Net-profesjonele oanpak, beunhazerij, amateurisme, dat binne de meast gongbere synonimen fan ‘hobbyisme’. Hat de Fryske literatuer dêr slim fan te lijen?
De lju dy’t yn Fryslân it provinsjale kultuerbelied mei-meitsje,
en de spesjalisten dy’t om advys frege wurdt, sille fansels net fan hobbyisme
beskuldige wurde wolle. Mar Josse de Haan skreau it al yn 1970 yn Trotwaer:
‘It hobbyistysk amateurisme wurdt heech oanslein’ yn in Frysk-kultureel klimaat
dat ‘bepaald wurdt troch in to min oan geastlike fleksibiliteit, in brek oan
fantasije en in burokratyske starheit by de pommeranten’.
Wat wurdt hjir bedoeld mei ‘hobbyistysk’? Hast alle
skriuwers binne yn profesjonele sin ‘hobbyisten’. Se kinne net fan har pinne
bestean. Se ha ek gjin diploma noadich. Skriuwer is gjin beskerme berop. Elkenien
mei himsels of in oar sa neame. Slim ferkeard is dat allegear net. Men soe maklik
úthâlde kinne: út it bêste hobbyisme komt de nijsgjirrichste literatuer nei
foarren. It ferwyt dat yn it wurd hobbyisme besletten leit, sa’t De Haan it brûkte,
treft dus net de skriuwers sasear as wol oare spilers yn it literêre fjild. Bygelyks
útjouwers, redaksjes fan tydskriften, sjuerys fan literêre prizen, bestjoeren
fan ynstituten en stichtingen. De opstellers en útfierders fan kultuerbelied.
‘A-visionêre krêften’
Josse de Haan wie, lykas bekend, net in master yn de keunst
fan de nuânse, noch in grut leafhawwer fan it understatement. Yn syn
swart-wyt skema’s steane altyd himelbestoarmjende ‘fernijers’ lyk foaroer ‘de ‘a-visionêre
krêften, de neipraters, de kranteknippers [dy’t] hjir de tsjinst útmeitsje’. De
flamboyante keunstner set him ôf tsjin de saaie burokraat; de fisionêr tsjin de
behâldsucht; de revolúsjonêr tsjin de stilstân. Dy romantyk fan de jierren
sechstich mei syn skerpe tsjinstellingen, ‘sweeping statements’ en útdruklike rop
om feroaring – needsaaklik om troch it neigeslacht as ‘avant-gardist’ betitele
wurde te kinnen – docht ús no miskien wat datearre oan. Mar De Haan syn hammer rekke
wolris in spiker.
Want yndie hat yn in lytse, minderheidstalige literatuer de
Fryske de skriuwer in oare, minder feilige, minder ‘autonome’ posysje yn it
literêre fjild as yn in gruttere, mearderheids- of steatstalige literatuer. Hy
moat fûler fan him ôfbite en tagelyk mear minsken te freon hâlde. Hy is
skriuwer, net op it foarste plak tanksij in publyk, want fan de ferkeap kin er
net bestean; hy is skriuwer tanksij de meiwurking fan oare spilers yn it fjild
dy’t him syn posysje ‘taskikke’. It tal oare spilers dat dêrby in rol hat is relatyf
grut yn in lytse literatuer. In literatuer dy’t foaral om ’e taal wurdearre
wurdt, dy’t ynkapsele is yn polityk-burokratyske beskerming, en dy’t dêrom ûnderwerp
is fan yntinsive ynstitúsjonele begeleiding cq. stjoering.
Wat is yn dat fermidden dan ‘fataal hobbyisme’? It moat eat
te krijen hawwe mei goede bedoelingen, mar mindere resultaten. Mei it net
foldwaan oan in kwaliteitsnoarm. Miskien om’t men it langer net iens is oer wat
kwaliteitsnoarmen binne, of om’t men it leaver hielendal net mear oer noarmen
hawwe wol. Sa’n dúdlik, algemien akseptearre en breed útdroegen ideaal dat
neistribbe wurde moast, in ideaal dat ek droegen waard yn sosjale en kulturele
netwurken en dat as noarm funksjonearre, wie bygelyks fan de njoggentjinde iuw
ôf it ideaal fan in libbene, sa kompleet mooglike Fryske, dat wol sizze
Frysktalige literatuer.
