zondag 19 december 2021

Gysbert Japiks, 'Tsjeskmoers see-eangst' [omstavere, bewurke]

 

Wize: Yets moet ick u Laura vragen; Jean de Nivelle


Wif woe, mei syn stomme holle,

Ta de wrâld út hollebolle:

Thús te bliuwen, heden! Nee.

Op in iken planke driuwe,

Rêst'leas op en del te kliuwen,

Lokke ’m mear as ’n lân fol fee.


,,Altyd thús is altyd finzen;

Al te lang al binnen grinzen

Achter kowekont en ploech,

Wol ik wylder aventoeren;

’n Ein oan lange leffe oeren

Yn moers skerte, sleau en slûch.


,,Grutte Pier wie lang ferjitten,

Al syn dwaan keard bûten witten,

Wie er stil bleaun by syn hurd,

Hie er net op seeën fochten,

Frjemde fuotten modderwosken,

Twong er net mei fjoer en swurd.


Mei in grutte float wol ’k skomje,

Op ’e kop fan Dúnkerk tromje,

Splinterslaan op ’t skolprich sâlt.” –

Dalik liet er plommen waaie,

t Gleone swurd oer ’e holle swaaie,

Sloech er de Spanjoal oan grôt.


Tsjeskmoer moast doe sjen fan fierren

Hoe’t de wyn syn seilen wierre.

Skriemde triennen, waard hast gek,

Doe’t se op ’e dyk delbokke,

t Lot woe beppe wol ferflokke,

Seach se seeën yn ’e bek.


,,Wif, (se gûlde) man! Wêrhinne?

Wif, wat silste nou begjinne?

Wif, is dy de wrâld net rom?

Wif, dyn mem dy silsto wekke!

Wif, it hert dat sil har brekke!

Wif, se keart har kroandea om.


Dêr’t de see sa groulik gappet,

En by tûzenen ferhappet

En by tûzenen ferteart,

Dy’t dêr sûnder rêsten rêste,

Dy’t de grutte fisken mêste,

Dêr’t men mei in sûn hert stjert.


Dêr’t men earst is yn ’e wolken,

Wurdt men djip treaun yn ’e kolken,

Ut ’e himel yn ’e hel:

Wa soe dêr de dea ontkomme?

Brekt in plankje as in tomme,

Drinkeldeaden sweve del.


k Soe ’t miskien wol rêste litte,

(Want fan sizzen wolst net witte,

Nou’t dyn sin nei see ta fljucht),

Woest mar nei de keapfardij en

Mij de wylde razernijen

Fan ’t ferskuorrend seegefjucht!


Dêr’t se triedden net ûntwike,

Sil de dead mei d’ eare strike!

Dêr’t de deadsneed helsk syn lûd

Bilet, en mei duvelstosken

Skip en lju ferslynt by bosken,

Of de lont al stekt yn ’t krûd.


Wie ’t net better yn ’e greide,

Mei de skiepkes op ’e heide,

Mei de fammen oan ’e hân:

Farre, fiskje, yn ’e sleatten

Fûketyskje, of yn netten

Fûgels fange, yn it lân?


Tún en fjilden te beweitsjen,

Hûs en hôving sterk te meitsjen,

Dat is echte wille, bern.

Deadlik is ’t yn see te swimmen.

Mar do litst my wol fernimme:

Hiel myn pleitsjen is ferlern.


Wol dan: syl yn himels hoede!

Dat it farren komt te’n goede!

Ik befel dy yn Gods hân,

Dy bringt dy út wetterweagen,

Klip-need, heil en twirrefleagen,

Troch syn ingels, wer oan lân.


Wif ontfart my, Wif ontkomt my,

Wif ontsylt my, Wif ontfljucht my,

Wif (hoe bin ’k nou ongerêst!)

Polsket yn ’e djipste rekken,

Dêr’t de fisken, út har bekken,

Brobbels blaze tsjin de mêst.


