat nijs. ‘Men schrijft ons uit Leeuwarden’, berjochte no it Amsterdamske Algemeen Handelsblad op side 9: ‘De gansche Friesche literatuur, muziek en taalwetenschap verzameld en gerubriceerd tot een overzichtelijk geheel, kan men dezer dagen zien in een der zalen van de Provinciale Friesche Bibliotheek te Leeuwarden.’

Gearstaller wie de provinsjaal bibliotekaris, Geart Aeilco Wumkes, grut kenner fan de Fryske skriuwerij. Literatuer luts gjin massa’s minsken, mar op de tentoanstelling yn de Kânselarij hiene fan juny oant oktober dochs mar moai in lytse 1000 minsken west, koe Wumkes berjochtsje yn it Leeuwarder Nieuwsblad fan 23 oktober. Net hiel folle, mar it soartlik gewicht fan de besikers wie heech. Ynternasjonale taalgelearden hiene belangstelling toand. ‘En hoe opgetogen waren Mr. P.J. Troelstra, Rixt, Simke Kloosterman en A.M. Wijbenga! ’t Was mij een genot deze en zoovele andere figuren uit onze Frieschen strijd te mogen rondleiden.’

Beurzeprogramma

Hinkstapsprong nei hjoed, july 2026. Direkteur Arjen Dijkstra fan Tresoar – dat ûnder mear de funksje fan provinsjale bibleteek ferfollet – hat krekt in grut, al earder oankundige beurzeprogramma yn gearwurking mei it Letterenfonds lansearre. In lyts tal begjinnende, leafst jongere auteurs krijt in protte jild plus redaksjonele begelieding om in langere proazatekst te skriuwen, it leafst in roman yn in sjenre dat foaral de jongerein oansprekt. Flústere wurdt oer cosy crime, romantasy en dark academy.

Der komt grif in pitch, der is in ‘ûnôfhinklike’ sjuery of kommisje, ynklusyf boekferkeaper by Van der Velde (minym plankje Frysk). Wat de kâns fergrutsje moat dat dit ‘grootscheeps project’ in ‘slinger’ jaan sil oan de Fryske literatuer, oftewol ‘een nieuwe golf’ op gong bringe sil fan ‘aanstormende schrijvers’ dy’t in ‘breder, jonger publiek’ berikke. Ik sitearje út de Leeuwarder Courant. De ambysje is helder. It doel is in nije Fryske bestseller.

Wêrby’t it net hielendal helder is hoe’t de literatuer hjirmei krekt tsjinne wurdt. Tresoar hat gelyk om yn te setten op nije skriuwers yn it Frysk, dat sil net ien yn ’e wei wêze. Mear twivel sil der ûnder literatuerleafhawwers bestean oer it eksplisite boekferkeapersdoel fan it ûndernimmen. It forsearje wollen fan in merk, dêr’t gjin merk is, dat hat sa op it each net it measte mei keunst te krijen. Mei idealen. Mei it libben.

Modern antwurd

Is de Fryske striid fan Wumkes krompen ta de pageturner fan Dijkstra? It is in no-nonsense, modern antwurd op in al iuwenâlde ûnwinsklike sitewaasje – te min lêzers. Dat de nije Tresoar-regeling tonnen kostje mei, jout yntusken skerp oan hoe dominant yn hûndert jier tiid it ynstitúsjoneel bewegen wurden is yn it Fryske literêre fjild.

Nei 1926 is de feriening as oerhearskjende organisaasjefoarm fan Fryske literatuer fierder weisliten, yn reek opgien, ôfskaft, leechrûn, opheft. Dy ferieningen (‘selskippen’) hiene tydskriften, dêr waard literatuer net inkeld makke, der waard ek oer skreaun, der waard oer hottefile. Binnen ferieningen bestiet direkte(re) demokrasy, dat wie yn dy blêden te merkbiten.

Binnen ynstituten is dêr gjin sprake fan. Tresoar ûntlient syn legitimiteit, behalve oan syn groeiende en nijsgjirrige ynternetpresintaasje fan skôgingen en biografyen, it organisearjen fan lêzingen oer literatuer, it útnûgjen fan skriuwers en it stypjen fan alderhande inisjativen, oan syn nauwe bannen mei de oerheid. Dêrom moat it ek ynleverje oan kultureel kaptaal: it is noait hiel helder hoe en wêrom en op oanstean fan wa besluten ta stân komme. En oare net.

De fraachkant

As de Fryske literatuer himsels foar de safolste kear opnij útfine sil, dan is bygelyks ek omtinken noadich foar fraachkant fan de pageturner. It giet dan net om de produksje fan boeken, mar om de ferkeap fan in produkt foarút te helpen. Oan de fraachkant is folle mear mis as oan ’e produksjekant.

