It froujusnûmer fan ensafh: 'In heal libben lang lijerij'

Foar my leit it nijste nûmer fan it Frysk-literêre tydskrift ensafh, in temanûmer fan en oer froulike skriuwers mei as titel ‘Hjir binne de froulju’. In hieleboel tekene frouljusgesichten op de foarside, en tradisjoneel steane de nammen fan de meiwurkers op de achterkant. Ik tel 24 nammen, ynklusyf 6 fan biologyske manlju. Miskien jout soks oan dat ‘frou’ as in kulturele konstruksje opfette wurde moat dy’t fan foarm feroarje kin, ôfhinklik fan tiid en plak. Mar dat stiet net mei safolle wurden yn it nûmer, dat tink ik samar.

De titel fan it temanûmer is in fariaasje en nim ik oan reaksje op de titel fan Janneke Spoelstra har resinte boek mei skriuwersynterviews, titele Wêr bliuwe de froulju? Lykwols, net ien fan de bydragen zoomt yn op dat boek, wat myn hoop op in literêre diskusje nei oanlieding fan de pear stikjes dy’t ik (man) hjir en hjir oer Spoelstra har projekt skreaun ha, nei beppe’ kelder bonsjoert.

Wat it nûmer wol te bieden hat, mei der lykwols wêze. In foarwurd fan redakteur Gabriëlle Terpstra, in briefwiksel tusken redakteur Myrte Marije Veenbaas en City of Literature-meiwurker Tryntsje van der Steege, in stikje fan Tialda Hoogeveen oer in boek op kommendewei oer 200 oer de holle sjoene belangrike Fryske froulju, in fraachpetear mei eks-ensafh-redakteur Jelma Knol, in koart besprek fan in bondel út 2023 fan Elske Kampen, in besprek fan in bondel út 1959 fan Ella Wassenaer, refleksjes nei oanlieding fan in boek út 2019 fan Aggie van der Meer, in besprek fan in bondel út 1992 fan de Amerikaanske Nobelpriiswinner Louise Glück (krekt yn it Frysk oerset), en fierder in mannichte fersen en koart proaza.

Al mei al in mânsk pakket oan primêre en sekundêre literatuer, ferjou my it flauwe wurdgrapke. In grapke dat út noch yn net past by de serieuze ûnder- en boppetoan fan it oanbod. Dy toan is oars noch net dúdlik te fernimmen yn it foarwurd. ‘Soms haw ik it idee dat de literêre wrâld noch wat wenne moat oan autentike froulike stimmen’, skriuwt Terpstra. Nei’t se krekt opmurken hat dat ‘froulju aardich trending [binne] yn de Fryske literatuer’: se winne Gjalpen, esseeprizen, ha mei help fan Brussel krekt in eigen ‘kollektyf’ krigen, en mei help fan de provinsje dus no ek in hiele papieren ensafh. Hoe ferhâldt him dat krekt mei Terpstra har ‘soms’ de kop opdûkende ‘idee’?

Ik skriuw ‘hoe ferhâldt him dat’, mar dat is dúdlik langer net de polityk-korrekte foarm. Sa’t Veenbaas earne yn in noat opmerkt: ‘By in geslachtsleaze foarm ha ik “har” oanhâlden.’ De Fryske grammatika skriuwt op sokke plakken ‘him’ foar; dat sit Veenbaas blykber dwers. Hjir hie ik oars wol wat lêze wollen oer de foar- en neidielen fan it ynruiljen fan de iene genderspesifike ferpressing foar de oare. Miskien is soks wat foar in folgjend temanûmer, bygelyks oer ûnrjochtfeardige taalregels?

De ideologyske ûnderbouwing fan it nûmer wurdt besocht wat oer dúdlik te meitsjen yn de briefwiksel tusken Veenbaas en Van der Steege, elk twa brieven, mar dat wol net earlik slagje as ik myn sin sis. Wêrom publisearje froulju minder faak as manlju, freget Veenbaas. Wêr komt dy ‘gender-disbalâns’ yn de literatuer wei? ‘Is it tefolle beskiedenens? Hat dat te krijen mei de tiid en romte dy’t froulju harsels gunne, seker as se bern hawwe? Wêrom is dat?’

Mar dat wit Van der Steege allegear ek net. Dy hamfragen krije gjin antwurden; dat krigen se earder ek net yn it boek fan Spoelstra. Van der Steege skriuwt dat it ‘gewoan ûnearlik is dat wy, frouwen (mar folje hjir gerêst oare “minderheden” yn dy’t ôfwike fan “de noarm” en sa op strukturele tsjinstân rekkenje kinne) op achterstân steane (allinnich) omdat we (tafallich) frou binne. En omdat dit ûnrjocht noch hieltyd net belangryk genôch fûn wurdt om systematysk oan te pakken! Bisto ek lilk, Myrte? Hoe komme we dêr wer út?’

