zaterdag 16 juni 2018

Wachtsje op de ivich griene beam

In nij, yn fjouwer talen publisearre lesboek wol de Fryske literatuer foar skoalbern, studinten én toeristen ûntslute. It byld dat presintearre wurdt is braaf neffens de kanon, mar ek ferfoarme en fragmintarysk. 


De earste sin fan de achteroptekst jout al in wat ûngemaklik gefoel. ‘De Fryske literatuer is útdrukking fan de eigenheid fan Fryslân.’ De ferûnderstelde eigenheid fan de provinsje is wat it nije lesboekje oer Fryske literatuer foar it middelber en heger ûnderwiis en foar toeristen, it yn mar leafst fjouwer talen publisearre Salang’t de beam bloeit, it belangrykst achtet om út te dragen. Fryske skriuwers skriuwe ‘oer harsels, oer har taal en oer har lân’, stiet dêr ek. Blykber net oer algemiene, gongbere literêre tema’s. Fryske skriuwers skriuwe yn tsjinst fan it heitelân, tsjintwurdich ek wol neamd: de provinsje Fryslân. Beoardielje in boek net op syn achterflap, sizze se, mar skoalbern binne mar warskôge mei sokke Fryslân-reklame. 

It lesboek is foar in part in adapsje fan de kofjetafelskiednis Zolang de wind van de wolken waait fan 2006, ek wol ‘it wolkeboek’ neamd. It is offisjeel skreaun troch literatuerwittenskipper Joke Corporaal. Offisjeel, want in fjouwerkoppige redaksje besteande út Babs Gezelle Meerburg, Goffe Jensma, Teake Oppewal en Ans Wallinga hat de sân haadstikken en 37 ‘finsters’ fêststeld. Oppewal en taalkundige Eric Hoekstra – en faaks ek Jensma – hawwe ek teksten oanlevere. Mei oare wurden, Tresoar, NHL, middelber ûnderwiis, Fryske Akademy en universiteit, allegear hawwe se gear west oer Corporaal har wurk, elk mei syn eigen belangen en prioriteiten. 

It risseltaat is dêrneffens. It wolkeboek hie syn lekken en brekken, mar dit beamkeboek is rûnút striemin. It earste haadstik, oer rune- en wetsteksten, giet net oer literatuer mar oer taalskiednis. Yn it tredde haadstik, oer de njoggentjinde ieu, is gjin line te ûntdekken. De byhearrende finjetten wurde net taret yn de haadtekst. Men fernimt hiel wat oer Joast Halbertsma mar neat oer syn broer, de dichter Eeltsje, Harmen Sytstra is sa te sjen inkeld nijsgjirrich om syn nuvere stavering, oer Hjerre Gerrits van der Veen stiet wat ûnder it kopke ‘Tydskriftekultuer’, en wêrom’t Waling Dykstra in sjeny wie komt men net earlik achter. Mar it belangrykste is: wêr’t al dy skriuwers literatuer oer skreaune bliuwt in riedsel. Sa bliuwt bygelyks de sinjalearre politike bedoeling fan it Oera Linda Boek yn ’e loft hingjen. Dat in boel skriuwers Francois Haverschmidt dêryn al foargien wiene, bygelyks Van der Veen, Dykstra en Van der Meulen, komt net oan ’e oarder. 

Misliedend binne de opmerkingen oer de grutte literêre tydskriften dy’t oardel ieu lyn de Fryske literatuer fundearre hawwe, Iduna, De Fryske Húsfreon, For hûs en hiem: dy ‘(..) litte sjen dat se benammen in boargerlik, braaf karakter hiene. Yn ús iuw fine wy de literatuer dy’t dy tydskriften opsmieten faak net mear sa botte nijsgjirrich, mar nijsgjirrich binne wol it byld fan Fryslân dat de skriuwers sketsten, it nije lêzerspublyk dat se wisten oan te lûken en de skriuw- en taalnoarmen dy’t se mei inoar stal joegen’. Sa’n tekst befêstiget de kanon sa’t de provinsje en syn ynstituten dy graach sjogge. Mar oer de njoggentjinde-ieuske Fryske literatuer giet it net. 

Yn haadstik 4 wurdt it net better. De Jongfryske Mienskip, mei syn kredo fan ‘persoanlike keunst’, wie yn de ynlieding al ‘de earste Fryske avant-gardebeweging’ neamd, opmerklik sjoen it feit dat de Jongfriezen hast tritich jier by de Tachtigers en Troelstra achteropkamen, en dus neat fan in foarhoede hienen, en sjoen it feit dat bygelyks yn de Angelsaksyske literatuer de reuzen Ezra Pound en T.S. Eliot op dat stuit alwer mei dy saneamd ‘persoanlike’ keunst ôfrekkenen. 

