Mei Fryske literêre prizen, skriuwopdrachten en beurzen is wat opfallends oan 'e hân. Sûnder dat dêr oer praat, lit stean diskusjearre wurdt. Slûpendewei wurdt besocht om de Fryske skriuwer om te foarmjen fan frije geast ta beliedsynstrumint. Ta copywriter yn tsjinst fan politike doelen.
Wat wol it gefal? Te uzes wurde de belangrykste literêre prizen beskikber steld troch de provinsje (Gysbert Japicx-, Obe Postma-, -Tiny Mulderpriis). Dy grutte oerheidsprizen stelle gjin tematyske easken oan literêr wurk. Dêrneist wurde prizen útloofd troch partikuliere ynstellingen (Simke Kloosterman-, D.A. Tamminga-, Rink van der Velde-, Rely Jorritsma-, Tony Feitsmapriis). Ek dy prizen tsjûgje allesbehalve fan disrepekt foar skriuwers. Se twinge skriuwers gjin ûnderwerp op.
Yn it each rint lykwols dat minder belangrike pryskes – en te pitchen plannen – just grossiearje yn ynhâldlike ferplichtingen. Se jouwe foarskriften dy’t sizze wêr’t it te bekroanen of te beleanjen wurk of de oanbeane bûtenkâns oer gean moat, oan reitsje moat, op wize moat. De skries. De seehûn. De Waadsee. De Alvestêdetocht. In breder publyk. In jonger publyk. As se dan passe en mjitte, kinne skriuwers 500 euro winne, en optredens, en multymediaproduksjes en wat net.
Wêr komt dy bemuoisucht wei? By oerheden. De iene inisjator fan tematyske twang is de provinsje. De Gjalp, bygelyks, is in pofke provinsjaal jild dat de literêre blêden ensafh en De Moanne en dichterskollektyf Rixt op fersyk fan de provinsje beheare en besteegje oan literatuer dy’t doelen fan oerheidsbelied tsjinnet. Tusken heaken: wa’t foar dat kollektyf praat, is dat geheim? Wêrom is wat Rixt krekt te krijen hat mei De Gjalp net op rixt.frl te finen?
De provinsje wurket ek fia Tresoar, de provinsjale bibleteek dy’t fan ’t simmer de Gielegou-rige lansearre. Dat is in searje nije boeken dy’t planmjittich bestsellers wurde moatte, en dêr’t skriuwers plannen foar yntsjinje koene. Beurzen en begelieding ynbegrepen. Ynhâldlike foarwearde: ‘het project richt zich deels maar niet uitsluitend op young adult literatuur’ (website Tresoar).
De oare inisjator is de troch de Europeeske Uny bestuivere semy-oerheidsklup City of Literature. De foarbylden binne bekend, de oproppen om ferhalen te skriuwen oer ‘útsteld gelok’ (2022) en ‘lyts gelok (2025). Merk foaral op dat semy-oerheidsstifting Planbureau Fryslân yn 2020 in rapport skreau oer alle gelok yn ús provinsje, fansels tanksij ‘de mienskip’, allinnich mar om yn 2024 alaarm slaan te kinnen oer datselde, mar no ferminderjende gelok.
En fan ’t jier miende ek provinsje-ynstitút Afûk oan dyselde trui fierder breidzje te moatten. It tema fan it boekewikegeskink op kommendewei wie ynearsten ‘libje fanút gelok’ (sic). Mar dat sjocht men de lêste tiid net mear foarbykommen. De meartalige samling ferhalen hat úteinlik de likegoed programmatyske titel Seis ses zesse ses meikrigen. Mei oare wurden: de provinsje hat syn eigen segenrike meartalichheid ta tema makke.
Ut al dy foarbylden wurdt dúdlik dat de provinsje Fryslân en syn subsidiïnten drok dwaande binne om de oait ferbrutsen ferbining te werstellen. Unearbiedich sein: mei spegeltsjes en kralen moat de Fryske skriuwer yn ’e ferlieding brocht wurde om syn kreätiviteit tsjinstber te meitsjen oan tafallich populêr polityk belied. Hy wurdt wurdearre, net om syn keunst, syn literatuer, mar om syn maatskiplike ‘goede bedoelingen’ en syn ‘goed boadskip’. De provinsjaal-amtlike organisaasje kolonisearret de Fryske literatuer.