Dat de ‘strukturele tsjinstân’ net tefoarren komme koe dat sawat de helte fan de Relyprizen foar proaza nei froulike skriuwers giet, al jierren, dat wurdt net neamd. Dat twa fan de fjouwer lêste Gysberts foar froulju wiene ek net. Of dat froulju okkerdeis alle trije esseeprizen wûn hawwe. Of dat fiif fan de tsien Gjalpen foar poëzij (2024-2026) foar froulju wiene. Of dat sân fan de tolve sjueryleden fan de Rely (2023-2026) froulju wiene.

As der praat wêze moat fan ‘struktuele tsjinstân’, dan hoecht dy wjeraksel tsjin froulju yn de literatuer blykber net dalik socht te wurden yn de aktuele Fryske literatuer an sich. En yndie skriuwt Van der Steege dat de ‘ûnearlike ûngelikens’ (wêrom net gewoan: ûngelykweardichheid?) tusken manlju en froulju yn ús hiele maatskippij ynbakt sit. Fansels moat dêr tsjin striden wurde, dat is de bedoeling fan alle ûnearlikheid – en dêr is der nochal wat fan yn de wrâld.

Mar… wat hat dit ensafh-nûmer op dat mêd no dúdlik makke, dat fyftich, sechstich, santich jier lyn net al dúdlik wie, dat de earste feministen net al yn de 19^de iuw dúdlik makke hawwe? Of dat de earste oantemei de tsiende feministyske ‘weach’ ús al net ferdútst hawwe? En wêrom mar sa’n bytsje omtinken foar de foarútgong, de ferbettering dy’t yn al dy jierren wol deechlik plakfûn hat yn de Fryske literatuer?

Dat allegear nimt net wei dat de ensafh-redaksje en yn it bysûnder inisjatyfnimmer Veenbaas in plom fertsjinnet foar it besykjen om in maatskiplik relevant nûmer te meitsjen. Dat kin om my wol folle faker. Ik fyn de ûnderbouwing dus net sa sterk, mar fermeitsje my prima mei mannige bydrage yn poëzij of proaza. ‘Ungesteld’, dichtet Martsje de Jong yn It reade leger oer de ûngelikens dy’t ûngelykweardichheid opsmyt, noch altyd, tusken man en frou: ‘It wie de opmaat nei in heal libben lang lijerij.’

.

Diplomatie? Oei, oei, oei, fout, fout, fout

Recentelijk bracht het literaire online-tijdschrift Tzum een vermakelijk en ook leerzaam item. Hoofdredakteur Coen Peppelenbos vestigde de aandacht op uitlatingen van politiek commentator Jelle van Baardewijk in het programma Goedenavond Nederland van de ‘rechtse omroep WNL’. Introductie: ‘Van Baardewijk is universitair hoofddocent bij de Nyenrode Business Universiteit. “Hij houdt van lesgeven en studenten helpen de geheimen van de traditie van ethiek te begrijpen”.’

Wat wil het geval? Van Baardewijk had gezegd: ‘Maar ik denk dat het heel belangrijk is om met Rusland aan de tafel te komen, aan de onderhandelingstafel, ons beter te verplaatsen in het gevoel van onveiligheid van de Russen (..).’ En dat was dus oei, oei, oei, fout, fout, fout. En dat van een docent Ethiek nog wel!

Want praten met Rusland?! Gelukkig had de alleswetende volksschrijver Tommy Wieringa (steunt het project Protect Ukraine) geen gras over zijn repliek laten groeien. Nee, die kwam in zijn column in de Volkskrant met de kerende post met zwaar materieel: ‘Zelden zagen we zo’n duister staaltje Poetinpropaganda op de Nederlandse televisie.’ Volgde ook nog wat geëmmer over Russische trollenfabriken die dezinformatsiya ‘rondpompen’.

Dat is, in een notendop, de discussie onder Nederlandse ‘intelligentsia’ over de oorlog in Oekraïne, door het onvolprezen Tzum teruggebracht tot, even tellen, vijf korte alineaatjes. Zelden hebben wij zo’n duister staaltje oorlogspropaganda aangetroffen op het ‘literaire’ internet. Waag het eens om voorzichtig te pleiten voor diplomatie, zoef, daar flitst het guillotinestaal van de zelfbenoemde Oekraïne-beschermers.