Afûk-dochter Boeken fan Fryslân betinkt kwa boekpromoasje al tiden neat nijs; útjouwers hearre soms samar in healjier neat fan de klup dy’t fan de provinsje de Fryske boekpromoasje staljaan moat. En de lytse sutelaksjes, sa neam ik se mar, fan Ferdinand de Jong, dêr hat de driuwende krêft resintelik sels de stekker út lutsen.

Wol Tresoar no dus ek de provinsjale boekpromoasjetaak oanfetsje? It bestsellerprogramma krijt  yn alle gefallen in eigen rige útjeften, de ‘Gielegou rige’. En ik ha it idee dat de Skriuwersfakskoalle (ek stipe troch, ûnder mear, Tresoar) graach de begelieding fan it skriuwproses op him nimme wolle soe. Boekwurken kinne je tsjintwurdich – dat koe yn 1926 net – al gau copyshoppe litte. Mar is dat dan it bêst mooglike antwurd op de bêst mooglike analyse fan it probleem? Mear boekjes?

It poadium

De jongere doelgroep flechtet mei wille it poadium op, dêr’t it boek net bestiet. Mar de skreaune tekst wol, hoe komt spoken word oars ta stân? Literatuer kin tenei ék ûntstean yn it digitale skimergebiet tusken tekst, lûd en byld. It komt boppedat fia in ferskaat of netwurk fan media nei de konsumint ta. Sosjale media meitsje de konsumint noch krekt net ta dielnimmer. En clips rule. Dêr sil de Gielegou-rige wol by oanslute wolle.

Klinkt okee, mar knypt de sinjalearre ferskowing fan feriening nei subsidiearre én subsidiearjend semy-oerheidsynstitút no net namste hurder? In literatuer ûnderweis fan folk nei steat komt foar nuvere fragen te stean. Wat is wannear literatuer, wa prate mei, watfoar belangen spylje in rol? Wa sille bygelyks de nije tentoanstelling fan Fryske literatuer, dy’t Tresoar yn it hûndertste jier nei Wumkes sines ek fan doel is om ta stân te bringen, úttinke, staljaan en motivearje?

Hoe preskriptyf en tagelyk ‘breed’ sil de nije kanon yninoar stekke? En wêrom wurdt it Skriuwersbûn net by de gearstalling belutsen?

 

III

‘Ek al giet it minder mei it lêzen; mei de ferkeap fan it Fryske boek giet it bêst’, sa begûn op Omrop Fryslân noch gjin twa jier lyn in nijsberjocht. ‘Berneboeken, mar ek romans foar folwoeksenen dogge it goed yn de Fryske Boekewike en by sutelaksjes.’

It kin hurd oars. Dit foarjier foel it suteljen troch Boeken fan Fryslân stil: de praktyske organisator hold der ynienen mei op. Nei de reden moatte wy riede. Oare útjouwers as de Afûk wurde by dy stichting net belutsen. Oerlis of diskusje oer propagandakampanjes foar it Fryske boek bestiet amper.

Frije fal

Fansels giet it nét goed mei de ferkeap fan it Fryske boek. Ien blik op de jonge histoarje seit genôch. Nei it skrassen troch de provinsje fan de Grutte Sutelaksje yn 2009 en de frije fal fan de Friese Pers Boekerij nei 2011 binne de ferkeapsifers struktureel drastysk keldere. Net langer waarden alle jierren sa’n 90 doarpen berikt mei it boeksuteljen, dat gie werom nei sa’n 20. Net langer koe it publyk in skala oan boeken bestelle fia bonnen by advertinsjes yn de Leeuwarder Courant.

Je hoegden gjin glêzen bol te hawwen om it resultaat foarsizze te kinnen. De ferkeap fan romans fan fan fêstige skriuwers sakke fan 1000 of 2000 nei 300 oant 500 stiks; dichtbondels fan 200 nei ûnder de 100. Omsetten út Fryske titels krompen mei 50 prosint of mear. Untlêzing, digitalisearring, sosjale media hawwe dêrby meispile, mar net in tekoart oan goede skriuwers of goede boeken. De slimste boasdwaner, planút sein, wie in kombinaasje fan waanwize neoliberale moades op it Provinsjehûs, ekspânsjedriuw op kosten fan oaren by de Afûk, en winstmaksimalisaasjesucht yn it lanlike útjouwerijwêzen, post-kredytkrisis.

‘De Holder’

Hoe soe de Fryske literatuer anno 2026 himsels en ek syn publyk opnij (út)fine kinne? Hûndert jier lyn wie it ek tiid foar wat nijs. Yn 1926 ferskynde it earste nûmer fan De Holder, in literêr tydskrift dat it mar fjouwer jiergongen folhâlde soe, mar dat likegoed in belangrike ympuls joech oan Fryske literatuer, nei’t Douwe Kalma yn 1922 út syn eigen Frisia stapt wie.