Ideaal by de dyk
It liket derop dat it Fryske literêre fjild fan hjoed-de-dei
dat ideaal by de dyk set hat. Dy’t eagen hat om te sjen, sjocht de kontener al
stean, fannacht delset doe’t wy allegear sliepten. Ensafh runt syn blochrubryk
op basis fan persoanlike ditsjes en datsjes, De Moanne pleitet foar mear
Nederlânsktalige literatuer yn De Moanne, Gysbert-sjuerys witte saneamd langer
net hoe’t it heart, Explore the North
leveret saneamd essinsjele bydragen oan it behâld fan it Frysk.
It behâld fan it Frysk – dat doel rint gau út op fataal
hobbyisme. Dy hiele ynstitúsjonele Fryske ‘skyl’ om de skriuwer hinne wie ynfrastruktureel
behindere om taal en literatuer te skieden; literatuer waard yn it sintsje set
om ’e taal, net om ’e keunst. Foar in grut part is dat noch sa. Mar wilens hat
in nije generaasje him oantsjinne, dy’t taal oeral weihellet. Op it Frysk komt
it net sa mear oan. Fan ’e weromstuit smite no semy-oerheidsynstellingen as
City of Literature en De Moanne har op de kommersjele promoasje fan artistike
meartalichheid. Oer wat dat foar it Frysk betsjut, praat yn oerheidsrûnten leaver
net ien. Fataal hobbyisme seit: wy ha in Taalplan.
Dan is it wol moai om te sjen dat fan ûnderop, organisearre
troch It Skriuwersbûn, esseeskriuwerij plaktfynt dy’t wat om ’e hakken hat. Yn
it Frysk. De priiswinnende ynstjoeringen – ik mocht yn de sjuery sitte – wurde publisearre
yn in kommende ôflevering fan ensafh.
Ik tink dat Josse de Haan in produkt wie fan de skyl, mar
der likegoed bang fan wie. En hy hie gelyk. Foar de skyl, en soms ek foar de
net-Fryske bûtenwrâld, wie er in Fryske, net in algemiene skriuwer. En sels op
dat beheinde, lytse Fryske plakje wie er net eigen baas oer syn keunst, want
der wiene blêden en rieden en kommisjes. Mar dy hiene wol mienskiplik dat se
har allegear uterje moasten, op ien of oare wize, oer Fryske literatuer. Dêr’t
De Haan in produsint fan wie. En dêr ûntliende er wol in fjildopstelling oan.
Sirkwys, media en poadia
No – dat wol sizze yn it oanbrutsen tiidrek fan it fataal
hobbyisme – is net inkeld de opstelling weimoeze, ek it fjild is net werom te
kennen. Je kinne suver net iens mear prate fan in fjild yn kultuersosjologysk
opsicht. Der binne ‘sirkwys’ en ‘media’ en ‘poadia’ dêr’t it Frysk in gruttere
of lytsere rol spilet. Faak binne dy ferbûn mei subsidiearjende (semy-)oerheidynstellingen
dy’t it ûnderstypjen fan it Frysk – wat? hoe? wannear? wêrom? – ‘derby’ dogge.
Meastal hat de subsydzjejouwer ek noch in hiele trits oare
easken, duorsum, grien, froufreonlik, tagonklik foar behinderen, respektfol
foar dy-en-dy oare groepen, gjin abstrakte taal brûke. Yn ferwachtingspatroanen
dy’t troch media oproppen of útlokke wurde, stiet it Frysk net op in hiel
prominint plak. Dêr’t dat wol sa is, sprekt jo Provinsje. Dat allegear
befoarderet fataal hobbyisme. Fataal, om’t it fjild himsels langer net
definiearret cq. it der langer net oer iens is, en it ek net besiket te wurden,
oer wat ta ‘de Fryske literatuer’ rekkene wurde moat, en wat literatuer
ûnderskiedt fan multymediale poadiumkeunst.
Oan no ta blykt net folle selsreflektyf ferlet om dat ‘útinoar
fallen’ fan it Fryske literêre fjild en de dêrmei ferbûne feroaringen yn de
posysje fan Fryske skriuwers (en útjouwers) yn kaart te bringen. Elk hat it te
drok mei syn eigen beheinde toko. It tilt op fan ’e frijwilligersfergoedingen
en de fergoedingen it letterteken; de kranteknippers wurde beselskippe fan ’e
bontsjefregers, de beursûntfangers fan ’e prizepikkers, de fûnslûkers fan ’e
crowdfunders, de poadiumtigers fan ’e omropsponsors.
Elk slagget mar alles. Hobbys mislearje net. In bingojûn is gau útskreaun. Elk wol wol in gruttere caravan. Presys dêrom bliuwt it sa stil. En krekt dat is sa fataal.
.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten