'Wjerspegelje' bewiist ús kulturele earmoede

 

Efkes yn ’e spegel sjen en wy witte krekt hoe’t wy derfoar stean. Griis by de earen, tearen boppe de noas, reade ierkes yn it eachwyt. Wy kinne oant tsien telle of oant tweintich: it byld wurdt dêr net oars fan.

Tritich Fryske ‘dichters’ – it oantal komt fan Pieter de Groot (‘Poëzie als troost’, LC, 30 jannewaris), de skrapkes binne fan my – skriuwe sa’n fyftich koarte ‘gedichten’ – in rigel as tsien – dy’t op spegels yn ’e húskes fan restaurants en kroegen plakt wurde sille. Leafst boppe de kraan foar it hânwaskjen. It projekt hjit ‘Wjerspegelje’.

Ik seach it briefke, ferline jier, dêr’t de organisaasje yn frege om mei te dwaan en ha der doe ek al wat oer skreaun. De organisaasje, dat binne provinsjale marketingklup Merk Fryslân en tekstproduksjeburo City of Literature. It briefke woe hawwe, de ‘gedichten’ moasten posityf wêze, op te fetsjen as net-polityk en net-kritysk. Je moatte der in ‘waarm hert’ fan krije, neffens deputearre fan Kultuer Sietke Poepjes okkerdeis. De ‘dichter’ waard beleanne mei 200,- euro foar in rigel as tsien. Langer moast syn of har tekst net wurde, dy moast yn tweintich tellen te lêzen wêze, like lang as it duorret om jins hannen te waskjen.

In ‘groots’ plan, neffens De Groot, dy’t him blykber wolris ferskriuwt. Neffens him te ferlykjen mei Operaesje Fers mar leafst, de ferneamde dichterstelefoan fan eartiids.

En Poepjes luts de beurs dêrneffens: 51.000 euro kultuerjild, jawol, hat de Provinsje der foar frijmakke. Wêr’t yn fredesnamme al dat jild hinnegiet? Fyftich ‘gedichten’ smyt 10.000 euro oan skriuwersfergoedingen op. Mar dy oare 41.000 euro? ‘Steuntje in de rug voor de horeca’, sa’t baas Martin Cnossen fan Merk Fryslân seit?

It giet om mear as in pear sinten. Sinten dy’t fansels ek hiel oars bestege wurde kinnen hiene, ik jou in idee. Mei 51.000 euro kinne pak ’m beet fiif echte dichters in moaie beurs krije foar it skriuwen fan serieuze poëzij, dy’t it langer as in pandemy úthâldt. Of kin yn in perioade fan tsien jier de útjefte fan fyftich heechweardige dichtbondels stipe wurde op de wize en mei kritearia sa’t it Letterenfonds docht. Of kin in jier lang in tour hâlden wurde mei fiif, seis Fryske dichters lâns iepenbiere etablisseminten troch it hiele lân hinne.

Mar nee. Tsien rigels. Op spegels. Yn in stik as tûzen húskes. Feel-good flauwekul (‘treast’) op kosten fan de keunst, op kosten fan de poëzy, en ja, op kosten fan it Frysk. Want dat is wer dêr’t it heart, op in janpoepsplak.

No soe ik my fierder lilk meitsje kinne oer de reewilligens fan harsels neamende ‘dichters’ om opdrachten fan semy-oerheidsorganisaasjes te akseptearjen mei opleine betingsten oan it frije wurd (‘posityf’ ja, krityk nee).

Of oer it ‘belied’ fan City of Literature, dat al twa jier oars net docht as koarte, sympatyk bedoelde tekstkes produsearje litte op kaartsjes foar allike sympatike befolkingsgroepen: earst bewenners fan fersoargingshuzen, doe klanten fan de fiedselbanken, en no wer ferearme hoarekabazen.

Of oer it ‘kultuerbelied’ fan de Provinsje, it oerheidsorgaan dat keunst útroeget en har tsjinstfeinten it alternatyf biedt om in betelle byrol te spyljen yn syn kliïntalistyske mienskips- en treastpolityk.

Mar dat doch ik net. Ik bin bang dat sok jin lilk meitsjen net folle doel hat. Ik sis mar gewoan hoe’t it is. Wat ‘Wjerspegelje’ docht is wjerspegelje – nettsjinsteande bakken fol jild – hoe grut, hoe skrinend de kulturele earmoede is dy’t ús lytste Rykstaal yn syn einstadium treft. Operaesje Fers, Pieter, wie in teken fan libben. ‘Wjerspegelje’ tsjut op it lêste, lykas rochels.

Friesch Dagblad, 27 novimber

 

'Sense of place': Waling Dykstra yn Froubuorren

                                            Foto: Bob de Boer

Lêzing útsprutsen by de presintaasje fan Folksskriuwer yn it doarpshûs fan Froubuorren, 20 novimber 2020

*

Wat makket it út wêr’t in skriuwer weikomt? Of wat er yn syn jonge jierren meimakket?

Net folle, sizze guon dy’t oan de teksten fan de skriuwer genôch hawwe. Mar teksten roppe fragen op, of litte har ûnderfreegje, en wat as de romans, ferhalen en gedichten fan dy skriuwer ferbân lykje te hâlden mei wêr’t er weikomt en út watfoar fermidden er stammet? Dan wurdt ek it útdjipjen fan de biografyske aspekten fan in skriuwerslibben miskien nijsgjirrich. Soks kin mooglik mear ljocht smite op har of syn skriuwerij. En miskien ek mei soargje foar in better of in oar begryp derfan.

No wol ik yn dizze koarte lêzing wat sizze oer de jeugd, hjir yn dit doarp, fan de Fryske folksskriuwer Waling Dykstra. Waling, dêr ferklap ik gjin geheim mei, komt fan Froubuorren, fan it Bilt. Syn bertehûs, doedestiids in bakkerij, stiet hjir noch altyd oan de nei him neamde trochgeande dyk. It hûs is yn de tachtiger jierren fan de tweintichste ieu noch moai opknapt nei in crowdfund-aksje fan de doe tige aktive, en hjoeddedei noch hieltyd besteande, Waling Dykstra Stichting.

Earst efkes de bekende feiten. Waling – ik folgje de goede gewoante om him by syn foarnamme te neamen, mar ik gean it âldmoadrige ‘Waling-om’ safolle mooglik út ’e wei – wurdt berne yn 1821 as soan fan in bakkerssoan, Gerryt, dy’t sels noch bakker wurde moat, en mem Antsje Keimpes Koopmans. It pear wennet noch yn it bakkershûs fan Gerryt syn heit, dat is pake Waling. Trije jier letter krije Gerryt en Antsje de hier fan in bakkerij yn Spannum. Dêr ferhúzje se hinne mei twa bern, mar it opfallende is, Waling bliuwt yn Froubuorren te wenjen by pake Waling en beppe Jantsje.

Hy groeit dus foar in grut part op – yn de fakânsjes en ek dêrbûten giet er oars wol ris nei Spannum – sûnder heit en mem, by twa opfieders dy’t al op jierren binne. De reden dy’t er sels jûn hat foar syn achterbliuwen yn Froubuorren, is dat syn pake en beppe sa nammesiik wienen en it bern mei dêrom net misse woenen. Pas op 18-jierrige leeftyd, yn 1840, ferhuzet Waling junior nei syn mem yn Spannum; syn heit is dan al jierren wei en pake Waling sil oer twa jier folgje.

Fine wy sa’n basiselemint yn syn biografy, it wêzen fan in soartemint fan weesbern, werom yn syn wurk?

It motyf fan de fûnling, dy’t gjin heit en mem hat, de spot fan de doarpsbern op it ‘memmeberntsje’ hat Waling ferwurke yn it boek dat as de earste Fryske roman jilde kin, De sulveren rinkelbel út 1856. It motyf yn dy roman is wol yn ferbân brocht mei wurk fan de Nederlânske skriuwer Jacob van Lennep en ek mei de algemiene populêrens fan fûnlingen yn de Nederlânske literatuer fan dy tiid. Mar hjir kinne wy feilich ûnderstelle dat dêrneist ek in biografyske diminsje meispilet. Waling referearret dêr sels oan yn foaropwurden by ûnderskate printingen fan syn roman. Passaazjes yn de Rinkelbel dy’t op it fûnling-ersatz-Heit motyf berêste, binne sadwaande te besjen as fiksjonalisearre oantinkens en dêrmei as in foarm fan autobiografy.

Yn in belangrike, wiidweidige brief út 1851 oan syn freon Tsjibbe Gearts van der Meulen hat Waling hiel wat oer syn jeugd sein. Hy hat himsels tekene as in stille jonge. Hy hâldt fan lêzen en taalt nei de boeken fan syn pake, ûnder mear wurk fan de Halbertsma’s. Hy moat ek gauris helpe yn de bakkerij en dan harket er nei de spannende en humoristyske ferhalen dy’t syn pake him fertelt. Dy gean oer it doarp, oer de nasjonale en lokale skiednis, oer syn eigen wederwaardichheden yn de patriottyske tiid, doe’t er koarte tiid yn Stiens ûnder de wapens west hie. Pake syn ferslach derfan hat in ûndertoan fan folks ferset tsjin mâlichheden fan de hegerein. It is suver ien op ien it ferhaal fan de figueren Pabe en Wouter út de Rinkelbel.

Op skoalle yn Froubuorren kin Waling net geweldich rekkenje, mar it skriuwen fan opstellen handiget him poerbêst en tekenje kin er ek omraken. Syn master Auke Jans van der Wal leit op in goede namme. In protte freonen hat er net. Hy kin net goed keatse en reedride, hy is wat in stive hark. Op it doarp tinke guon lju dat er ‘net wiis’ is. Mar de soan fan de dûmny lient him wolris boeken út fan syn heit en ferkeapet papier en pinnen oan him. Syn earste fersrigels skriuwt er, seit er sels, al as er noch mar sân jier is. It giet oer de bidlers dy’t by ’t winter oan ’e doarren komme:

Maar rijk dat ben ik niet

Dat is toch mijn verdriet,

Ik ben niet rijk maar arm

Dat is toch mijn gekarm

De Dykstra’s sels binne perfoarst net earm. Waling groeit op yn in middenstânsmiljeu. In bakker stiet boppe it gemiene folk, is in man fan oansjen en net sûnder sosjale macht op in lyts doarp as Froubuorren. In bakker is eigen baas, hat yn alle gefallen in eigen bedriuw, mei meast in feilige omset. Waling senior koe yn de Frânske tiid foar ien fan syn soannen in remplacant betelje, dat wie net neat.

Genealogysk ûndersyk helpt by de rekonstruksje fan it sosjaal-ekonomyske byld fan it fermidden. Pake Waling kaam fan de boerepleats dy’t stie yn de skerpe bocht nei it noarden ta boppe Alde Leie. Syn foarteam wienen eigenerfde boeren yn de polder súdlik fan Froubuorren, lidmaten en fâden fan ’e herfoarme tsjerke. It laach troude yn de santjinde ieu wierskynlik oan mei in laach fan doopsgesinde Wassenaars fan Sint Jabik.

En ek de memmekant hat in ferhaal. Oan no ta ûnbekend is dat Waling syn mem, Antje Keimpes Koopmans, in achtste part yn in mânske greidpleats tusken Baaium en Húns besiet. Doe’t Waling berne waard, wie de hiele pleats noch yn hannen fan syn pake, mem, omke en muoikes. Mar yn de tritiger jierren foel it famyljebesit útinoar troch skulden by ûnderskate húsgesinnen en miskien ek troch tsjerklik skeel om de Ofskieding fan 1834 hinne. Flak foar Waling syn fertrek nei Spannum, yn 1839, ferkocht syn mem har oanpart, sa’t it liket mei as doel om har âldste dochter oan in bakkerij yn Jorwert te helpen.

Waling syn pake fan memmekant, Keimpe Koopmans, wie feedokter yn Sint Anne en letter yn Bitgum. By myn witten hat er net oer him skreaun. De man stoar doe’t Waling trije jier wie en hy hat him dus net kend. Mar likegoed is der ek wat fan him yn it wurk fan de skriuwer werom te finen. Dat hâldt ferbân mei syn gedicht út 1852 oer de bewenners fan in pleats mei namme ‘De Stiennen Ulebuorden’.

Sa’n pleats hat oant yn de Twadde Wrâldoarloch bestien tusken Ljouwert en Ingelum, deunby wêr’t oait de befaamde Grovestins fan it eale geslacht mei deselde namme stien hie. It is ien fan de belangrykste gedichten dy’t er skreaun hat, weromgeand op in Europeesk folksmotyf dat Harmen Sytstra earder, en folle koarter, in kear neiferteld hie. Tafal, of wierskynlik net, Waling stammet sels fia syn pake Koopmans ôf fan minsken dy’t yn de santjinde ieu op de Grovestins wurken en yn it sok dêrfan boer wurde koenen.

Oar materiaal dêr’t in byld út oprize kin, binne de earste hânskriften dy’t fan him bewarre bleaun binne. Dat binne Nederlânsktalige losse teksten dy’t mooglik op ’e legere skoalle oerskreaun waarden út in boek, of dy’t er sels letter as teenager earne wei opfandele hat. Ien fan de opfallendste is de anekdoate-op-rym út Saandam, dy’t yn dy tiid foaral ferteld waard yn meniste-fermiddens. It giet oer de Russyske tsaar Peter dy’t in wize les krijt fan in Saankanter timmerman dy’t foargonger by de menisten is, en it hjit ‘Een korte preek’:

Czaar Peter hield van korte preeken,

Hij was een flink, verstandig man

En overtuigd, dat men gebreken

Door praatjes niet verbeetren kan.

In Holland aan het schepen bouwen,

Vroeg hij eens een leeraar kort van stof,

Of die voor hem een preek wou houen,

Wat korter dan bij hem aan ’t hof.

De leeraar vouwde ras zijn handen

En sprak: ,,Denk wel, spreek wel, doe wel.”

,,Ga mee”, zei Peter, ,,naar mijn landen,

Dat ik u daar als voorbeeld stel.”

Sokke frijsinnige teksten, dy’t er yn syn adolesente jierren oerskreaun hat, litte har net goed ferienigje mei in tige learstellich leauwe. Dat soe in konklúzje wêze kinne. En de earste hânskriften leare ek oars noch wat. Yn 1838 en 1839, dus foar syn ferhuzing, skreau er al sawol Frysk as ek Bilts. Syn earste Biltse stikje is in iisferske út 1839 oer Wullem en Tryn, dat begjint sa:

Tryn op ’e baan! Blyf der niet staan!

’t Mot ommes nou op in reedrijen gaan!

Ouwen bij ’t vuur en et jongfolk an ’t rijen,

Dan kin men winters wel maitydsfleur krije.

Tryn op ’e baan! Blyf der niet staan!

Bilts wie yn Froubuorren syn thústaal, mar pake en de ynwenjende muoikes liezen graach Frysk en dat waard foar Waling úteinlik syn belangrykste skriuwtaal. Syn earste Fryske skriuwen, yn 1838, hie in bysûndere oanlieding. Yn febrewaris fan dat jier hie er nei Harns ta west, it hie sa fûl ferzen dat dêr merke hâlden waard op see, en oer dat wûndere barren skreau er in ienfâldich gedicht. Debet dêroan wie nei eigen sizzen in eardere moeting, yn 1837 of 1838, tusken syn freon Jacobus Cornelis Hoitsma en de letter bekende Harmen Sytstra. Dy wie doe noch bakkersfeint yn Winaam yn tsjinst fan in omke fan Jacobus. Sytstra, dy’t sels al aardich wat skreaun hie dat net folle letter publisearre wurde soe, makke by Jacobus entûsjasme los foar it Frysk. En dy stuts syn freon Waling wer oan.

Dizze Jacobus Cornelis Hoitsma, as jo my in persoanlike noat tastean wolle, hie in suster dy’t de oerbeppe fan myn pake Abe wie, of wurden is, hoe sizze je dat. Jacobus hat sels ek skreaun, ûnder mear, yn it Bilts, Roskam voor schurftige boeren fan 1849. Dat wie ien fan de earste sosjaal-krityske pamfletten oer de ellinde fan plattelânsarbeiders yn Fryslân. As jonges lutsen Waling en Jacobus in protte mei elkoar op en hellen op it doarp ek wol fiten út. Yn de fjirtiger jierren groeiden se lykwols útinoar om’t Jacobus hieltyd ortodoksere ideeën krige en Waling, wilens ferhuze nei Spannum, al gau de oare kant út woe yn syn religieus tinken.

Opgroeie yn Froubuorren betsjutte dus opgroeie yn in trijetalige omjouwing. Thús en op strjitte klonk it Bilts, minder faak it Frysk. Thús út de boeken kaam it Frysk. En op skoalle, yn tsjerke en by offisjele oangelegenheden moast it yn it Hollânsk. Yn Spannum sil Waling lykwols telâne komme, net yn in trije- mar yn in twatalige omjouwing mei in op it each sterkere tsjinstelling tusken Hollânsk en Frysk.

Yn Spannum foel de talige grins faker gear mei religieuze en sosjale ferskillen: skriftlik Frysk wie mear wat foar de (lytse) frijsinniger middenstân, it Hollânsk foar de rike, ortodokse boeren en harren arbeiders dy’t de taal fan de Steatebibel liezen en ta mjitstêf namen en har net oansprutsen fielden troch kultureel Frysk en it dêrby hearrende liberalisme. Dy kleau is fansels yn it hiele fierdere wurk fan Waling werom te finen.

Mar dan binne wy dus al net mear yn Froubuorren. Ik lit it hjir earst by. Ut myn koarte oersjoch blykt, teminsten, dat is myn bedoeling, dat der yn it gefal fan Waling Dykstra hopen ferbannen oan te wizen binne tusken komôf en jongesjierren yn Froubuorren en syn lettere skriuwerswurk. Om it mar ris mei in bekend wurd te sizzen: ‘sense of place’ docht derta yn de bestudearring fan Fryske njoggentjinde-ieuske literatuer.

Dat is in hoopfol perspektyf foar in skriuwersbiograaf, dy’t ommers mient dat ûnderdielen fan it wurk fan syn ûndersyksobjekt begrypliker en betsjuttingsfoller makke wurde kinne as er it beskynt mei syn biografysk ljocht.

Ik wol ôfslute mei Folksskriuwer, de samling fan tweintich fan Waling Dykstra syn bêste ferhalen en lêzingen dy’t ik hjir hjoed yn it ljocht jaan mei. It is de opfolger fan Duvelskeunstner, mei gedichten fan Waling, dat ferline jier útkaam. Beide boeken binne ferskynd by útjouwerij DeRyp mei in protte help fan stipers lykas Tresoar, de Stichting FLMD, de Douwe Kalma Stichting en it Feitsma Fûns, en mochten útkomme yn in rige fan de Fryske Akademy.

It moaiste foar my is it idee dat ik no in bytsje meiholpen haw om Waling de 21^e ieu yn te bringen. Dêrby is it my in eare – en it ûnderstreket ek it algemien-kulturele, talige en literêre belang dat wy oan Waling Dykstra en syn wurk takenne – dat ik it earste eksimplaar fan Folksskriuwer oanbiede mei oan de heechleraar Fryske taal- en letterkunde, prof. dr. Goffe Jensma. 

.

Neat

 

Poëzij skriuwe is it ferrekke om te fersûpen yn de rotsoai

It wurd ‘poëzij’ komt fan it Grykske ‘poiesis’ (meitsje, skeppe, foarmje). Dyjinge dy’t poëtyske produkten (gedichten) makket (skriuwt), neame wy in dichter (poëet). Is it maklik om gedichten te meitsjen? Ast de Fryske poëzij – of dat wat sa neamd wurdt – fan ’e lêste jierren ris neirinst, soest hast sizze fan al. 

Want oeral komt men se tsjin – ‘gedichten’. Wurden ferve op túnsketten, wurden tekene op in strân, wurden útbeitele op grêfstiennen, op strjitstiennen, plattrape yn weetfjilden, printe op spandoeken, en foaral: wurden delkwakt op byldskermen. Allegear ‘poëzij’. Wy hawwe in grut ferlet fan poëzij, sa liket it. Iepening fan it kulturele seizoen? Dêr moat in dichter by. Eksposysje hjir of dêr? Dêr moat in dichter by. Treast fanneden om’t in firus jo dwers sit? Mailtsje nei in dichter. Moat in doarp/stêd/provinsje/lân op ’e kulturele kaart? – Goed, jo begripe it al. 

Aansens, 19 septimber, trapet Rotterdam syn ‘nieuwe culturele seizoen’ ôf. In hiel o-heden. Poetry International, oait in serieus poëzijfestival, hat yn ’e mande mei ‘een keur aan Rotterdamse festivals’ regele dat yn dy stêd in ‘veelzijdige culturele route’ te genietsjen falt mei de namme ‘First Steps’. Lâns dy rûte stean ek dichters, dy’t konkurrearje sille mei ‘tientallen meest gratis optredens op het gebied van circus, dans, opera (..) en theater op vele podia en daken’. 

Poëzij as merkefermeits. Is dat yn Fryslân oars? Wolnee. Hjir hawwe wy sels in spesjaal boekingsburo foar ‘dichters’, dat is it ‘dichterskollektyf’ Rixt. Binne jo in gemeente, provinsje, bedriuw, ynstelling, tehûs, stichting, feriening, tsjerke, sosjeteit, bank op ’e Bahama’s of geitefok mei ferlet fan in stichtlik-dichterlik wurd op jo feestje? Samar klear. Skilje Rixt. Of de Dichter fan Fryslân. Of de Dichter des Vaderlands. Of de gemeentedichter. Der is karút folle net genôch. 

Men kin sizze dat der sadwaande, yn Nederlân, en yn Fryslân likegoed, in ‘poëzij-ekonomy’ ûntstien is. En krektlyk as yn ’e echte ekonomy kinne jo kwaliteit keapje of rotsoai. Mar der is ek in net ûnbelangryk ferskil. Dêr’t yn ’e echte ekonomy kwaliteit yn ’e regel in stik djoerder is as rotsoai, is it yn ’e nije poëzij-ekonomy krekt oarsom. De hannel yn rotsoai sit ommers in stik mear libben yn as de hannel yn kwaliteit. Logysk fansels. Gedichten sûnder kwaliteit wolle oeral wol hinne, gedichten mei kwaliteit litte har net sa maklik misbrûke. 

Dy lêste soart gedichten neame wy yn ’e regel Keunst. Mar dat is hast in smoarch wurd wurden. In elitêr wurd, dat him – sa is it tinken – fier ferheven fielt boppe gewoane, begryplike taal foar gewoane, begryplike minsken. Op syn minst sûnt ‘2018’, en miskien wol al earder, is Keunst yn Fryslân tabû. Hoe’t dat sa kaam is? Frysktalige Keunst lit him net stjoere, dat sil it wêze. Dy tsjinnet mar selden as stipe foar provinsjaal belied, wol net ynstrumintalisearre wurde, docht gjin konsesjes oan it minne taalûnderwiis, praat de deputearre net nei de mûle, kin net opsletten wurde yn in ynstitút, hat gjin lidmaatskipsbewiis fan de FNP of in oare politike partij. Frysktalige Keunst is qualitate qua kritysk oer alles wat er sels docht en oer alles wat er om him hinne sjocht. 

Miskien keart it tij en wurdt de goegemeente noch krekt op ’e tiid wekker. Dit is de wekker. Harkje mar, dêr giet er ôf! En dêr stapt Douwe T. nei foarren, dy’t wat koe wat oaren net samar slagge. En fan syn striesek ôf komt Douwe K., dy’t gie dêr’t oaren gelokkich net hoege te gean. En Tsjêbbe ferroert in fin, dy’t swom dêr’t oaren net gau swimme. Tjitte wuift ús ta, ek al sa’n singelier reizger. Ella meldt har, Tiny ek, en Aggie. Al dy lju en noch in protte oaren nûgje ús út om har wurk te lêzen. It op ús ynwurkje te litten. 

It net yn ’e steek te litten. Want dat dogge wy tsjintwurdich. Wy litte ús echte skriuwers yn ’e steek. Wy sizze eins: tankewol, bêste minsken, mar tsjintwurdich is elk in dichter. Elk is in keunstner. No mei dat út in beskaat perspektyf wei sjoen sa wêze, of it soe sa wêze kinne, as wy it teminsten sa begripe dat elk minske de potinsje yn har of him hat om keunst te meitsjen. Op dy potinsje hawwe de sechstiger jierren wiisd en dat lûd hoecht ek hielendal net oan kant. Mar de mooglikheid, de kapasiteit ynhawwe, betsjut noch net dat der úteinlik wat fan op ’e hispel komt. Bloed, swit en skriemen binne noadich, sil der wat fan op ’e hispel komme. 

It bleke kulturele profyl dat de nije ‘poëzij-ekonomy’ sjen lit, makket dúdlik dat dy wierheid op ’e nij yn it omtinken brocht wurde moat. Wolsto poëzij skriuwe? Okee, mar wat hasto te melden dat in oar net al lang en breed sein en skreaun hat? Hasto de kennis en de feardichheden byinoar sammele dy’t noadich binne om te dwaan watsto wolst? Kensto dyn taal út ’e pinne? Hasto wolris wat fan in oar lêzen? Bloed, swit en skriemen – kinsto dat wol opbringe? Of wolsto leaver tekstkes meitsje sa’t in oar op sneintemiddei sudoku’s docht? 

Net elk kin mei taal wat ‘meitsje, skeppe, foarmje’ dat de muoite wurdich is om te lêzen of oan te hearren, sa simpel is it. Dy wierheid liket ús fergetten te wêzen. Dêrom is aksje op twa fronten hurd noadich. Op it foarste plak moat folle mear ynset wurde op ûnderwiis, kursus, masterclass. Net mei lesjouwers dy’t sels noch les fanneden binne, mar mei lju dy’t bewiisd hawwe dat se mei taal, stof en métier oerwei kinne. Op it twadde plak hawwe wy gjin poëzijreklame mar poëzijkrityk noadich: diskusje, debat, in útwikseljen fan ideeën. Ik skriuw ‘noadich’, mar bedoel: hiel hurd noadich. 

En wy hawwe meistanners noadich. Minsken en media dy’t oanfiele wêr’t de oast sit en dy’t har ferantwurdlikheid nimme. Media dy’t gjin 200 mar 600 wurden romte hawwe foar poëzijresinsjes. Omroppen dy’t net mar ien útjouwer foar de kamera helje, mar in breder literêr panel brûke foar ferskaat en diskusje. Blêden dy’t net de midsmjitte de himel yn priizgje, mar dy’t mei de dichter meisykje nei hoe’t it better kin. Dat soenen moaie earste stappen wêze, yn in provinsje dy’t altyd sa ‘grutsk’ op fan alles en noch wat seit te wêzen.


.

Een ander perspectief op Friese literatuur

‘Op gemengd taalkundige en cultuurpolitieke gronden pleegt de Friese literatuur in Nederlandse literatuurgeschiedenissen niet te worden ‘meegenomen’, klaarblijkelijk met wederzijdse instemming.’ Dat schreef Frits van Oostrom in 2006 in zijn Stemmen op schrift, het eerste deel van een negendelig overzicht van ‘Nederlandse’ literatuur. Het laatste deel van deze ‘GNL’-serie verscheen in 2017 onder de titel Ongeziene blikken, van de hoofdredacteuren Arie Jan Gelderblom en Anne Marie Musschoot. 

In dat laatste deel wordt meer uitleg gegeven over de keus om de Friese literatuur niet te beschouwen en te behandelen als Nederlandse literatuur. Het uitgangspunt van de serie is ‘literatuur geschreven in de Nederlandse taal’, verder beperkt tot ‘de Nederlandse taal als medium voor literaire systemen in het Nederlands sprekende deel van Europa’, lees: ook in Vlaanderen. Buiten de boot valt ongeveer de halve wereld: ‘de veeltalige literaire cultuur van Suriname en de met Nederland verbonden Antilliaanse eilanden’, ‘de literaire systemen van de voormalige koloniën Belgisch-Congo en Nederlands-Indië’, ‘de literatuur in het Afrikaans’, ‘Friese literatuur’, ‘Neolatijnse literatuur uit de Lage Landen’ en ‘Franstalige literatuur uit België’. Die randculturen komen alleen ter sprake ‘als er nauwe aanraking bestaat met de dominante literaire systemen binnen het [Nederlandse] taalgebied’. 

De Friestalige literatuur komt niet in aanmerking voor behandeling omdat zij niet-Nederlandstalig is. Dat lijkt helder. Maar dus ook, omdat de redactiecommissie blijkbaar meent dat die literatuur niet in ‘nauwe aanraking’ staat met het Nederlandstalige literaire systeem. Dat is echter bezwaarlijk vol te houden. Van Oostrom liet daar in het eerste deel in ieder geval iets van zien in zijn behandeling van de Friese middeleeuwse wetsteksten: een voorbeeld van Friese invloed op het Nederlands. Vele ‘aanrakingen’ gaan evenwel uit van de Nederlandstalige literatuur, zowel wat betreft taal (diglossie, meertaligheid), personen (auteurs), inhoud (literaire richtingen), ontwikkeling (periodiciteit) als instituties (subsidies en dergelijke). Beide literaturen functioneren bovendien al eeuwen in hetzelfde politieke systeem, dezelfde samenleving en voor een heel groot deel binnen dezelfde cultuur- en informatiestromen in precies hetzelfde hoekje van Europa. 

Dat de waterscheiding tussen de historische representaties van Nederlandse en Friese literatuur toch ‘klaarblijkelijk met wederzijdse instemming’ bestaat, volgens Van Oostrom, wijst erop dat er aan het begin van onze eeuw ook in Friesland niet veel animo was om ‘het verhaal van de Friese literatuur’ in een nationaal-Nederlands verhaal op te nemen. Veel ervaring was daar niet mee; waar zou je dan naar moeten kijken? Een uitweg werd gevonden in een Nederlandstalig handboek specifiek voor de Friestalige literatuur. Dat werd het onder redactie van Teake Oppewal en anderen samengestelde Zolang de wind van de wolken waait uit 2006, hetzelfde jaar als waarin het ‘GNL’ werd gelanceerd. Aan het Friese handboek kleeft een nu wel te verwachten bezwaar: de Friestalige literatuur wordt er te zeer uit het licht gezet van de verbanden met de Nederlandstalige literatuur. 

Deze wederzijdse ‘apartheid’ valt misschien meer op in een tijd die steeds meer aandacht lijkt te besteden, niet aan verschil maar aan overeenkomst, niet aan onderscheid maar aan gelijkheid, niet aan uitsluiting maar aan inclusie. Niet alleen de wetenschap wordt hiermee tekort gedaan: ook de Friese literatuur zelf. Haar wordt immers een plaats in het bredere Nederlandse verhaal ontzegd en daarmee ook een kans op profilering en bestudering. 

Natuurlijk heeft het Friestalige literaire systeem zijn in de loop der tijd gegroeide eigenheid en relatieve zelfstandigheid (waar overigens nog veel aan te ontdekken valt). Maar het functioneert ook – dat is zelfs zijn belangrijkste reden van bestaan – in bepaalde, en bepalende, relaties tot het Nederlandstalige literaire (en sociale, politieke en economische) systeem. Het neemt over, maar zendt ook uit; het past zich aan, maar voegt ook toe. Beduchtheid om die (diglosse) relaties te benoemen staat in de weg van kennis- en literatuurontwikkeling, zo simpel is het. 

Het is ook niet zonder politiek risico – voor de Friese literatuur – om de omsingeling voort te laten bestaan en er nog mee in te stemmen ook, ja, er zelf voor te kiezen. Voor je het weet vertaalt talig cultureel isolement zich in provinciale dadendrang verpakt als vlucht naar voren en komt er een geografische halfliteraire canon van Nederlandstalige schrijvers en beroemdheden die ooit in Friesland woonden. Of over Friesland schreven. Dat zou misschien wel iets doen aan het nare gevoel onzichtbaar te zijn, maar het zou zowel de Friestalige literatuur als de Friestalige literatuur als onderzoeksgebied per definitie laten ontploffen. 

Een kanrijke uitweg biedt het internationale, Europese perspectief: het onderzoeken van ontwikkelingen in de Friestalige literatuur in hun relatie tot anderstalige ontwikkelingen buiten Nederland. Het feit dat de grond voor die relatie meestal is gelegen in de gedeelde minderheidstalige en meertalige ervaring, betekent tegelijkertijd dat de veelvormige verhouding met literaturen in dominante talen niet op de achtergrond kan blijven. 

Ik pleit dan ook voor het maken van een wetenschappelijk begin: voor de ontwikkeling van een nieuw ‘handboek’ voor Friestalige literaire cultuur, waarin een meertalig en cultuurrelationeel perspectief wordt opengelegd en op verschillende manieren gestalte krijgt, onder andere in het onderwijs. Want niet alleen vanaf het middelbaar onderwijs in Friesland tot aan de verdere ‘Frisian studies’ aan de Fryske Akademy en de Rijksuniversiteit Groningen kan zo’n project van belang zijn. Ook mag het geschiedschrijvers van ‘de Nederlandse literatuur’ ertoe verleiden om in ieder geval een klein deel van hun omvangrijke definitieprobleem intercultureel aan te pakken. 

.

Wat heeft Gramsci met Waling-om te maken?

Na Karl Marx en Friedrich Engels is de Italiaanse filosoof Antonio Gramsci (1891-1937) waarschijnlijk de invloedrijkste marxist uit de hele West-Europese geschiedenis. Deze kleine, misvormde Sardijn werd in november 1926 door de fascisten van Mussolini gearresteerd en schreef in de gevangenis, in enigszins verhullende taal (want onder het toeziend oog van de censuur), reeksen notities over cultuur, macht en politieke theorie. 

De Quaderni del carcere – meer dan drieduizend pagina’s – werden pas in de jaren vijftig gepubliceerd en worden aan universiteiten nog immer driftig bestudeerd. Ze zijn een inspiratiebron gebleken voor vooral linkse maar later ook wel rechtse politieke bewegingen die willen dat onderliggende bevolkingsgroepen zich ontworstelen aan de ‘hegemonie’ – een typisch Gramsci-begrip – van een heersende klasse. Een mooie selectie verscheen vorig jaar in een Nederlandse vertaling van de Utrechtse historicus en filosoof Arthur Weststeijn, onder de titel Alle mensen zijn intellectuelen. 

Hoe kom ik er bij om Gramsci te lezen? Ik kende zijn werk – in grote lijnen – nog uit de korte tijd dat ik politicologie studeerde aan de Universiteit van Amsterdam. Aan het begin van de jaren tachtig had ‘links’ het nog net voor het zeggen rond de Oudemanhuispoort. Maar toen kwam het neoliberalisme: maatschappijkritische politicologie werd zakelijke bestuurskunde, ik ging andere wegen en vergat de kleine Italiaanse denker. Nu ontmoet ik hem weer, niet om zijn communisme maar om zijn originele gedachten over volkscultuur op een rijtje te krijgen. Dat vloeit voort uit mijn studie van de Friese ‘volksschrijverij’ van de negentiende eeuw, meer in het bijzonder het werk van Waling Dijkstra. Dat werk is immers te beschouwen als, in letterlijke zin, folk-lore: het berust op de kennis, verbeelding, tradities en bijbehorende artefacten van ‘gewone mensen’, het volk. 

Gramsci’s notities over folklore vormen tegenwoordig de basis onder een discipline die door de Amerikaanse antropoloog Stephen Olbrys Gencarella ‘Critical Folklore Studies’ is genoemd. Daarin wordt gesteld dat volkscultuur altijd zowel een conservatief als een progressief element in zich draagt. Volkscultuur neigt naar conservatisme en nostalgie, zegt Gramsci, voorzover zij niet is ‘verlicht’ en een verlengstuk blijft van hegemoniale cultuur. Maar ze is óók vooruitstrevend, meent Gencarella bij Gramsci te lezen, wanneer ze zich identificeert met onderliggende maatschappelijke groepen (het ‘volk’) die van nature zouden streven naar verandering en verbetering. 

Zo’n zelfde dubbelheid is bij Waling Dijkstra aan te wijzen. U heeft vast wel eens de folkloreverzameling Uit Friesland’s volksleven (1892-1896) in handen gehad. Het is een inventaris van oude, ‘overleefde’ gebruiken en volksverhalen in Fryslân en maakt deel uit van de nostalgiegolf die Europa overspoelt als rond 1900 de industrialisering z’n beslag heeft gekregen. Maar Dijkstra’s eigen, eerdere folkloristische werk, uit de jaren veertig, vijftig en zestig, is juist contemporain gericht en houdt verband met het emancipatiestreven van de Friestalige kleine burgerij. 

Wat ik nu wil weten, is hoe die ontwikkeling van progressieve naar conservatieve volkskunst bij Dijkstra precies is te verklaren. Misschien helpt de beroemde Italiaanse marxist zo nog een beetje mee om meer inzicht te krijgen in het ontstaan van onze eigen Fries-Nederlandse cultuur. 

.

Antonio Gramsci, Alle mensen zijn intellectuelen. Notities uit de gevangenis. Vertaald en toegelicht door Arthur Weststeijn (Van Tilt, Nijmegen 2019) 

[Friesch Dagblad, 4 july 2020]