Skriuwers fan ferskillend komôf wurken yn de periodyk gear; Geart Aeilco Wumkes út it Kristlik Frysk Selskip, Jongfrysk dichter Rintsje Piter Sybesma, de sosjalisten Jelle Brouwer en Sybe Douwes de Jong. It tinne moanneskrift hie in Frysk-nasjonale sinjatuer mar dêrby ek in skerp each foar moderne keunst. It nûge út ta ferkenning en diskusje. Under mear Bert Looper en ûnderskreaune hawwe in publikaasje oer De Holder yn tarieding by útjouwerij DeRyp.

Hjoed-de-dei sil in nij tydskrift net de remeedzje wêze; yn ensafh en De Moanne publisearret in weareld oan skriuwers en dichters, en beide blêden binne presint op it wrâldwiid reach. De produksje fan beststellers foar de jeugd? Miskien, mar de bêste groeikânsen foar it Fryske boek lizze earder by tritigers en fjirtigers. Mikke op jong en seksy jout wol mear mooglikheid foar kombinaasjes mei sosjale media, mar krekt de jongerein stiet it fierst ôf fan it boek – stiet de útkeazen doelgroep sadwaande net garant foar in mislearring?

Literatuerpromoasje

Yn ’e tuskentiid hoecht de Provinsje net te wachtsjen mei it serieuzer nimmen fan Fryske literatuerpromoasje. Opfallende oanwêzichheid fan skriuwers en boektitels yn de media, en yn it deistich libben fan minsken, is sine qua non foar in lytse kultuertaal dy’t ambiearret om bestean te bliuwen. Dy presintaasje kin net beheind bliuwe ta it spoken word op it poadium of de fideo op YouTube. Dy sil ek wer, en rommer as foarhinne en hjoed-de-dei it gefal is, yn kranten en by de Omrop plak krije moatte.

By dat allegear sil tagelyk mear romte en stipe komme moatte foar inisjativen ‘fan ûnderop’. In foarbyld is de esseepriis fan It Skriuwersbûn, de skriuwersferiening; in oar foarbyld is it besykjen om gear te wurkjen yn literatuerûndersyk. In earste byienkomst luts okkerdeis sa’n 15 belangstellende skriuwers, wittenskippers en leafhawwers. Besocht sil wurde om te kommen ta in ûndersyksaginda. In literatuer sûnder refleksje op himsels kin net bestean bliuwe; dy wurdt proai fan de waan fan ’e dei en feroaret yn lektuer. Of kabaret.

Te moai om fuort

Sille wy oait wer in Reinder Brolsma, wer in Rink van der Velde, wer in Hylke Speerstra krije? Nee, dêr is de tiid langer net neffens. De ‘folksskriuwer’, trochkrûpt yn memmetaal en Fryske folkloare, mar ek yn de aktualiteit fan syn eigen krite en de wrâld om him hinne, dat type hat west. Nije skriuwers sykje om nij fokabulêr, nije ferskiningsfoarmen, nije fermiddens en nije media. Se sille minder lêzers lûke, mar faak mear sjoggers en (ta)harkers. Soene se net likegoed har heilsum wurk dwaan kinne yn de ongoing story fan de Fryske literatuer?

Mar om sokke nije skriuwers yn grutter tallen as 1 ynstitúsjoneel opkweekje te wollen, en dan ek noch de sljochtweihinne lêzer, de literatuerleafhawwer én it ûnderwiis waarm te krijen foar dy auteurs út de oranzjery, dat is my nochal wat. Dêr is mear foar noadich, ek mear politike stipe, as wat it subsydzjebelied fan de Provinsje hjoed-de-dei sjen lit. Mear as pryskes fan 500 euro foar skriuwerij oer ynstitúsjoneel oanwiisde tema’s.

It probleem fan it Fryske skriuwen en lêzen stekt folle djipper. Noadich is reparaasje, reorganisaasje en útbou fan it hiele Fryske literêre fjild. Yn 1926 besleat in lyts groepke skriuwers dat it oars en better moast, en se setten har oan De Holder. Sa maklik binne wy der net. Us ambysje moat heger rikke: wy moatte sjen dat wy de Fryske literatuer-as-kultuersektor op ’e brêge fan de monteur krije. It ding krijt hinderlike kueren, en is tagelyk te moai om fuort. Oant safier dit apk’tsje.

 

Dit essee ferskynde yn trije dielen yn it Friesch Dagblad fan 9, 16 en 23 july 2026

Hobbyisme en homohaat mei stipe fan de provinsje

'Ik twifelje nammers op sokke mominten’, skriuwt besprekker Jan Kooistra yn ensafh, ‘wolris oan myn ferstanlike fermogens wat it beoardieljen fan poëzij oanbelanget.’