Sorry hoor, maar kunnen we even normaal doen? Om te beginnen: kunnen we even naar de werkelijkheid kijken, in plaats van maar de hele tijd dezelfde inhoudsloze frasen te debiteren waar de intusssen ongeveer anderhalf miljoen Oekraïense doden en voor het leven verminkten niets aan hadden? En waar het volgende miljoen ook niet werkelijk mee geholpen zal zijn?

Het enthousiasme voor de ‘Oekraïense zaak’ was en is volslagen misplaatst. En niet slechts misplaatst: het heeft meegeholpen om een regime in Kiev in het zadel te helpen en te houden dat de oorlog al vier jaar verliest. Een regime dat jongelui door gangsterbendes laat oppakken, zodat die aan de fronten kunnen worden opgeblazen of zullen doodbloeden. Mede dankzij de steun van Brussel, van media en van lieden als Peppelenbos en Wieringa houdt het grote sterven maar niet op. Zo is het en niet anders.

Daarbij is het niet Rusland dat op instorten staat, hoe vaak talking heads als Von der Leyen, Rutte, Merz, Macron, wie niet, hun wensdenken ook over ons mogen uitstorten. De werkelijkheid trekt zich namelijk niet heel veel aan van foute rechtse omroepen en foute linkse gelijkhebbers. Begint Zelensky op westers advies en met westerse hulp met het beschieten van Russische olieraffinaderijen, Rusland antwoordt met het uitschakelen van de meeste benzinestations in Oekraïne. Begint Zelensky op westers advies en met westerse hulp een dronecampagne tegen Russische olietankers en graanschepen in de Zee van Azov, Rusland gooit alle Oekraïense havens plat.

Rusland heeft escalation dominance. Mensen met enig verstand van militaire zaken wisten dat in 2022 al lang. Onze astronomische bedragen voor Oekraïne moeten de oorlog niet winnen, welnee. Uitgesloten. Daar is al dat belastinggeld van u en mij niet voor bedoeld. Dat moet ervoor zorgen dat Rusland ‘verzwakt’. Zodat daar interne onrust ontstaat. En Poetin wordt afgezet, of erger.

Maar die verrekte werkelijkheid, hè? Die wil maar niet luisteren. Sterker nog, die laat zien hoe lelijk EU en NAVO zijn als ze in hun hemd staan. De Patriotraketten zijn op; geen luchtverdediging meer voor Zelensky. De laatste stadsforten in de Donbas liggen onder direct vuur. Het Oekraïense leger heeft schreeuwende behoefte aan infanterie. Oekraïense wapenfabrieken worden platgeschoten. Het Oekraïense spoor ligt eruit. Het Oekraïense elektriciteitsnet is een houtjetouwtjeboel. Oekraïense boeren kunnen hun graan niet meer kwijt. Afrika krijgt honger.

Oekraïne bloedt en sterft, wij betalen. Er is maar één uitweg. Het massale sneuvelen houdt pas op als het in 2014 illegaal aan de macht gekomen regime in Kiev na acht jaar burgeroorlog en vier jaar ‘special military operation’ de witte vlag hijst en z’n koffers pakt. Er komt een eind aan als de praatjesmakers in westerse media eindelijk eens besluiten dat het leven van mensen belangrijker is dan hun eigen waanwijze fantasieën over schuld en boete, hun fantasieën-in-koor over unprovoked en full-scale invasion.

In de weg staat de blijkbaar rotsvaste overtuiging dat het in Oekraïne gaat om een strijd tussen ‘goed’ en ‘kwaad’. Democratie versus dictatuur. Hemel versus hel. Dat hebben onze media goed gedaan: de spraakmakende klasse met framing en leugens en populisme aan de kant krijgen van Amerikaanse neoconservatieve imperialisten en wapenfabrikanten wier zakken tegenwoordig scheuren door alle miljarden euro’s die erin worden gestrooid. Plus natuurlijk: iedereen verdacht maken die er anders over denkt.

Intussen. Intussen heeft Europa zichzelf te pakken. Op een manier die de afgelopen pak ‘m beet tachtig jaar niet is vertoond. Zoals dit ooit oplichtend werelddeel zichzelf veroordeelt tot de marge, tot een bestaan als knielende kolonie van Uncle Sam, dat is pijnlijk om te zien voor iemand van mijn generatie.