Skonken, earmen fiel ik skodzjen,

As ik tink hoedat se dodzje,

Hol oer bol, yn ’t sâlte skom:

Dêr’t se kabels slaan yn mêsten,

Dêr’t men lek slacht en te’n lêsten

Driuwt yn ’t grûnleas djip rûnom.


Dêr’t se ballêst sjitte litte,

Dêr’t de klippen wrekken stjitte,

Dêr’t it drechtou rêdt har lea,

Dêr’t se rinne op ’e sannen,

Dêr’t se lizz’ op drûge strannen,

Dêr in neilbrek is de dea.


Och! Hoe mei it komme kinne

Foar dy’t ticht by ’t stjerren binne.

Dy’t de dea al brinzgjen heart,

As de see spijt skom en wiette,

Om de stjerren te bejitten,

Gûlt en boppe tonger beart:


Straks, as yn Gods hânferwegen

Tonger, wyn en weagen hege

Plicht ta einlings stilte twingt,

Skuort deads bút wer út deads hannen,

As it skip syn waar en mannen

Yn behâlden haven bringt.


Dêr't se wonder, krêft en eare

Sjonge fan ús Leave Heare,

Oer de see hat Hy ’t bewâld.

Hoe soe ’t (sis ik nochris) komme

Dat sok folk (it fee ’s net dommer)

‘t Wonder Gods mar net onthâldt?


Dat it, feestend, falt allinken

Oan it fjochtsjen, dronken drinken,

Strjitteskeinen, op syn leechst,

Yn syn ûnbestjoerber wêzen

Skerven makket fan ’e glêzen,

Tjirget, flokt en ropt it heechst?


O! mar ek dy’t Him mar húnje,

As oeralle kij dy’t dúnje,

Wurde weide bûten wee.

Wol dochs, Himel! Wif fertelle

Om syn hoop op God te stellen,

As er thúskomt fan oer see.


*


Omstavere en bewurke, nei de werstavering fan Waling Dykstra (1853):