Ut de Jongfryske wiereek komt Frisia, it nije tydskrift fan Douwe Kalma, nei foarren as it earste ‘eksklusyf literêre’ tydskrift. Yn ien muoite troch wurdt fermeld dat de namme ferwiist nei ‘it ferhearlike, midsiuwske Fryslân’. Net inkeld literêre, ek Frysk-nasjonalistyske kritearia spilen blykber mei. Hoe kaam dat werom yn de literatuer op de siden fan Frisia? Wy moatte der nei riede. Jo moatte mar foar eagen hâlde, lêzer, wat jo al sûnt 1915 aloan en wer foarhâlden wurdt troch de Frysk-nasjonalen ûnder de Frysk-kulturelen, dat is dat Kalma fan ûnwittend grut belang west hat foar alles en elkenien. 

Ek foar wat de nei-oarlochske literatuer oanbelanget is der in protte romte foar biografy, anekdoate, ‘taalstriid’ en ‘meartaligens’, en folle minder foar wat sintraal stean moatten hie: de literatuer sels. In each op Sjoerd Spanninga en Jan Wybenga, twa fan de belangrykste nei-oarlochske dichters, ûntbrekt. Trinus Riemersma syn baanbrekkend proaza út de sechstiger jierren wurdt oersljochte. De reade bwarre is net oerset om’t it boek ‘dreech is om oer te setten’ mar om’t de skriuwer it net lije woe. Sa’n stikje oer de folksferhalesammelderij fan Ype Poortinga is yn it ramt fan in koarte literatuerskiednis wat al tefolle eare. Tsead Bruinja wurdt follesizzend mistypearre as ‘de wichtichste ambassadeur fan Fryslân’. Hoe’t De Moanne trochgean kin foar literêr tydskrift – it sil komme om’t it dan krekt liket as is der mear literatuer. En wêrom’t fan ensafh fan alles op it aljemint brocht wurdt, mar oer it net-subsidiearre Fers2 inkeld sein wurdt dat dat ‘in kritysk platfoarm’ is? 

Dan binne wy bedarre oan ’e ein: it finster oer de Fryske literatuerwittenskip. Dêr wurdt de titel fan dit boekje dúdliker. Net inkeld is de ûntliening oan in ferhalebondel fan Trinus Riemersma te lêzen as in ferwizing nei it wolkeboek, hy kin ek sjoen wurde as in symboalysk deadsberjocht. De literatuerwittenskip is net mear, ergo, de literatuer sil wol gau folgje. In beamgrêf hat dy literatuer yn de foarm fan dizze koarte skiednis sadwaande no al krigen. It hichtepunt fan de Fryske literatuerwittenskip skynt lein te hawwen tusken 1976 en 2008, jiertallen dy’t oantsjutte yn watfoar perioade de Fryske Akademy der wat oan die. Dêrnei soenen de minsken ynienen minder Frysksinnich en mear meartalich wurden wêze. Mar dat it hiele Fryske taalûnderwiis neat foarstelt, al desennia net, is in folle wichtiger oarsaak fan de literêre malêse. Krekt dat politike en kulturele fallyt bliuwt yn it ferhoalene. 

Ek ljochtpuntsjes wurde net opmurken. Dat Fers2 al fjouwer jier debutanten de romte jout, nije sjenres iepenet en baanbrekkend kritysk Frysk literatuerûndersyk docht, komt net oan ’e oarder. Suggestjes dy’t liede kinne soene ta mear ûndersyk en nije ûndersyksrjochtingen wurde net dien. Ferbannen mei Nederlânske of bûtenlânske literatuer wurde net neamd. Streamingen, rjochtingen, bewegingen wurde net oanwiisd en foar inoar oer set; literêre konflikten wurde meast inkeld biografysk oantsjut. De beam is útbloeid, moatte de havisten en vwo’ers wol as úteinlik boadskip oppikke. 

It probleem is dat sa’n yn essinsje literatuerleaze oanpak skoalbern noch oare nigethawwers stimulearret om it oarspronklik wurk te lêzen of te bestudearjen. Se moatte gewoan witte dat it der is, fanwege har Fryske identiteit of sokssawat. Publikaasjes as dizze passe yn in bredere trend om de Fryske literatuer net langer mear wittenskiplik te ûndersykjen, mar syn skiednis ûnder politike kontrole te setten, te twingen yn it mal fan oantreklike seleksjes en simplifikaasjes, en sadwaande te preservearjen en te musealisearjen en yn ’e etalaazje te setten as ivich ûnferoarlik Frysk erfguod. Mar yn ôfwachting fan it plantsjen fan de ivich griene beam – in echte, goede literatuerskiednis – kin men inkeld mar foar syn ferskining pleitsje. En yn ien sike ta gearwurking oantrune, om better de grutte gatten yn ús kennis oer de Fryske literatuer wat lytser meitsje te kinnen. 