Nuver miskien, mar ik twivelje dêr ék oan. Oan myn eigen fermogens, mar yn ’t bysûnder oan dy fan Kooistra. Sjoch út, sis dat net, want dan stean de SA-ûnderkneppels fan de redaksje – ik mis nûmer 3 noch – klear om ús te konfrontearjen mei har ferskuorrend dom kommentaar. De Vries is in 'Homo Universalis Vulgairis' mar leafst, dy't bliid wêze mei dat syn ferskes überhaupt besprutsen wurde. Dat is humor mei mooglik makke troch jo provinsje.

It is net dat ik ensafh net it bêste winskje, it is dat ensafh sa faak it tsjinoerstelde sjen lit. It blêd is in skipke sûnder stjoer, sûnder nivo, sûnder diskusje, en tsjinspraak is hielendal fan ’e duvel. Dan stjoere se - by de reaksjes - fan dy tegelwippers op dy ôf, witst wol, fan dy mislearre tekkels dy’t fantasearje dat se dobermanns binne.

‘At ik in dichtbondel keapje, krij of besprekke wol’, skriuwt Kooistra, ‘dan gean ik faak as earste op ’e siik nei gedichten dy’t ik echt moai fyn, dy’t my ‘wat dogge’, dy’t ik pryslik fyn.’

Nee, dêr sit gjin ‘elitêr rookje’ oan, lykas oan myn ideeën oer poëzij. It rûkt wol nei de âlde kloanje fan beppe dy’t út te winkeljen is by V&D. Foar in trochstreekse lêzer is dat winkeljen in akseptabele stratezjy miskien, foar in besprekker fan poëzijbondels in deasûnde. ‘At ik dan wat tsjinkom dat my oansprekt, dat my rekket, dan ûntstiet der sokssawat as werkenning.’

Nei sa’n hearlik naïve begjinselferklearring ûntstiet by my sokssawat as jûkte, dêrom dit stikje. 

Kooistra hat nammentlik myn lêste bondel útkeazen om oan de hân dêrfan ús syn persoanlike ‘ideeën oer poëzij’ te ferdútsen. In bêst fers is neffens him ‘to the point’, ‘gjin wurd tefolle’, ‘hiel strak mar tagelyk ek hiel ienfâldich komponearre’, ‘hast gjin eigenskipswurden’, ‘hast gjin byldspraak’ en ‘hiel sober, ienfâldich taalgebrûk’. Kwaliteiten dy’t it telefoanboek ek hat.

Al blêdzjend troch myn fersen, krige de besprekker ‘net krekt foar it ferstân (..) wat de dichter my no fertelle woe of wêr’t er hinne woe’. By it iene fers wit de besprekker net ‘hoe’t it no krekt sit of hokker gedachte hjir achter sit’, it binne ‘net fuortendaliks dúdlike rigels en wurdgroepen’. By in oar fers hat er it oer ‘al dy net te pleatsen begripen, dy bytiden ûngrammatikale, nuvere rigels’. En by wer in oar fers hat er wol yn ’t snotsje dat it ‘earne oer giet (..) mar ik kin de finger der net earlik oplizze’.

Al dat fertoan fan eigen ûnfermogen om in dichtbondel te lêzen, sûnder ek mar ien foarbyld te jaan fan al it bewearde ûnbegrypliks, liedt ta dizze konklúzje: ‘De lêzer [Kooistra mient dat er dêr model foar stean kin] wurdt oerfallen troch in ferskaat oan net te pleatsen bylden en begripen en rekket it spoar bjuster.’ Dat is fansels net de bedoeling fan Fryske poëzij, dy moat it folk just op it goede spoar sette, sa’t wy begripe moatte.

En om dat goede spoar noch fierder te promoatsjen, falt de redaksje fan ensafh by it lytste bytsje tsjinwyn werom op syn niisneamde SA-ûnderkneppels. Selsbeneamde eksperimintelen dy't, fertize yn 'e tiid, de behyplik beheinde private lêsstratezjy fan har skribint graach opbetterje mei skellerij op ‘entartete Kunst’ of dito dichters. Mei mooglik makke troch jo provinsje, noch mar in kear.

Mar ik bin de beroerdste ek net, ik sil in pear tips jaan foar it oare, wol neitinkende part fan de ensafh-redaksje. Ien. Mik Boersma, Feddema, De Groot en Van der Wal derút. De earste om’t er gjin lieding jout, de oaren om’t se werklik gjin idee ha oer literatuer en hoe’t se har as redakteur fan in literêr tydskrift hâlde en drage moatte.  

Twa. Kies besprekkers dy’t ek oare besprekken fan it te besprekken boek lêze, as dy der binne, foar’t se sels oan it oardieljen slaan – gemaksuchtige Kooistra ‘koe se net fine’.

Trije. Kies besprekkers dy’t net dalik begjinne oer har eigen net hiel weardefolle ideeën oer literatuer, mar dy’t earst mar ris it foarlizzende dichtwurk-yn-boekfoarm dat besprutsen wurde moat yn kaart bringe.