Tjesckmoars see-eangste


Wif woe, mei ien dolle holle,
Ta de wrald uwt hôllebôlle:
Thuws to blieuen wier nin tier.
Op ien iken boerd to drieuen,
Raestleas op in del to klieuen,
Karde er boppe ’t grien fol djier.
,,Altyd thuws is altyd finzen;
Al to lang it fjild beginzen,
Efter kous-ears, efter ploech:
Ik siik wylder aewentoeren;
Dat is Laefferts nuisk-bestjoeren;
Yn moars scerte, sleau in sluwch.
,,Greate Pier wier glaed forjitten,
Al syn dwaen wier buwten witten,
Hie hy stil libbe oan ein hird:
Hie hy net de sea besylle,
Uws lân-fyne foeten spylle,
In betwingd mei fjoer in swird.
,,Mei ien floot great scyps lawearje
Wol ik; scomje, romje in klearje,
Fen Duwnkerkers ’t scolprich salt.” –
Daermei liet hy plommen waye,
’t Gleaune swird oer’ holle swaye,
Dat yn moed Spek-Jan al daet.
Tsjesk-moar seach fen fiere weagen,
Ho se faest fen wâl oâf teagen.
D’ Eagen gald’se, earm-moar, koarts uwt,
Daer se opp’ hege wier del-bokke,
In fen beide ich ’t lân beloakke,
In de sea seach yn syn tuwt.
,,Wif, (sa kiermd’se) o tsjierl! waer hinne?
Wif, hwet wotte nou bigjinne?
Wif, is dy de wrâld t’ onrom?
Wif, mocht mem de holle opstekke!
Wif, it hert moast hja tobrekke!
Wif, hja kearde yn ’t graef hjar om.
Daer de sea sa gruwlik gappet,
In by tuwsenen ophappet,
In by tuwsenen forteart,
Dy daer soender raesten raestje;
Dy de greate fiscen maestje;
Daer min mei ien soun hert staert.
Daer me op-slingret oan ’e wolke,
In fen daer delduwkt yn ’e kolke,
As fen ’e hymmel yn ’e hol:
Hwa scoe daer de dead ontkomme?
Brekt ien tin boerdke as ien tomme,
Daer ’s de buwk salt wetter fol.
Yette lit ik ’t hwette waezze,
(Nou’t ik dy net kin belaezze,
Nou’t dyn sin nei sea ta fljucht)
Teachste oer sea yn keapfardye.
Och! hwet wylde rasernye
Drieut dy daer me op ’t wetter fjucht!
Daer me net ien traed ontwiket,
Scien de dead ien grime oankiket!
Daer fortwîw’ling helsc in luwd
Bilet, in mei dealsce tosken,
Scip in ljue forslynt by bosken,
Of de lonte stekt yn ’t kruwd.
Wier ’t net swieter yn ’e weide,
Mei ’e sciepkes oppe heide,
Mei ’e fammen oan ’e ring:
Farkjen’, fiscjen, yn ’e sljetten
Fuwken fânlen, of yn netten
Fougelt fean, op poâle of kling?
Tuwn in fjilden to beloaitsen,
Hoâf in beammen to beploaitsen,
Dat is wille oer wille, bern.
Deadlik is ’t yn sea to swommen.
Mar dou scoddest’ holle in plommen;
Al myn kaltsjen is forlern.
Wol den; syl yn’ Hymmels hoede!
’t Farkjen tîge dy to goede!
Ik befel dy yn Gods hân,
Dy stjoer dy uwt wetterweagen,
Klip-need, heil in twierrefleagen,
Troch Syn ing’len, bly to lân. –
Wif ontfart my, Wif onttsjocht my,
Wif ontsylt my, Wif ontfljucht my,
Wif (ho ’s nou myn hert yn laest!)
Polsket yn ’e djiepste kuwlen,
Daer de fiscen, great fen muwlen,
’t Wetter blieze oer seil in maest.
Al myn lea dy trilje en scodsje,
As ik tink ho dat se dodsje,
Hol oer bol, yn ’t salte scom:
Daer min keabels kerw’t in maesten,
Daer min lek drieut op ’e laesten,
Yn dat grounleas djiep rounom.
Daer se uwt needtwang ’t laest uwtsjiette,
Daer se oan’ klippe stikken stjitte,
Daer se oan’ draegg’-tou ride yn’ need,
Daer se plofje op hirde sânnen,
Daer se boarstje op droege strânnen,
Daer ien neilbrek is de dead.
Jeny! Hoe mei ’t komme kinne,
Dy sa nei by ’t stearren binne,
Dy de dea sa brinsgjen heart,
As de sea spy’t scom in wiette,
Dat hy ’t stiert’ koarts scoe bejiette,
Guwlt in boppe tonger beart:
Straks wer, as Gods hân optillet,
Touer, wyn in weagen stillet,
In as yn ’e teame twingt:
Scoert deads buwt wer uwt deads hannen;
Scip, mei keapenscip in mannen,
Yn behaldne hawen bringt.
Daer se wonder, kreft in eare
Sjonge fen uws Ljeauwe Heare,
Dy de sea sa struws bewaldt.
Hoe mei ’t (siz ik yette) komme
Dat sok folk (as djier fordomme)
Sa lyts ’t wonder Gods onthaldt?
Dat it, troch uwtlitne flinken,
Falt oan ’t bealgjen, beestich drinken,
Striettesceinen, duwn in fol,
Mei ien onbestjoersom waezen,
Bearen, smiten yn ’e glaezen,
Tierret, flokt in fjucht as dol?

O! dy d’ Heechst’ dos smaedsje in huwnje,
As forwyldde ky dy duwnje,
Weid’t Hy as spoarbjustre sciep.
Wol doch, Hymmel! Wif ynplansje,
Dat hy hin nei God moat kantsje,
As hy thuws komt uwt it djiep.


maandag 15 november 2021

'De Gysbert'? Tiid foar in oare priis (2)



It is 15 novimber, 12.23 oere, it Rapport fan de Advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis swevet noch altyd earne yn it hielal. It is yn alle gefallen net te finen dêr’t it heart te stean. It hie al op 6 novimber oankomme moatten, mar it is ûnder wetter. Ra, ra.

Fan ’t wykein krige ik mei de digitale post lykwols in ôfskrift fan de Taspraak fan de foarsitter fan dy Advyskommisje tastjoerd. Holden op de útrikking. Boppe it bledsje stiet net: Rapport. Dêr stiet: ‘Taspraak Gysbert Japicxpriis foar poëzij 2021’. Mei oare wurden, it is dus gjin rapport. Wêr is it Rapport? Is de Gysbert Japicxpriis 2021 útrikt sûnder rapport? Dat soe samar kinne. Foarskreaune regleminten binne der ommers ek net.

De tekst fan it rapport dat gjin rapport is hie al lang publisearre wêze moatten, mar om ûnbekende reden is dat net bard. Dêrom jou ik ’m hjirûnder. De wurden binne útsprutsen troch dhr. Jannes van der Velde. De Taspraak begjint mei wat skoalboekjeproaza oer dichtsjen, om mar sa gau mooglik út te kommen by de priiswinner fan tsjinst.

*

Taspraak Gysbert Japicxpriis foar poëzij 2021

Froulju en manlju,

It is in grutte ear dat ik hjir it wurd fiere mei út namme fan Nynke Heeg en Hein Jaap Hilarides, dy’t mei my de advyskommisje foarmen foar dizze Gysbert Japicxpriis.

It wurk dat wy as kommisje dien hawwe, wie in syktocht nei de bêste poëzijbondel yn de Fryske taal fan de ôfrûne fjouwer jier.

Dy syktocht bestie út it lêzen fan 50 dichtbondels. Dy bondels hawwe wy hifke en ferlike en doe hawwe wy fan gedachten wiksele oer de ynhâld.

Dat proses wol ik hir yn trije stappen koart behannelje.

Bepale hokker skaaimerken meitsje dat in gedicht of in bondel fan gedichten better is as de oare. Mei oare wurden: op hokker kritearia basearje jo jo oardiel?

Bepale hokker bondels it bêste oan dy kritearia foldogge.

It bepalen fan de winner.

Stap 1. De kritearia

Poëzij is foarm, mar dy foarm moat de ynhâld stypje. Net oarsom. Uteinlik moatte jo de kwaliteit mjitte oan it effekt dat in tekst – koart of langer – hat op de lêzer. Rekket it jo? Docht it jo wat? Goede poëzij set de holle en de sintugen yn beweging. In goed gedicht makket jo lilk, bliid, tryst, dêr kinne jo om laitsje, of slacht jo de grûn ûnder de fuotten wei.

De tekst moat wat mei jo dwaan. Dat waard ús útgongspunt.

It foargeande - poëzij moat wat mei jo dwaan - makket ek dat de tapassing fan kritearia it karakter hat fan in rasjonalisaasje efterôf. It is net sa dat jo sizze: it gedicht moat tusken de 10 en 20 wurden wêze, it moat rymje en dan is it goed. Nee, it is yn alle estetyske prosessen oarsom. Jo sjogge in prachtich skilderij en jo freegje jo ôf werom oft jo it prachtich fine. Jo lêze in prachtich gedicht dat jo rekket en dêrnei freegje jo jo ôf werom oft jo it prachtich fine.

Wêr’t wy foarôf net perfoarst nei sochten, mar dat wy achterôf al tsjin oan rûnen, wienen saken as:

De gedachte, de tematyk en foaral hoe dy ferwurde wurdt. Sit der in djippere betsjutting yn? Wurdt der mei taal boarte? Is de taalkar ferrassend, aardich, djipsinnich?

De foarm. Stipet de foarm de ynhâld? Wurdt yn in sonnet, bygelyks, de fal, de omslach tapast om it ferrassingseffekt te krijen dat de measte goede sonnetten hawwe? Wurdt it ritme konsekwint brûkt. Is der sprake fan twongen rym?