Slach acht: dêrmei is net sein dat dy bedoelingen net goed, of dy boadskippen ferkeard binne. It punt is, op it foarste plak, dat literatuer net giet oer goede bedoelingen, en folle mear is as in program. It punt is ek dat der in hieleboel goede bedoelingen binne: in kar foar de iene betsjut gauris in kar tsjin de oare. Dy ôfwagingen te meitsjen, dat is it domyn fan de polityk. De manoeuvres fan de provinsje yn it literêre fjild hawwe as effekt om Fryske literatuer ûnderhearrich te meitsjen oan ideology.
Dat is net in sitewaasje dêr’t ik my lekker by fiel, mar belangriker is dat de literatuer der mislik fan wurdt. Dat oerheden en semy-oerheden prizen beskikber stelle foar Frysktalich literêr wurk, is fantastysk. Gjin misferstân. It is belangryk. It moediget oan. It is wurdearring. Mar de resinte oan prizebelied keppele tematwang, dêr kinne wy hiel goed sûnder.
Net inkeld it prizebelied, ek it subsdyzjebelied lit stjoerende ambysjes
fan de oerheid sjen. It subsydzjebelied foar Fryske literatuer is krekt
trochljochte troch in provinsjaal advysorgaan, te witten Dingtiid. Syn advys
datearret fan 15 septimber en komt
perfekt temjitte oan de winsken fan de ynstitúsjonele ynfrastruktuer fan it
fjild, dat binne de semy-oerheidsynstituten en dêroan ferbûne stiftingen en
ynstellingen.
‘Profesonalisearring’, ‘ferjonging’ en ‘eksperimint’ binne de ivich jonge toverwurden dy’t it rapport befolkje. Bekende begripen, dy’t har materialisearje moatte, noch folle mear as no al it gefal is, yn begelieding, kursus en – let op, dit is nij: – kwaliteitseasken. Hoe en wat, dêr lit Dingtiid him lykwols net oer út. ‘Aktuele relevânsje’, dat soe yn ’e takomst samar in kwaliteitseask wurde kinne, stel ik my foar. Yn it prizebelied is it ommers al de trend, ha wy sjoen. Oare opsjes by de rûs. ‘It miljeubewustwêzen ferheegje.’ Of: ‘Genderbewust.’ Of: ‘De belangen fan it net-berne bern befoarderje.’
De provinsje hat oan no ta neat oer sokke subsydzje-easken op skrift set. Dy giet der – gelokkich! – noch fanút dat tekst dy’t in fatsoenlike útjouwer as literêr produkt foar subsydzje oanbiedt, ek yndie in literêr produkt is dat de muoite wurdich is om publisearre te wurden.
Fersterking en stipe oan útjouwers komme yn it advys fan Dingtiid lykwols inkeld op it aljemint wat de technyske ûnhandichheden by it oanfreegjen fan subsydzje oanbelanget. Allyksa komme de mooglikheden en de akute winsklikheid net oan ’e oarder fan it folle fierder útbouwen fan subsydzjes oan literêre media (tydskriften, kranten, Omrop, blogs, vlogs, ensafh.). It omtinken giet eksklusyf nei in fia oerheidsjild oanstjoerde skyl fan ynstituten en stichtingen, dy’t harsels foar de provinsje oer finansjeel ferantwurdzje moatte.
Noch in mooglikheid foar subsydzjebeleid dy’t net boppe tafel komt, leit yn it ûnderwiis. Namste faker bern yn ’e kunde komme mei it sprutsen en skreaune Frysk, namste grutter de kâns op Fryske skriuwers. Dy wierheid as in ko liedt lykwols net ta oerwagings of oanbefellingen oangeande it literatuerbelied fan de provinsje.
It resultaat is dus in rapport dat him rjochtet op de fierdere útbou fan in al besteande literêre help- en stjoeryndustry, mei de provinsje yn in ûnwierskynlike trijedûbelrol as bankier, ideolooch en CEO. It is net hielendal ûnlogysk dat it Dingtiid-advys sa útpakt: behalve mei in hiele trits ynstellingen en klupkes is inkeld mar praat mei 4 útjouwers, 3 oersetters en 2 literatuerwittenskippers. Net ien kaam op it bjusterbaarlike idee om mei skriuwers te praten. Skriuwers, de iennichste produsinten yn de hiele wrâld fan Fryske literatuer.
It rapport neamt skriuwers trouwens ‘makkers’, sûnder út te lizzen wêryn’t in makker krekt ferskilt fan in skriuwer, en ek yn it midden littend oft dat ferskil ek wat útmakket foar wat ûnder ‘literatuer’ ferstien wurde moat. ‘Makkers’, ik moat my al nuver fersinne of dat is in hip wurd foar… copywriters?
.
.