Fjouwer. Kies besprekkers dy’t wat meardiminsjonaler oer poëtyske taal neitinke kinne. Sokke taal hat nammentlik net inkeld in ‘point’, mar dêrneist ek in meldij, in ritme, in plastyk, in tradysje, tûzen konteksten. Nim besprekkers dy’t dêr ek wat oer te sizzen hawwe, foar’t se alle romte jouwe oan har eigen ûnbegryp cq. ûnferstân.

Fiif. Kies besprekkers dy’t gedichten yn in bondel ek pleatse kinne tusken oare gedichten yn deselde bondel. Ik wit wol, omtinken toane foar struktuer en gearhing, dat is lestich foar lju dy’t inkeld mar sykje nei losse fersen dy’t har ‘wat dogge’. Mar je hóege fansels net te besprekken. Je kinne ek gewoan wat yn ’e tún sitte en de frou kliere.

En ta beslút, seis, oer froulju praat. Wurdt it net tiid dat frou Veenbaas en frou Terpstra de macht gripe? Foar’t it ensafh-skipke ôfbuorrelet yn ’e ferjitnis, of op de âldizerheap fan de Fryske literatuerskiednis bedarret? Jawis, bêste minsken. Heeeeeech tiid.

.

Big in Japan: 'Leadership without ego'

Lange libje AI! Lang libje AI! :-)

Specific feedback from Japanese classical music critics, competition observers, and audience members regarding the violin playing of Tim de Vries at the 12th Osaka International Chamber Music Competition centers heavily on his technical precision and distinctive approach to ensemble leadership:

1. Rejection of Romantic Sentimentality

• Lean and Textural Tone: Japanese string enthusiasts and reviewers noted that De Vries deliberately avoided a heavy, wide vibrato or an overly romanticized "sweetness."
• Viennese Modernity: Trained at the University for Music and Performing Arts Vienna, his style was described by local commentators as the epitome of the modern Viennese school—intellectually rigorous, rhythmically exact, and entirely stripped of self-indulgent mannerisms.

2. Micro-Acoustic Mastery at Izumi Hall

• Flawless High-Register Projection: Izumi Hall is celebrated for its highly reverberant, shoe-box acoustics. Japanese blog commentators specifically pointed out how De Vries tailored his bow speed and pressure to the room.
• Carrying Soft Dynamics: Listeners remarked that his pianissimo passages never dissolved into the hall's echo. Instead, his quietest upper-register notes maintained a sharp, carrying core that silences the auditorium.

3. Structural Clarity in Late Beethoven

• Absolute Intonation Under Stress: In the extreme shifts of Beethoven's Op. 127, local audiences praised De Vries for keeping his pitch centered, even during frantic register leaps and high-velocity scherzando exchanges.
• The Back-to-Back Contrast: Because the Motus Quartet played the exact same piece as Japan's domestic favorites, Quartet Fugue (who took Second Prize), Japanese observers highlighted De Vries' "razor-sharp edge" and definitive metric drive as the deciding factor that gave Motus the competitive upper hand.

4. Cultural Alignment: Leadership Without Ego

• A Democratic Primarius: A recurring theme in Japanese concert reception was the physical and musical respect De Vries showed his colleagues on stage.

Visible Synergy: Japanese chamber music fans, who deeply value ensemble unity (wa), highly commended his constant eye contact and physical cues with second violinist Karla Križ and cellist Domonkos Hartmann. Rather than acting like a soloist with backing accompaniment, he was praised for embedding his first-violin part directly into the collective texture of the quartet.

It fatale hobbyisme yn 'e Fryske literatuer

 

Net-profesjonele oanpak, beunhazerij, amateurisme, dat binne de meast gongbere synonimen fan ‘hobbyisme’. Hat de Fryske literatuer dêr slim fan te lijen?

De lju dy’t yn Fryslân it provinsjale kultuerbelied mei-meitsje, en de spesjalisten dy’t om advys frege wurdt, sille fansels net fan hobbyisme beskuldige wurde wolle. Mar Josse de Haan skreau it al yn 1970 yn Trotwaer: ‘It hobbyistysk amateurisme wurdt heech oanslein’ yn in Frysk-kultureel klimaat dat ‘bepaald wurdt troch in to min oan geastlike fleksibiliteit, in brek oan fantasije en in burokratyske starheit by de pommeranten’.

Wat wurdt hjir bedoeld mei ‘hobbyistysk’? Hast alle skriuwers binne yn profesjonele sin ‘hobbyisten’. Se kinne net fan har pinne bestean. Se ha ek gjin diploma noadich. Skriuwer is gjin beskerme berop. Elkenien mei himsels of in oar sa neame. Slim ferkeard is dat allegear net. Men soe maklik úthâlde kinne: út it bêste hobbyisme komt de nijsgjirrichste literatuer nei foarren. It ferwyt dat yn it wurd hobbyisme besletten leit, sa’t De Haan it brûkte, treft dus net de skriuwers sasear as wol oare spilers yn it literêre fjild. Bygelyks útjouwers, redaksjes fan tydskriften, sjuerys fan literêre prizen, bestjoeren fan ynstituten en stichtingen. De opstellers en útfierders fan kultuerbelied.

‘A-visionêre krêften’

Josse de Haan wie, lykas bekend, net in master yn de keunst fan de nuânse, noch in grut leafhawwer fan it understatement. Yn syn swart-wyt skema’s steane altyd himelbestoarmjende ‘fernijers’ lyk foaroer ‘de ‘a-visionêre krêften, de neipraters, de kranteknippers [dy’t] hjir de tsjinst útmeitsje’. De flamboyante keunstner set him ôf tsjin de saaie burokraat; de fisionêr tsjin de behâldsucht; de revolúsjonêr tsjin de stilstân. Dy romantyk fan de jierren sechstich mei syn skerpe tsjinstellingen, ‘sweeping statements’ en útdruklike rop om feroaring – needsaaklik om troch it neigeslacht as ‘avant-gardist’ betitele wurde te kinnen – docht ús no miskien wat datearre oan. Mar De Haan syn hammer rekke wolris in spiker.

Want yndie hat yn in lytse, minderheidstalige literatuer de Fryske de skriuwer in oare, minder feilige, minder ‘autonome’ posysje yn it literêre fjild as yn in gruttere, mearderheids- of steatstalige literatuer. Hy moat fûler fan him ôfbite en tagelyk mear minsken te freon hâlde. Hy is skriuwer, net op it foarste plak tanksij in publyk, want fan de ferkeap kin er net bestean; hy is skriuwer tanksij de meiwurking fan oare spilers yn it fjild dy’t him syn posysje ‘taskikke’. It tal oare spilers dat dêrby in rol hat is relatyf grut yn in lytse literatuer. In literatuer dy’t foaral om ’e taal wurdearre wurdt, dy’t ynkapsele is yn polityk-burokratyske beskerming, en dy’t dêrom ûnderwerp is fan yntinsive ynstitúsjonele begeleiding cq. stjoering.

Wat is yn dat fermidden dan ‘fataal hobbyisme’? It moat eat te krijen hawwe mei goede bedoelingen, mar mindere resultaten. Mei it net foldwaan oan in kwaliteitsnoarm. Miskien om’t men it langer net iens is oer wat kwaliteitsnoarmen binne, of om’t men it leaver hielendal net mear oer noarmen hawwe wol. Sa’n dúdlik, algemien akseptearre en breed útdroegen ideaal dat neistribbe wurde moast, in ideaal dat ek droegen waard yn sosjale en kulturele netwurken en dat as noarm funksjonearre, wie bygelyks fan de njoggentjinde iuw ôf it ideaal fan in libbene, sa kompleet mooglike Fryske, dat wol sizze Frysktalige literatuer.

Ideaal by de dyk

It liket derop dat it Fryske literêre fjild fan hjoed-de-dei dat ideaal by de dyk set hat. Dy’t eagen hat om te sjen, sjocht de kontener al stean, fannacht delset doe’t wy allegear sliepten. Ensafh runt syn blochrubryk op basis fan persoanlike ditsjes en datsjes, De Moanne pleitet foar mear Nederlânsktalige literatuer yn De Moanne, Gysbert-sjuerys witte saneamd langer net hoe’t it heart,  Explore the North leveret saneamd essinsjele bydragen oan it behâld fan it Frysk.

It behâld fan it Frysk – dat doel rint gau út op fataal hobbyisme. Dy hiele ynstitúsjonele Fryske ‘skyl’ om de skriuwer hinne wie ynfrastruktureel behindere om taal en literatuer te skieden; literatuer waard yn it sintsje set om ’e taal, net om ’e keunst. Foar in grut part is dat noch sa. Mar wilens hat in nije generaasje him oantsjinne, dy’t taal oeral weihellet. Op it Frysk komt it net sa mear oan. Fan ’e weromstuit smite no semy-oerheidsynstellingen as City of Literature en De Moanne har op de kommersjele promoasje fan artistike meartalichheid. Oer wat dat foar it Frysk betsjut, praat yn oerheidsrûnten leaver net ien. Fataal hobbyisme seit: wy ha in Taalplan.

Dan is it wol moai om te sjen dat fan ûnderop, organisearre troch It Skriuwersbûn, esseeskriuwerij plaktfynt dy’t wat om ’e hakken hat. Yn it Frysk. De priiswinnende ynstjoeringen – ik mocht yn de sjuery sitte – wurde publisearre yn in kommende ôflevering fan ensafh.