Abe de Vries is einredakteur fan it Friesch Dagblad

(Friesch Dagblad, 16 juny 2018)

dinsdag 29 mei 2018

Demonen in een vertrouwd landschap

Ontwikkelingen in de Friese poëzie, 2013-2017

In de Nederlandse provincie Fryslân wonen een kleine 700.000 mensen van wie 350.000 het Fries als moedertaal spreken. Friezen schrijven bijzonder graag dichtbundels. Er is één Friestalige inwoner van Fryslân op 49 Nederlanders in Nederland, maar de verhouding tussen het aantal Fries- en Nederlandstalige bundels dat verschijnt is ongeveer 1 op 20. Die tussen Fries- en Nederlandstalige debuutbundels zelfs 1 op 5. 

Geen wonder dus dat de Friese poëzie van de afgelopen vijf jaar een bonte verscheidenheid heeft laten zien in de productie van de 33 dichters van wie een boekuitgave is genoteerd. Er zijn ruwweg drie groepen dichters te onderscheiden, die weliswaar niet als groep opereren en onderling ook veel verschillen, maar die toch qua werk, manier van presenteren en het ‘veld’ waarin ze opereren verwant zijn. Allereerst is er een klein aantal, Albertina Soepboer (1969), Elmar Kuiper (1969) en Tsead Bruinja (1974), dat zowel in het Friese als het Nederlandse poëzieveld functioneert en bundels publiceert in beide talen. Hun werk houdt aansluiting bij de hoofdstroom van Nederlandstalige poëzie en heeft raakvlakken met beeldende kunst, performance en popmuziek. Elmar Kuiper, psychiatrisch verpleegkundige en beeldend kunstenaar, debuteerde in 2004 en laat zich vaak inspireren door leven en dood in de natuur: 

Memento mori [Elmar Kuiper] 

Piebe rûn yn it leechje fan Ydema. 
Broer Wijma stie as in dampeal by de hikke. 
André trêde, mei ien hân op ’e rêch en de oare hân los 
as in reedrider dy’t slach meitsje woe, de hiele fyftjinde ôf. 
Ik klapte yn ’e hannen en die dy swarte smearlap nei dy’t him 
ynienen op ’e wjukken joech, it bedonge lân kruse soe. 

De hij spatte op, de jok wjukkele wat om, struts skruten del 
en ik stode nei bûten ta en luts ien lange sprint. 
De hij brocht him sawat oant de Deinumer sipel. 
Bedaard, as in ridder dy’t de fijân ferslein hie, kaam er 
werom: 
de greppels glinsteren, it grien friet de brune plakken op. 

Het werk van een tweede groep dichters is geinspireerd door het literaire programma van de historische avant-garde, ik noem Josse de Haan (1941), Cornelis van der Wal (1956) en Anne Feddema (1961). Eenvormigheid is ook hier niet aan de orde; behalve een voorkeur voor ontregeling, surrealisme en dadaisme krijgen ook humor, beeldende kunst en mystiek een plek. Ook de poëzie van Sytse Jansma (1980), met z’n registertegenstellingen die aan de experimenten van de vijftiger jaren doen denken, behoort tot deze ‘andere literatuur’. De typering is van de in Frans Baskenland wonende De Haan. Barok taalplezier spreekt uit: 

Fallussimmernachten [Sytse Jansma]

lâns risseljend reid steapelet de sleat oktaven 
as weagen werheljend de nacht draait himsels yn 

in frisling fan roppende frosken it sliepkeamersrút 
op in kier in simmer fan swit wachtet boppe de 

knoop yn ´e klamboe it pantomime beweegjen 
fan sleatswetter noeget in skoalle reidjuffers om 

as djoeiske kabûkidûnsers te sweevjen oerdei stienen 
de efterliven as obelisken oerein dolkomyske 

fallussimmernachten smell like teen spirit 
dat it broeit as hite cheerleaderstimmen

De derde, en grootste, groep dichters schrijft in hoofdzaak lyriek en legt daarin veel nadruk op de eigen relatie met het Fries als literaire taal. Belangrijke auteurs zijn onder meer Eppie Dam (1953), Elske Kampen (1955), Eeltsje Hettinga (1955), Jacobus Q. Smink (1954) en Abe de Vries (1965). Traditioneel zijn thema’s als liefde, tijd, biografie en landschap dominant, waarbij vaak ook de taal zelf zowel onderwerp als instrument is. De poezie van Arjan Hut (1976) en Sipke de Schiffart (1959) beweegt zich op het snijvlak van realiteit en droomwereld. Een spiritueel en mythisch karakter hebben de gedichten van de nestrix van de Friese poezie, Aggie van der Meer (1927). Beloftevolle debuten verschenen van Geart Tigchelaar (1987), bekroond met de Douwe Tamminga-prijs in 2016, en vorig jaar van Marije Roorda (1948). ‘In haar debuutbundel staat elk gedicht als een huis’, schreef recensent Jelle van der Meulen. Het gelijknamige gedicht: 

In spantou om ´e tiid [Marije Roorda] 

as it wier is watsto trochskimerje 
litst, kear ik op myn oere werom nei 
dêr’t ik weikom, bringsto my heimlik 
nei myn sielegrûn; nei terpgrûn dêr’t 

diggels my heuge dat ik dy wyld 
omearme en dêr’t myn fjoer bedobbe 
leit tusken sintels dy’t noch smeule 
salang’t wy elkoar yn ’t each hâlde. 