Technyk. Helpe dichtmiddels as rym, metrum en enzjambemint – as dy al brûkt wurde – om de ynhâld te fersterkjen.

Wy hawwe faak praat oer de fraach of de fakmjittigens fan de dichter al of net yn de gedichten ta utering kaam. En wêrom by de iene wol en by de oare net? Stike it op it brûken fan tefolle wurden, of just te min? Dogen de metafoaren net? Wienen de fersen te hermetysk of fertelden se just fiersten tefolle? Sokke dingen hawwe wy as kommisje befrege.

In goede dichter kin mei wurden en techniken in tekst meitsje dy’t effekt hat. Goed dichtsje is net allinne de útdrukking fan talint, mar ek de útdrukking fan ien syn ûntwikkeling en ynteresses.

Dat is fakmjittigens. Metrum, wurdlingte, sinslingte, foarm, ynhâld, toan: alles moat klopje. De lêzer moat by it lêzen net stroffelje oer in strofe, in sin, in wurd, in lêsteken. En op syn aldermoaist is it fers dan ek noch goed foar te dragen.

Stap 2. De bondels.

De rispinge fan de Fryske poëzij yn de ôfrûne 4 jier wienen 50 bondels fan ûngefear 40 skriuwers.

In grut ferskaat kwa tematyk, foarm, lingte, toan.

Wat falt op:

It ferline liket by in protte Fryske dichters grutter as de takomst. It giet faak oer doe. Dat soe wolris wat sizze kinne oer de leeftiid fan de dichters...

Wat wy ek seagen, wie in soad twatalich wurk – Frysk en Hollânsk. By guon hawwe wy ús ôffrege wat de oarspronklike taal wie. Net dat dat hiel relevant is, mar dochs...

De fisuele kultuer dy’t oeral opkomt, hat ek de Fryske dichters te pakken. In protte bondels binne in kombinaasje fan tekst en byld, faak foto’s.

In hiel opfallend skaaimerk fan de bondels sit yn it persoanlike karakter fan in soad teksten. Dat fertsinnet mear taljochting.

De yndividualisearring is sûnt dy tiid fierder gong – yn de maatskippij, mar ek yn de literatuer en foaral yn de poëzij. Kloos hat ynfloed hân – poëzij wurdt hjoed de dei faak sjoen as in persoanlike utering. Soms hiel persoanlike uteringen. Dat blykt ek út de rispinge fan de Fryske poëzij fan de ôfrûne jierren. In grut part fan de bondels befettet teksten dy’t sa ticht by it hert fan de skriuwer lizze dat se muoilik tagonklik foar in lêzer binne.

Dat fenomeen bringt my werom op ús útgongspunt: poëzij moat wat mei jo, de lêzer, dwaan. Dat is in mjitstêf dêr’t de ‘alderyndividueelste ekspresje’ net altyd oan foldocht.

Tsjin de ein fan de njoggentjinde iuw waard it Hollânske literêre lânskip oerhearske troch in streaming dy’t harsels de ‘Tachtigers’ neamde. Fan har foaroanman Willem Kloos is de definysje fan keunst en literatuer as “de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie”.

Wy hawwe as advyskommisje socht om teksten dy’t eat oerdrage, teksten dy’t kommunisearje. Teksten dy’t betsjutting hawwe foar lêzers. Teksten dy’t rekke binne en dy’t reitsje.

It wie op grûn fan dizze kritearia net hiel dreech om in skifting te meitsjen en ta in koarte list te kommen. Der wienen in stik of 8 bondels dy’t der nei ús tinken boppenút stutsen.

Stap 3. De winner

It bepalen fan de winner. Dat wie in stik dreger. Hokker fan dy bondels is de alderbêste?

Dat wie it stuit dat wy breder sjen moasten. Hoe stiet de dichter bygelyks yn de Fryske tradysje fan it dichtsjen? Lûkt sy of hy de line fan Gysbert Japicx, de bruorren Halbertsma, Piter Jelles Troelstra, Obe Postma, Hessel Miedema en Tsjêbbe Hettinga troch nei it no?

Dy dichter en dy bondel hawwe wy by eintsjebeslút fûn.

Wy hawwe útsteld om de Gysbert Japicxpriis 2021 ta te kennen oan Eeltsje Hettinga foar de gedichten dy’t hy fan 2017 oant 2019 makke as ‘Dichter fan Fryslân’.

It giet dêrby net om in bondel yn tradisjonele sin, mar om in webside en in bylage by de beide Fryske kranten. Wy fine dat gjin probleem. It is gewoan in moderne publikaasjewize.

Yn ‘Dichter fan Fryslân’ wurdt poëzij op in geweldige wize mei polityk en mei de dwylsin fan de dei ferbûn. It wurk hat in rykdom oan sitaten, altyd te plak, út literatuer, skiednis en (pop)muzyk. Boppedat is de behearsking en kennis fan de taal en fan it ûnderwerp fan skriuwen fabeleftich.

Dizze dichter fynt himsels hast by alle gedichten opnij út, sa’t er dat earder ek al die yn oare bondels. Hy slagget der no ek noch yn om de aktualiteit te ferbinen mei poëzij. Hy makket fan it nijs in fers en fan in fers it nijs of in stik skiednis.

Ien koart foarbyld út it gedicht ‘De fearten’:

... As bloed rûn molke

de fearten yn: in ferset tsjin alles wat

it hert út djipste fan frijheid helle.

Op in geweldige poëtyske wize lit de dichter de lêzer de pine fan de Molkestaking fiele.

Ek in dreech ûnderwerp as de Brexit wurdt yn ‘Dichter fan Fryslân’ ta poëzij makke. Yn ‘Westminster Bridge’ wurdt yn dichtrigels skynber achteleas sawat de hiele Brexit ferklearre en tagelyk it gefoel fan ûnmacht ynfielber makke.

Foar alle protesten, nijsberjochten, klachten, mar ek oades en memoria fynt Hettinga in nije foarm. En dy foarm jout de ynhâld fan it gedicht altyd ekstra krêft en lading mei.

Dat alles makket ‘Dichter fan Fryslân’ yn ús eagen ta it bêste dat de Fryske poëzij de ôfrûne jierren opsmiten hat.

Oertsjûgje josels.

Dêrmei earje wy ek in dichter dy’t al in ryk oeuvre op syn namme hat.

Ut namme fan de advyskommisje de hertlike lokwinsken oan Eeltsje Hettinga.

(..)

*

Oant safier de Taspraak. It is it meast sneue samlinkje obligate prytpraat oer poëzij dat in Advyskommisje fan de belangrykste provinsjale priis fan Fryslân oait op papier set hat, útsein de wanprestaasje fan de kommisje dy’t Eppie Dam de priis joech.

Tink derom: net dat beide manlju, Hettinga en Dam, de priis net ferstjinnen. O jawis wol. Mar de Gysbert Japicxpriis is net samar in dinkje dat wy efkes mei wat basaal reklamepraat útrikke kinne. Utrikke meie. Dêr is ús priis te weardefol foar.

It oan alle kanten sjoemeljen mei dizze priis docht sear. No is in soadsje losse gedichten bekroane, wylst de provinsjale feroardering (2015) foarskriuwt dat it gean moat om of ‘één werk’ of in hiel oeuvre. No is in priis útrikt sûnder reglemint. Dat is al seis jier pleite. Handich, as der gjin regels binne, kinne presedinten skoepen wurde. Aansens de Gysbert mar foar in film? In performance? In dichterlike muorreprojeksje? Anything goes, it is mar krekt wa’t op it Provinsjehûs it meast te fertellen hat. De Afûk. Tresoar. Willem Verf.

Der komt in nij reglemint hear, seit Verf, foarsitter fan It Skriuwersboun. De deputearre hat It Skriuwersboun frege om te advisearjen. Seis jier nei’t de provinsje sels foarskreaun hat dat der in nij reglemint foar de Gysbert komme moat.

Jo en my wurdt neat frege. Wy moatte mar ôfwachtsje hoe’t it beteart. As it resultaat my net sinniget, kom ik myn Gysbert Japicxpriis-oarkonde persoanlik ynleverjen op it Provinsjehûs.

As útsmiter noch in briefke dat ik skreau oan Verf. Juster. Ik hie tasein om takom jier in lêzing oer Waling Dykstra te hâlden foar in aktiviteit fan It Skriuwersboun. Mar om’t It Skriuwersboun leaver teedrinkt mei de deputearre as myn belangen behertiget, tocht ik, drink dan tee.

*

Bêste Willem, bêst bestjoer,

(..)

Miskien is sa’n tekst wat foar de beukerklasse Poëzij, dat soe kinne. Mar dy tekst is in skande foar in Advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis. Ik sil dat net allegear útlizze, dêrta ûntbrekke my tiid en nocht.

Hoe’t dêr mei wat obligate opmerkingen út in skoalboekje 50 bondels yn in sucht en in skeet weiset wurde, inkeld mar om sa gau moogllik by de DfF-gedichten út te kommen, dêr’t ék neat fan wearde of betsjutting oer sein wurdt - fan hoefolle respekt tsjûget soks foar al dy dichters dy’t har bêste kinnen dellein hawwe yn dy bondels? Fan hoefolle respekt, ynsjoch yn en leafde foar Keunst tsjûget soks?

Wat like slim of noch slimmer is, de regleminten ûntbrekke al op syn minst sûnt 2015. Dat is moai foar de Afûk, Tresoar en wa wit wa noch mear, frijheid blijheid netwier, mar it is in mislediging foar skriuwers en dichters en in ramp foar it oansjen fan de priis. De jierrenlange stilte fan It Skriuwersboun op dit punt is dat likegoed. En de beneaming sûnt in jier as wat fan lju yn sjuerys dy’t neat oanwiisbers mei Fryske literatuer hawwe is dat ek.

Ik bin yndie gjin lid fan It Skriuwersboun en der is op dizze wize ek gjin útsjoch op feroaring. Mei respekt foar al it goede wurk dat jim ék dogge, ik kin mysels sjoen it boppesteande en sjoen it ûntbrekken fan publyk protest fan jim kant der net ta sette om entûsjast te reitsjen oer it jaan fan dy lêzing. It spyt my. Ik wurdearje it o sa dat jim oan Waling tocht hawwe as in nijsgjirrich skriuwer om wat oer te fertellen. Mar ik ferrek it om de clown te spyljen yn dit provinsjalistyske sirkuske, mei as publyk lju dy’t harsels altyd de bek bine op stuiten dat der wat sein wurde moat.

Mei freonlike groetnis,

Abe 

maandag 8 november 2021

'De Gysbert'? Tiid foar in oare priis

Ik lês in stikje yn ’e Ljouwerter dêr’t de advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis 2021 yn oan it wurd komt. Wat seit de foarsitter? Oer de yllegale bekroaning fan tritich op in webside en yn kranten publisearre gedichten: ,,Wy fine dat gjin probleem.” 

De prizeferoardering fan de Provinsje Fryslân, fêststeld yn 2015, seit it oars. ‘Gysbert Japicxprijs: tweejaarlijkse prijs voor alle literatuurgenres in het Fries, zowel voor één werk als voor het gehele werk van een auteur (..).’

Wy sjogge, mei permisje, dus wol in probleem. Tritich losse, ferspraat publisearre gedichten binne net ‘één werk’. Dat se allegear ‘yn funksje’ troch in ‘Dichter fan Fryslân’ skreaun binne, makket se net ta ‘één werk’. It binne tritich wurken en sa binne se ek de wrâld yn stjoerd.

Stel, de advyskommisje kin gjin feroarderingen lêze mar wol regleminten. Dat helpt net, want der is gjin reglemint foar de Gysbert Japicxpriis. It tydskrift Fers2 hat dat oan it ljocht brocht, fan 't jier, yn in parseberjocht, op 11 maart.

Dat is in twadde probleem. De Provinsje hat ommers útdruklik yn syn feroardering fêstlein dat sa’n reglemint noadich is foar de Gysbert Japicxpriis (en foar alle oare provinsjale prizen). Logysk fansels, mei it each op kontrolearber bestjoer en om eigenwille tsjin te gean moat omskreaun stean wêr’t it prizeproses oan foldwaan moat.

It stiet swart op wyt yn de feroardering: ‘Gedeputeerde Staten stellen voor de adviescommissies per prijs een reglement vast.’

No is 11 maart alwer efkes lyn. 2015 oars ek. De tiid hâldt gjin skoft. Is der wilens al in reglemint? Net neffens de website fan de Provinsje Fryslân. 

‘Helaas, uw zoekopdracht voor “Gysbert” heeft geen resultaten opgeleverd.’ Faaks dat it opdûkt, meikoarten, benijd.

En tsja, no slagget it de foarsitter fan de advyskommisje (Jannes van der Velde) om yn de Ljouwerter noch in tredde probleem te feroarsaakjen. Nammentlik: it bewiis te jaan dat gjin fatsoenlike provinsjale priis sûnder in reglemint kín. 

It reglemint beskermet de literatuer tsjin polityk misbrûk. Fûgelfrij ferklearre moat Fryske literatuer sûnder oppen en oanen oprotte foar taalbefoardering. Harkje mar nei dizze advyskommisje. Oer it wurk dat yn de priisperioade ferskynd is seit de foarsitter:

,,In grut part fan de [beoardiele] bondels befetsje teksten dy’t (..) muoilik tagonklik of hast ûnbegryplik binne foar de lêzer.”

Wat seit? Poëzij soe ‘muoilik tagonklik’ of sels ‘ûnbegryplik’ wêze. Foar ‘de lêzer’. Dat komt, it is sa ‘persoanlik’, follet de sjoernalist yn. Kritearia en foarbylden ûntbrekke yn it stikje. Wa't dy lêzer is dy't mar wer ris út syn maklike stoel derby sleept wurdt, Jannes sil it witte. In stealtsje foarsitterlike taalbefoardering fan komsa, tusken twa heaken.

Wy fine dit allegear wól in probleem. 

Punt 1: de Gysbert Japicxpriis 2021 is net neffens de jildende provinsjale feroardering útrikt. Punt 2: de Gysbert Japicxpriis 2021 is bûtenreglemintêr útrikt. Punt 3: de advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis 2021 lult út syn nekke(n) sa't de politike wyn waait.

Polityk-korrekt, jawis. Sûnt in tal jierren wolle Deputearre Steaten de Fryske poëzij om hals en kiel bringe troch alles wat gjin literêr nivo of literêre ambysje hat te bepriizgjen en te beneamen. Dat is algemien bekend. De metoaden en techniken binne simpel. Je stelle sjueryleden oan dy’t gjin Frysk skriuwe kinne, dy’t noait wat fan betsjutting oer Fryske poëzij skreaun hawwe. Je komme mei learkrêften út it middelber ûnderwiis oansetten, of mei sjongeressen, toanielspylsters, kommunikaasjemeiwurkers. Werklik alles en elkenien is goed, as se mar net fan literatuer hâlde. 

Want literatuer, dat moat derút. De Fryske taal moat deryn. Mei net tefolle drege wurden graach.

Tomke moat deryn.

Dêrom freegje ik, as lêzer, as leafhawwer fan Fryske poëzij, as oprjochter fan twa literêre tydskriften, én as (grutske) Laureaat: hâld asjebleaft op mei dy Gysbert. Hâld asjebleaft op mei dy Dichter fan Fryslân. 

Safolle haat tsjin keunst. Safolle leechachtsjen fan behoarlik bestjoer. Safolle totalitêre kultuertwang.

Wedzje dat de folgjende 'Dichter fan Fryslân' – wurdt oer twa dagen bekendmakke – krekt yn it plaatsje past?


.