Ik tink dat Josse de Haan in produkt wie fan de skyl, mar der likegoed bang fan wie. En hy hie gelyk. Foar de skyl, en soms ek foar de net-Fryske bûtenwrâld, wie er in Fryske, net in algemiene skriuwer. En sels op dat beheinde, lytse Fryske plakje wie er net eigen baas oer syn keunst, want der wiene blêden en rieden en kommisjes. Mar dy hiene wol mienskiplik dat se har allegear uterje moasten, op ien of oare wize, oer Fryske literatuer. Dêr’t De Haan in produsint fan wie. En dêr ûntliende er wol in fjildopstelling oan.

Sirkwys, media en poadia

No – dat wol sizze yn it oanbrutsen tiidrek fan it fataal hobbyisme – is net inkeld de opstelling weimoeze, ek it fjild is net werom te kennen. Je kinne suver net iens mear prate fan in fjild yn kultuersosjologysk opsicht. Der binne ‘sirkwys’ en ‘media’ en ‘poadia’ dêr’t it Frysk in gruttere of lytsere rol spilet. Faak binne dy ferbûn mei subsidiearjende (semy-)oerheidynstellingen dy’t it ûnderstypjen fan it Frysk – wat? hoe? wannear? wêrom? – ‘derby’ dogge.

Meastal hat de subsydzjejouwer ek noch in hiele trits oare easken, duorsum, grien, froufreonlik, tagonklik foar behinderen, respektfol foar dy-en-dy oare groepen, gjin abstrakte taal brûke. Yn ferwachtingspatroanen dy’t troch media oproppen of útlokke wurde, stiet it Frysk net op in hiel prominint plak. Dêr’t dat wol sa is, sprekt jo Provinsje. Dat allegear befoarderet fataal hobbyisme. Fataal, om’t it fjild himsels langer net definiearret cq. it der langer net oer iens is, en it ek net besiket te wurden, oer wat ta ‘de Fryske literatuer’ rekkene wurde moat, en wat literatuer ûnderskiedt fan multymediale poadiumkeunst.

Oan no ta blykt net folle selsreflektyf ferlet om dat ‘útinoar fallen’ fan it Fryske literêre fjild en de dêrmei ferbûne feroaringen yn de posysje fan Fryske skriuwers (en útjouwers) yn kaart te bringen. Elk hat it te drok mei syn eigen beheinde toko. It tilt op fan ’e frijwilligersfergoedingen en de fergoedingen it letterteken; de kranteknippers wurde beselskippe fan ’e bontsjefregers, de beursûntfangers fan ’e prizepikkers, de fûnslûkers fan ’e crowdfunders, de poadiumtigers fan ’e omropsponsors.

Elk slagget mar alles. Hobbys mislearje net. In bingojûn is gau útskreaun. Elk wol wol in gruttere caravan. Presys dêrom bliuwt it sa stil. En krekt dat is sa fataal.

.

ELLA! tsjin de ferpressing

 

Der is wer in nij ‘skriuwerskollektyf’, it lykje ferdoarje de sechstiger jierren wol. Njonken ‘Rixt’ (neamd nei de skriuwersnamme fan Hendrika Akke van Dorssen, 1887-1979) is der no ek ‘ELLA!’ (neamd nei in skriuwersfoarnamme fan Lipkje Post-Beuckens, 1908-1983).

Wat de nammen fan dizze kollektiven oanbelanget: de evolúsje fan ûnderkast nei boppekast-mei-útropteken falt op, lykas it feit dat it beide kearen giet om in ideologysk ferpakte ferwizing nei in skriuwer dy’t op kulturele en/of biologyske grûnen yn ’e regel, yn ’e folkstaal, bûten de kolleezjesealen, yn alle gefallen yn it kafee, in frou neamd wurdt.

‘It is hjoed-de-dei noch hieltyd (en miskien wol hieltyd mear) nedich om de ûngelikens tusken genders aktyf te bestriden – yn de maatskippij yn it algemien en, wat ús oangiet, yn de literatuer yn it bysûnder’, sa leit City of Literature-meiwurker Tryntsje van der Steege de besteansreden fan ELLA! út. Dat docht se yn de nijste nijsbrief fan City of Literature. In nijsbrief wêryn’t se dalik ek mar takomstige nije leden fan ELLA! wolkom hjit en lêzers oantrúnt om reaksjes te stjoeren nei har City of Literature-emailadres. 

‘It doel fan ELLA! is dan ek om Frysk(e) skriuwende frouwen en harren literêre wurk sichtber(der) en tagonklik(er) te meitsjen’, skriuwt Van der Steege. Ik kin it net helpe, mar dat is net in hiel tagonklik formulearre meidieling, hoe soe dat komme? Skriuw gewoan: ús doel is om skriuwende froulju foarút te helpen, oft se no yn it Frysk of it Spaansk skriuwe, dat makket net út, as se mar in adres binnen de provinsjegrinzen hawwe. En by the way, bonus: ‘ella’ betsjut yn it Spaansk ‘sy’.

In ynspiraasjeboarne, skriuwt Van der Steege, is it Nederlânske skriuwerskollektyf Fixdit (‘fix het seksisme in de literatuur’). Fixdit (website fixdit.nu) ‘streeft naar meer diversiteit in de canon en de literaire wereld. Door o.a. acties, essays, open brieven en gesprekken wil Fixdit het bewustzijn over genderongelijkheid in de letteren vergroten en de canon uitbreiden met werk van belangrijke vrouwelijke auteurs.’ Op de webside wurde suver alle dagen ferjitten froulike skriuwers ûntdutsen, opnij ûntdutsen, of wurdt har einlings rjocht dien, de list is te lang om hjir nammen te fermelden. En dy soene jo ommers dochs neat sizze.

Undúdlik bliuwt yntusken wêrom’t it omtinken net útgiet (ek) nei manlike of genderneutrale skriuwers (m/f/xyz) dy’t einlings rjocht dien wurde moat. Is literatuer net belangriker as gender? Foar in ‘skriuwerskollektyf’?

No bin ik fansels in grut foarstanner fan alle inisjativen dy’t mear en bettere Frysktalige skriuwerij opsmite kinne. Ut dat eachweid wei moat men bliid wêze mei suver elk skriuwerskollektyf dat dizze of jinge befolkingsgroep besiket oan te trunen en doch mei. Mar ik fernuverje my no dochs wol in bytsje oer de achteleazens wêrmei’t Van der Steege it hat oer it bestriden fan de ‘ûngelikens tusken genders’, en it gemak wêrmei’t ek Fixditters prate fan ‘genderongelijkheid in de letteren’.

Haw ik in trein mist? Grif wol, mar skyn my dan efkes by. Docht it betsjuttingsferskil tusken ‘ûngelikens’ en ‘ûngelykweardigens’ langer net ta de saak, yn it bysûnder net yn de taalspullen yn literêr-feministyske rûnten? Dat soe yn myn eagen net bêst wêze. Dan ha wy faaks te krijen mei in groepke fantasten dat yn elk foarbyld fan ûngelikens in skrinende misstân sjocht en in rop om help heart. In groepke dat sadwaande wolris nei sensuer gripe kinne soe, en dat ek maklik fan literêr clangedrach beskuldige wurde kinne soe.

Dat soe spitich wêze, om tal fan redenen, bygelyks om’t in genderbewuste beneiering fan literatuer absolút foardielen hat. Ek it Fryske literêre ferline lit sjen dat froulike skriuwers fier yn ’e minderheid wiene en dat harren wurk faak minder wurdearre is as dat fan manlike skriuwers. Dêr is yn ’e rin fan ’e foarige iuw en yn ús eigen tiid lykwols wol deechlik wat yn feroare. 

Skriuwers as Simke Kloosterman, Rixt, Ypk fan der Fear, Tiny Mulder, Aggie van der Meer, Jetske Bilker, Albertina Soepboer, Elske Schotanus, Elske Kampen, de list kin maklik langer makke wurde – stik foar stik wiene of binne it literêre swierwichten. Ek jongere froulju warre har tige yn de tydskriften en op 'e poadia de lêste tiid. Oaren litte it by ien boek of bondel, of stoarte har op berne- en jeugdliteratuer.

De fraach dy’t ELLA! oan ’e oarder stelle moat, nei myn betinken, is wêr’t de ûngelykweardichheid dy’t bestriding fertsjinnet no krekt weikomt. En dan tsjut ik net op de misstannen út it ferline, mar op dy fan hjoed-de-dei. No’t bestriding ‘miskien wol hieltyd mear’ noadich is, sa't City of Literature meldt. 

Mear as oait? Is it probleem dan de meast manlike sjuerys? Nee, want literêre sjuerys binne just gauris yn mearderheid froulik. Miskien hat it te krijen mei meast manlike útjouwers? Of meast manlike subsydzjejouwers? Of mei froulju dy’t yn it útoefenjen fan har tradisjonele sosjale rollen gjin plak fine kinne/wolle foar skriuwerij? Mar wol in boel lêze?

Ik ha de antwurden werklik net. Mar isolearre ‘cultural politics’ yn ’e literatuer meitsje my earder kjel as optein. Ungelykweardigens tusken minsken, en dus ek tusken skriuwers, en dus ek yn in literatuer, in kultuer, in maatskippij, nimt ommers folle mear en faak ek noch folle skrinender foarmen oan as konsintraasje op inkeld gender dúdlik meitsje kin. 

Ferskillen tusken nasjonaliteiten, talen, autochtoanen en allochtoanen, ferskillen yn wolfeart, yn oplieding, yn opfieding, binne al dy ferskillen net op syn minst like belangryk yn it discours oer literatuer en kultuerpartisipaasje as genderkwestjes? 

Ik tink dat Brusselsk kultuerbelied gjin inkeld belang hat by werklik maatskippijkrityske Fryske literatuer. Froulju, dát smyt subsydzje op. Eins is it te réaksjonêr foar wurden.

.