Ik ben van ’65. Een veteraan, jazeker. Ettelijke jaren heb ik mijn land gediend, ster op de schouders, dat was toen de Sovjet-communisten nog zouden komen om ons gazonnetje te bezetten en onze blonde Friezinnen mee te slepen. De tijd toen ik even niets beters wist te doen dan te helpen om dat te voorkomen. Maar toen de NAVO, radicaal in strijd met het internationaal recht, Servië begon te bombarderen, in 1999, toen wist ik dat de wereld veranderd was. Dat ‘wij’ niet meer bestond. Dat zoiets als ‘beschaving’ niet vaak uit Washington komt. En ook niet, zo laat onze tijd zien, uit Brussel.

Wel komen daar vandaan: hybris. Racisme. De corrumperende macht van big oil en big tech. De misselijkmakende oorlogshitserij van het militair-industrieel complex. Het gekkenpraat van de Mark Ruttes, Lindsey Grahams en Pete Hegseths van deze wereld. Steeds verkocht in hetzelfde pakpapier, democratie, mensenrechten, tra-la-la en bla-bla-bla. Het is tijd om daar doorheen te prikken. Het is tijd om te zeggen waar het op staat. Precies dat doen of tenminste proberen mensen zoals Jelle van Baardewijk. En vele anderen. Zulke mensen verdienen een pluim, van rechts én van links.

P.S. Ik kon deze tekst niet kwijt op Tzum.info, dat blijkbaar liever kritiek geeft dan krijgt. 

Diplomasy? Oei, oei, oei, fout, fout, fout

Okkerdeis brocht it literêre online-tydskrift Tzum in fermaaklik en ek learsum item. Haadredakteur Coen Peppelenbos fêstige it omtinken op útlittingen fan polityk kommentator Jelle van Baardewijk yn it programma Goedenavond Nederland fan de ‘rechtse omroep WNL’. Yntroduksje: ‘Van Baardewijk is universitair hoofddocent bij de Nyenrode Business Universiteit. “Hij houdt van lesgeven en studenten helpen de geheimen van de traditie van ethiek te begrijpen”.’

Wat wol it gefal? Van Baardewijk hie sein: ‘Maar ik denk dat het heel belangrijk is om met Rusland aan de tafel te komen, aan de onderhandelingstafel, ons beter te verplaatsen in het gevoel van onveiligheid van de Russen (..).’ En dat wie dus oei, oei, oei, fout, fout, fout. En dat fan in dosint Etyk noch wol!

Want prate mei Ruslân?! Gelokkich hie de alleswittende folksskriuwer Tommy Wieringa (stipet it projekt Protect Ukraine) gjin gers oer syn replyk groeie litten. Nee, dy kaam yn syn kollum yn De Volkskrant mei de kearende post mei swier materieel: ‘Zelden zagen we zo’n duister staaltje Poetinpropaganda op de Nederlandse televisie.’ Plus noch wat geëamel oer Russyske trollefabriken dy’t dezinformatsiya ‘rondpompen’.

Dat is, yn in noatedop, de diskusje ûnder Nederlânske ‘intelligentsia’ oer de oarloch yn Oekrayne, troch it ûnfolpriizge Tzum werombrocht ta, efkes telle, fiif koarte alineaatsjes. Komselden ha wy sa’n tsjuster staaltsje oarlochspropaganda sjoen op it ‘literêre’ ynternet. Weagje it en pleitsje foarsichtich foar diplomasy, zoef, dêr flitst it guillotinestiel fan de selsbeneamde Oekrayne-beskermers.

Sorry hear, mar kinne wy efkes gewoan dwaan? Om te begjinnen: kinne wy efkes nei de werklikheid sjen, ynstee fan hieltyd mar wer deselde ynhâldsleaze frasen te debitearjen dêr’t de yntusken sa likernôch oardel miljoen Oekraynske deaden en foar it libben ferminkten neat oan hiene? En dêr’t it folgjende miljoen ek net werklik mei holpen wurdt?

It entûsjasme foar de ‘Oekraynske saak’ wie en is folslein mispleatst. En net inkeld mispleatst: it hat meiholpen om in rezjym yn Kiev yn it seal te helpen en te hâlden dat de oarloch al fjouwer jier ferliest. In rezjym dat jongelju troch gangsterbindes oppakke lit, sadat dy oan de fronten opblaasd wurde kinne of deabliede sille. Mei troch de stipe fan Brussel, fan media en fan lju lykas Peppelenbos en Wieringa hâldt it grutte stjerren mar net op. Sa is it en net oars.

Dêrby is it net Ruslân dat op ynstoarten stiet, hoe faak talking heads as Von der Leyen, Rutte, Merz, Macron, wa net, harren winsktinken ek oer ús útstoarte meie. De werklikheid lûkt him nammentlik net safolle oan fan foute rjochtse omroppen en foute linkse gelykhawwers. Begjint Zelensky op westersk advys en mei westerske help mei it besjitten fan Russyske oaljeraffinaderijen, Ruslân antwurdet mei it útskeakeljen fan de measte benzinestasjons yn Oekrayne. Begjint Zelensky op westersk advys en mei westerske help in dronekampanje tsjin Russyske oaljetankers en weetskippen yn de See fan Azov, Ruslân smyt alle Oekraynske havens plat.

Ruslân hat escalation dominance. Minsken mei in bytsje ferstân fan militêre saken wisten dat yn 2022 al lang. Us astronomyske bedraggen foar Oekrayne moatte de oarloch net winne, wolnee. Utsletten. Dêr is al dat belêstingjild fan jo en my net foar ornearre. Dat moat soargje dat Ruslân ‘ferswakt’. Sadat dêr ynterne ûnrêst ûntstiet. En Poetin ôfset wurdt, of slimmer.

Mar dy ferrekte werklikheid, hin? Dy wol mar net om lyk. Sterker noch, dy lit sjen hoe ûnsjoch EU en NAVO binne as se yn har himd stean. De Patriotraketten binne op; gjin luchtferdigening mear foar Zelensky. De lêste stedsforten yn de Donbas lizze ûnder direkt fjoer. It Oekraynske leger hat driuwend ferlet fan ynfantery. Oekraynske wapenfabriken wurde platsketten. It Oekraynske spoar leit derút. It Oekraynske stroomnet is in houtsjetoutsjeboel. Oekraynske boeren kinne har weet net mear kwyt. Afrika krijt honger.

Oekrayne bliedt en stjert, wy betelje. Der is mar ien útwei. It grutte sneuveljen hâldt pas op as it yn 2014 yllegaal oan ’e macht kommen rezjym yn Kiev nei acht jier boargeroarloch en fjouwer jier ‘special military operation’ de wite flagge hiset en syn koffers pakt. Der komt in ein oan wannear’t de praatsjemakkers yn westerske media einlings ris beslute dat it libben fan minsken belangriker is as har eigen waanwize optinksels oer skuld en boete, har optinksels-yn-koar oer unprovoked en full-scale invasion.

Yn it paad stiet de blykber rotsfêste oertsjûging dat it yn Oekrayne giet om in striid tusken ‘goed’ en ‘kwea’. Demokrasy fersus diktatuer. Himel fersus hel. Dat hawwe ús media goed dien: de spraakmeitsjende klasse mei framing en leagens en populisme oan ’e kant krije fan Amerikaanske neokonservative ymperialisten en wapenfabrikanten waans bûsen tsjintwurdich útskuorre fan alle miljarden euro’s dy’t der ynrûgelje. Plus: elkenien fertocht meitsje dy't der oars oer tinkt.

Yntusken. Yntusken hat Europa himsels by de poat. Op in wize dy’t de lêste pak ‘m beet tachtich jier net fertoand is. Hoe’t dit oait opljochtsjend part fan ’e wrâld himsels feroardielet ta de marzje, ta in bestean as knibbeljende koloany fan Uncle Sam, dat is pynlik om te sjen foar immen fan myn generaasje.

Ik bin fan ’65. In feteraan, jawis. Ytlike jierren haw ik myn lân tsjinne, stjer op ’t skouder, dat wie yn ’e tiid doe’t de Sovjet-kommunisten noch komme soene om ús bleek te besetten en ús blûne Friezinnes mei te slepen. De tiid doe’t ik efkes neat betters te dwaan wist en help mei om dat foar te kommen. Mar doe’t de NAVO, radikaal tsjin it ynternasjonaal rjocht yn, Servië begûn te bombardearjen, yn 1999, doe wist ik dat de wrâld feroare wie. Dat ‘wy’ langer net bestie. Dat sokssawat as ‘beskaving’ net faak út Washington komt. En ek net, sa lit ús tiid sjen, út Brussel.

Wol komme dêrwei: hubris. Rassisme. De korrumpearjende macht fan big oil en big tech. De mislike oarlochshitserij fan it militêr-yndustrieel kompleks. It gekkepraat fan de Mark Ruttes, Lindsey Grahams en Pete Hegseths fan dizze wrâld. Hieltyd ferkocht yn itselde pakpapier, demokrasy, minskerjochten, tra-la-la en bla-bla-bla. It is tiid en prip dêr trochhinne. It is tiid en sis wêr't it op stiet. Presys dat dogge of alteast besykje minsken lykas Jelle van Baardewijk. En safolle oaren. Sokke lju fertsjinje in plom, fan rjochts én fan links.

P.S. Ik koe dizze tekst net kwyt op Tzum.info, dat blykber leaver krityk jout as krijt.

.