Tempus, do draafst my te hurd, 
wer rekkest los fan myn spantou dat 
dyn beweech in tel fêstbine wol. 

Litst dy net fange en ik lit dy gewurde, 
op dyn oere set ik in foet nei moarn en 
jousto my in hân by de lichte del.

Intussen heeft zich de afgelopen jaren een viertal ontwikkelingen afgetekend, niet alleen in de literatuur maar ook in het literaire veld, die niet ongenoemd kunnen blijven. Allereerst inhoudelijk: er lijkt (weer) meer aandacht te komen voor poëzie die zich kritisch verstaat met de maatschappelijke werkelijkheid. Vooral bij auteurs als Kuiper, Dam, De Vries en Van der Meer komen thema’s aan de orde als natuur- en landschapsvernietiging, sociale aspecten van religie, sociale gevolgen van economische krimp, erosie van Friese taal- en schriftcultuur en verzet tegen egoisme en materialisme. In het kader van het Europese Culturele Hoofdstad-programma Leeuwarden-Fryslân 2018 (LF2018) is Eeltsje Hettinga geselecteerd als de eerste Dichter fan Fryslân, met de opdracht om dit en volgend jaar poëtisch te reageren op de actualiteit. Daarnaast opereert er vanaf eind vorig jaar een grote groep ‘DichterS fan Fryslân’, een collectief dat zich dezelfde opdracht heeft gegeven en maandelijks nieuwe gedichten digitaal publiceert. Mijn eerste bijdrage, afkomstig uit de bundel Opskuorgebieten (2017), was een gedicht over de sluiting van een kleine dorpsschool: 

Reuny [Abe de Vries] 

                    E.P. de Boerskoalle 

De legere skoalle boud nei de earste, 
dêr’t ik op siet, stiet leech. 
Do silste wêze watsto learste – 
oan tafels, steapele muorreheech – 
fan kryt, kraskjend op ’e skuorde, 
te keap steande ynstruksjebuorden. 

Yn ’e gong stean, kleurplaatblau, 
lytse klompkes. En wat grizer, 
sis mar it hier wyt as in popperompke, 
hinget in ferbjustere ûnderwizer 
sprakeleas oan in spiker. 
Ik freegje, kin it briker? 

Gjin eigenwize rigels mear dy’t rinne 
ta de doar út, om in libben 
as skoalfoarbyld te begjinnen. 
Gjin letters keunstich útsnijd, 
alle krollen weidreaun yn ’e goate 
en it skoalplein sil, foargoed fernijd, 

as pronk- en teetún ferkloate. 
 In medias res kom ik te sjen 
oft myn weromgean winne kin 
de dichter dy't ik wurden bin. 
Ta wat oars opwaakse kin ik net, 
foar ’t skoallegean kom ik te let. 

,,Goejûn,” seit master oan ’e muorre. 
,,It spyt my dat ’k it sizze moat, 
mar oan in skeamel hynder skuorre, 
jonge, wat kinsto dat knap – 
do wiest altyd goed te ferstean, 
dyn stikken kreas yn ´e klean.” 

,,Master, dat ik skriuw, ik tankje it jo,” 
sei ik, ,,jo wisse hân fan gean 
oer ’t boerd wie in one-man-show. 
Skean! gebeaën jo rjochtopsteand. 
En ik fûn, wat de tiid weipoetste, 
werom op myn laptoptoetsen.” 

Filmkes sizze it net yn it doarpshûs. 
Op it keatsfjild, yn ’e feesttinte, 
dûnset de kat in setsje mei de mûs. 
De wethâlder seit, dy lege klinte 
fan in skoalle sil op bêst bod fuort 
as oerstallich ûnreplik guod. 

Troch lokalen fleagen kaboutereagen, 
fierkjend, dêr´t in takomst yn past. 
Mar ik wit net oft wy it sa seagen 
fan ´e earste oantemei de sechsde klas. 
Hoe staverje ik ´Te keap´ 
yn letters, op in lytse skoalle leard. 

Poëziepublicaties op internet accentueren een tweede verandering, die te maken heeft met de manier waarop poëzie wordt gerealiseerd en geconsumeerd. Bij een afnemend aantal publicaties heeft zich de opkomst van een nieuw, multimediaal gevormd publiek doorgezet, dat steeds minder gericht is op poëzie als leestekst, en steeds meer op audiovisuele performance op basis van secundair-orale teksten en film. Een gevolg is de marginalisering van het traditionele literaire tijdschrift, dat moeite heeft om zichzelf opnieuw te definiëren. Bovendien boet ook de literatuurkritiek, op papier maar ook op internet – en bij uitgevers binnenshuis – navenant aan belang in, wat zich uitbetaalt in te veel middelmatige uitgaven. Traditionele literaire kwaliteiten komen in een kleine literatuur al gauw onder druk te staan als het literaire veld verdampt aan z’n grenzen. 

In pas daarmee, en er deels debet aan, is de groeiende rol van de (semi)overheid bij het initiëren en honoreren van literaire initiatieven. Via beurzen, projectsubsidies en het faciliteren van aan cultuurbeleid gerelateerde optredens beinvloeden de provincie, beleidsuitvoerder Tresoar, taalinstituut Afûk en LF2018 de productie en distributie van poëzie. Dat gebeurt het liefst ten dienste van een op ‘experiences’ gericht festivalpubliek. Taalpolitiek (het bevorderen van het gebruik van de Friese taal) is daarbij niet zelden belangrijker dan het aanmoedigen van kunst. En niet de recensent is meer de belangrijkste intermediair tussen poëzieproducent en poëzieconsument: dat is de overheid, of de publiek-private samenwerking, en daarachter de programmacoordinator of festivalorganisator met z’n marketingapparaat. 

Tevens is een opvallende groei waar te nemen van het aantal bundels dat tweetalig het licht ziet, meestal Fries-Nederlands, een enkele keer Fries-Engels. De afgelopen vijf jaar waren het er twaalf, de vijf jaar daarvoor zes. Een groeiende groep dichters vindt het belangrijk dat hun werk ook in andere literaire circuits functioneert dan alleen het Friese. ‘Meertaligheid’ is in het provinciale cultuur- en onderwijsbeleid al langer een veelgehoord motto. Het gebrek aan receptie van Friese poëzie in het Nederlandse taalveld bewijst intussen, met het werk van Tsjêbbe Hettinga (1946-2013) als uitzondering, dat zij nog niet of nauwelijks in Nederlandse of buitenlandse media wordt opgemerkt. 

De conclusie moet wel zijn dat de autonomie van de Friese poëzie, haar functioneren als een zelfvoorzienend literair systeem, in verschillende opzichten onder spanning staat. Het nog steeds als vanouds bloeiende, vertrouwde Friese poëzielandschap herbergt demonen die de traditionele lezer schrik aanjagen, terwijl ze anderen wellicht juist vermaken. Binnen en buiten het Friese literaire veld dwingt een snel slinkende lezersbasis tot nieuwe fusievormen met muziek en voordracht. Het veld zelf beweegt zich onder aanvoering van instituten meertalig naar dat van (vooral) de Nederlandstalige literatuur. 

De verbinding komt echter niet gemakkelijk tot stand, ondanks aanhoudende pogingen van provinciale kant, inclusief optredens op Poetry International, meertalige bundels, dito multimediaprojecten en festivals met dichters uit verschillende talen. Er is bovendien het risico dat het ‘Friese’ karakter van de bijdragen wordt benadrukt middels gemoderniseerde folklore, terwijl tegelijkertijd, ten faveure van algemene begrijpelijkheid, hun band met de Friese taal of Friese regionale, sociale en historische problematiek en bijbehorende bijzonderheden zoveel mogelijk buiten beeld blijft. 

Als de afgelopen jaren iets hebben laten zien, dan is het dat de Friese poëzie nog springlevend is: als Friestalige dichtkunst, per definitie de poëzie van een beknelde en gekwelde minderheidstaal, presenteert zij nog steeds een grote verscheidenheid aan literaire opvattingen en stijlen. Door verschillende oorzaken komt het traditionele verband tussen leestekst, taal en sociaal-regionale achtergrond in vooral het cultuurcommerciële circuit echter wel steeds meer op losse schroeven te staan. Omdat het lezen van een tekst nu eenmaal om meer reflectie vraagt dan het aanhoren en het ‘zien’ ervan, zal er hoe dan ook de komende jaren verder worden geknaagd aan de poten van het Fries-literaire leven. 

Websites 
www.fers2.eu
www.ensafh.nl 
www.demoanne.nl 


[N.B. Dit artikel schreef ik op verzoek van de redactie van het Belgische, Franstalige cultuurtijdschrift Septentrion. Arts, lettres et culture de Flandre et des Pays-Bas. Het is in het Frans gepubliceerd, echter zonder mijn gedicht 'Reuny' omdat de redactie opname van een gedicht van de auteur in een door hem zelf geschreven artikel blijkbaar ongepast vond.] 

zondag 8 april 2018

Freya

‘Catch Freya – poetry is a way to the Gods’, 
mar wa makke ek alwer appelsmots 
mei dy swiet-reade rabarber dertroch, 
en in gesicht, dat ik net mear foar my sjoch 

as wie it juster? Saniis noch fong 
ik it byld dêr’t ik no fan sjong. 
Fan ’e Vanirsdochter, opbrocht yn ’e bosk, 
foar my – in út ’e greppel opfiske frosk. 

Se timmeret samar in boekekast 
dêr’t it hiele universum yn past, 
set yn in eachwink it hielal op ’e kop 
mei yn ien nacht in laach waarme snie derop, 

mar krekt neidat se my tute hat, wat 
se wolris docht as winterferskining fan god.



.

donderdag 5 april 2018

Fortuna

Doarp, dij binn'  swierrichheden brocht 
yn romtes dêr’t wy stikten fan it gnizen. 
It blommepún, dêr’t de hjerst om socht. 
Beskikber stelde, mar net útrikte prizen. 
Mar kaam ik út myn mûle wei oerein, 
hieltyd hurder draafde ik troch de gongen 
fan ús kronyk. Doe haw ik dij dyn tijen sein, 
dyn floeden en dyn fuortgong songen, 
om mei in ploech frijere minsken 
te gean foar ’t gjin begjinnensein oan. 
Doarp, ik woe neist Fortuna gean, 
de goadinne, dy’t gewoane winsken 
wolkom hjit, of knieze lit op ’t lân. 

As kaam ik hjir wei. As koe ik lûdleas bestean.



.

Fatum

Winter en maityd, hjerst en simmer, 
ôfwikseljend depresje en hege druk. 
It klimaat wurdt inkeld slimmer. 
Mar sis no sels, eins, what the fuck 
sa’n wurd dan betsjut: ‘krimp’? 
Heech wetter, neffens fiere universiteiten, 
is in kâns, fuortkommend út himp. 
It bêste der mar fan meitsje, heite. 
,,Orakel, de Súdlannen binn’ prachtich 
en Techums waakse wrachtich 
hurd oan...” – O, foar’t ik myn sin 
grammatikaal ynoarder ôfmeitsje kin,
sjitte skuorren dwers troch it lân. 

Oer lege buorrens leit myn lege hân.


.

woensdag 4 april 2018

De lêzing

No efkes net harsensskrabje oer ’t heffen fan tol 
yn ’e Sont, noch oer de yllúzjes fan ús brein. 
Net skermesearje mei ’t antroposeen, in wrâld te fol 
of krekt te rom, of nijerwetsk meubeldesign. 

Net freegje oft Homeros as wat hypermoderns
in leechte efterliet as Gryks ladelichter. 
Net oft ’t duldich bidden fan ’e blauwe stirns 
ynboarstich resonearret by de rokoko-dichter. 

Leaver smyt ik my fûgelfrij nei de oare kant, 
lyk yn ’t gers. Dêr’t ik oan ’t kealledûnsjen lês 
hoe’t ûnstjerlike rigels my yn 'e mjitte swinge, 

mar neffens annônse yn ’e Leeuwarder Courant
is it nijsgjirrich middeisprogramma oan in grêft. 
N’t wier. Wy binn’ de lannen yn. Sleatsjespringe!



.

dinsdag 3 april 2018

De stifting

Yn in stille opkeamer mei postbus en e-adres 
foar skriuwerij yn eigen taal en dialekten, 
en mei in bepaald bysûndere mindfulness 
foar ‘fernijende en tradisjonele projekten’, 

komme de alles karrende netwurkers gear 
te kedizen oer leafst trije literêre prizen. 
Oer Douwe, Rink en Rely rint it drok petear 
by Gysbert del, nei Fedde Schurer, de ferliezer. 

Boppe de skoarstienmantel de konservator, 
letterknecht ta 't lêst en skriklik imperator, 

lit aloan en wer de nammen troch him gean 
fan Jan sûnder lân - wêrhinne ferfearn? -

en fan achterbliuwers, masters yn autonomy, 
no benefisjinten fan in goederjouske oligargy.




.

maandag 2 april 2018

It ynstitút

De Kommisje is neffens Boltanski’s skets 
it bêst te sjen as lichem sûnder holle. 
Dat is mear as wat sosjologe-geswets; 
de provinsjale útfieringsregeling ferfollet 

bline, anonime dreamen. Mei pine yn it liif 
wykt it wurd as weesbern fan ’e minsken, 
mar hat, alle Fryskpraters ta geriif, 
net te kontrolearjen kursuswinsken. 

Wat weiwaard, hat net diskutabel bestien. 
En in nij bonkerak is net samar te lien, 
inkeld foar slapstick, dy’t syn krabbel set. 

Dan bist der wis fan – it daget dy wat let –: 
it lespakket is in meisizzenskipsleas wûnder 
mei neimakke legalisearring derûnder.



.

donderdag 29 maart 2018

Saailân 2018

‘Governmentality’, seit Foucault, 
makket boargers ûnderdanen en subjekten 
fan de Goede Grutte Oerheidsshow. 
Ik rekkenje him ta de krekten, 

mar sjoen de sinnekape fan ’t museum, 
de mâle brede galatrep omheech, 
de Reuzen ek, dy’t troch de Doelesteech 
net passe yn ’t reklik nij Te Deum

is de mearkemienskip – dy’t bestjoerd 
te kyk op fisyklip en treflik boerd, 
de minsklike maat beneamt as grut getal, 

en wat dêr ûnder falt net sjocht as it gefal – 
himsels yndie gelykbleaun op dit plein. 
Dy't ôfwykt, nim de earste trein.


.

Nij Hiddum-Hou

         De eagen siikje hâld en hulpe,  
         De fuotten traapje om it libben…  

                          Obe Postma 

Tusken Koarnwert, Wûns en Surch 
sûge njoggen stielen mûnen tuorreheech 
jin út ’e bonken, dei en nacht, it murch. 
Tiphichten waaie de lannen leech,

om mei 42 megawatt de ponge fol 
te blieden fan ferrieders, dy’t foar in sint 
har Mem ferkeapje as goedkeape snol. 
Dat wol sizze, as it jild it wint. 

Mar út ’e reidwâlen fan sleat en feart, 
de singels om ’e hôven, de pôlen yn it lân, 
boskje – sels it finkje út ’e kouwe – 

alle krûpers, rinners, greidefûgels gear 
tsjin ’t gekkewurk fan ’t minsklik ûnferstân 
en dat fan deputearre De Rouwe.


.

dinsdag 27 maart 2018

Hegebuorren 8

Dominânsje is it stjoeren fan ’e feroaring. 
It doarpke Holwert, och, hoe’t soks giet, 
wa kin ’t wat skele wêr’t Waling-om sit 
belearjende fersen te skriuwen? Boring

Mar Haitskemuoi soe der oer opsprekke: 
de skande fan ’t oan pún fallen dichtershûs, 
de nijbrykse pronkmiljoenen by de rûs; 
’t ferrot kesyn, dat har skepper begekket. 

De ankerpet-elite leit mei mienskipsjild 
te kwartetten yn ’n dêrfoar oanlein fjild, 
en ik sjoch dat de seecruiser oppoetst is 

yn in haven der kommen út bekommernis 
fan ’e Fryske polityk mei rykdom. En no sil ’t 
Walinghúske gean nei de ferdommenis.



.

Bûtlân

In krûdich jongkeardel, hy bokselet om ’e 
sodzige bûtlannen hinne, yn ’e kroade
terpsmodder foar leger simmerpeil  
tsjin 'e driging fan oerstal op ’e neil. 

Klaver, fladderguod en soere surk 
dûke wei foar ’t flakskowerswurk 
en bepompeblêde tanks fol bargestront 
ûnderwrotte ’t derogaasjefront.

In bleek studint produsearret agrokultuer: 
hy lêst him troch de fariaasje hinne, 
dy’t er - uteraard - net respektearje sil. 

Yn ’e modelpolders waakst ûnhuer 
it lange gers dêr’t swarte sifers rinne, 
sûn gûnzjend, Sineesk sunich, flinterstil.


.

maandag 26 maart 2018

Braaklân

No ploeije en eidzje op ’e braaklannen, 
de hiele dei efter de gudzen fottelje, 
en lit kobben en mosken mar prottelje, 
rju foarbylden hat myn taal foarhannen. 

Alle lytse út ’e rich brekkers ta tsjinst 
earst in snjitter, dan de sinne deroer, 
oant it brûst ûndergrûnsk, en in fjoer 
himel en ierde omset yn skjinne winst. 

Hinget yn ’e jûn op ’e rêch it fel derby, 
falle de kromme lea al krebintich 
yn ’e lapekoer, dan noch sjoch ik dy 

opkommen, jong en wol mei twintich 
glêde spruten ûnder de koarste foar my. 
Yn ’t braaklân, wat wrâld wachtsje wy?



.

Bloedlân

Heger noch as om it hôf it tichte beamt’ 
sjocht de toerhoanne sûnder ferwegen 
hoe’t de nije moanne yn ’e jûnfal klimt 
boppe rigen en rigen grêven hjir omlegen. 

Oer it lân glidet twiljocht fan twalûd 
en der is wyldgroei yn ’e wjittering – 
feroare al yn in poel fan kikkertsbloed, 
ferklonk al as in rochel sûnder brekking. 

Fleachst dit fierôf gat yn op in wurd 
dêr’t net ien mear fan wit wat it betsjut. 
Hearst hoe stil it is, hoe’t elkien swijt, 
fan polityk ûntslein, fan poëzij befrijd. 

Granyt en glimmer waaie fuort, 
net dyn fers, dyn net te fangen fearreguod.



.

zaterdag 24 maart 2018

Stad Niks

Ien inkeld tsjipknipke tsjilpt yn ’t romteryk 
by ynstap Stad Niks. Grappy fan in Biltker. 
Yn ’t lân fan ’e streekeigen hobbyskilder 
rôlet in butst blau belbuske oer de dyk, 

stapfoets achter in oait reade Ferguson oan, 
dy’t syn wurkdei yn ’e fierte wis wit: 
Star roaie, foar’t de rein fan moarn 
it goud oan wyldens en woastens lit. 

De priis fan ’t ferfier, de kilometer betelle, 
ha de Steaten op dizze útbuorrens ferhelle. 
Bûtsikers plôkje ’t protserich provinsjehûs. 
‘Van A naar Beter’ fleagje busbestellersblues; 

en bestjoerderleas komt de twapersoans 
út ’e stêd wei oanwaaien as wat deagewoans.


.

maandag 19 maart 2018

Eigen doarp (De Antyslamyt)

                ‘Een meelijwekkend volk’

Sjoch! wa pantoff’lje dêr oer pake’ strjitte, 
fret-oppen foardel quiche en kofjegrom? 
Ik bin antyslamyt, rju sille ’t fan my witte! 
Soan fan ’t ferrânestedske Friezedom. 

Fansels haatsje ik moslims – kin ’t net litte.
Omraken ploft it op myn kritetrom: 
de Frjemdling, ik wik it jim, kin ’t polityk ferjitte. 
Foar ús: kieze of dele. Pompeblêd of likeblom? 

Stege keardels, wite wiven, prate normaal 
foar de fûst wei foar-de-folksferhuzingstaal,
meie gjin sokses sjen, dy’t identiteiten ferslyt, 
kenne gjin mokses, dy’t net fan Geale hyt. 

Al kostet it my myn twatûzen jier âlde siele –
ik, yn eigen doarp, sil my Fries fiele.


.

zondag 18 maart 2018

Village Life (2)

’t Bestean – suver en maternaal. Sa groeie 
wy op, krobben achter seedyks derriêre. 
Wolsto, podde, as kleasterblom bloeie, 
of ambiearrest in publike karriêre? 

Wa sil hjir mei selskastijen knoeie, 
wa syn skriuwhân yn ’e grûn bedjerre? 
Lit de linen gean, de krollen floeie, 
as kopiist, aansens dichter ûnder de stjerren. 

Avatar op ’e buorren, o, do sikest lok, 
mar programmatysk stiet dyn arkadyske klok 
stil, yn noed oer toer en tsjerke, heit en mem; 

Avatar yn ’e mieden, do sûpst dy klem. 
Wol dan de kronyk, nei âldfaars beslút, 
de hea-ekers op, falt de spulkompjûter út.



.

Village Life (1)

Us unyk-agrarysk-pastorale folkstradysje
werskept jin de merk, rekket it hert. 
Do, reizger: sa’n doarpke sûnder plysje 
is autentyk-ruraal. Better sliepplak is der net. 

Dêr wurde moarns de kowetrôgen reparearre 
troch it Projekt, súksesfol en primêr. 
De fermoarde ûnskuld, dy wurdearre 
mei oardel stjer it ekologysk sanitêr. 

’t Rassysk suver appelhôf hat plak foar twa, 
de bioboer melkt moarns foar greidefla; 
keardel komt út in útkearingssitewaasje, 
hat mei syn kij in komplisearre relaasje. 

Absolute toppers? Foarfêst Amalia-en-dy, 
wireless ûnderweis nei self-sustainability.



.

dinsdag 13 maart 2018

Rottefalle

                   Douwe Kalma (1896-1953) 

Fier út ’e wei, om súv’rens fûn of net te finen, 
hâldt er ’m grut – hy sit net sljucht of rjucht, 
mar ûnmeilydsum achter swiere gerdinen. 
Ut it sintrum wei, berôve fan syn frucht, 

gjin folkje te bekennen om te ferbinen, 
is der folle ding, dat er net rjucht sjucht. 
Wêrom foar ’t ûngelyk jin wei te winen, 
as de rop sa fier foar de died út fljucht? 

In dei yn strykljocht – Aldgilles stapt út. 
De kronkeldyk del strampelt it einbeslút 

fan ’15 en ’40. It doarp wit fan neat, 
seit trusten en slommet yn syn eigen steat, 

as de fijân fan ’e Franken mis in meter rint, 
syn útfeart oer de Noardseestrannen wint.



.

zondag 11 maart 2018

Mienskar

Doe seach ik, sigeseagjend troch de mieden, 
op ’e brommer achterop by mem, 
myn lân fan hagelslach en flearbeisjem, 
it skuorde gerslân gean, de krite blieden. 

Unwis oft ik leare sil te swimmen, 
hantsjes keurich op it plankje, koarkjes om, 
driuw ik fjouwerbaansk ferbûn werom 
op flitters lang ferdwûne stimmen. 

Skreau Postma net oer hûndert pûnsmiet 
oan lytselju’s lân, dat ús de midsieu liet? 

Ik wist de grûn foar allegear tegearre 
fan 'e kaart foar’t Marx it demonstrearre: 

Verelendung fan mem. Beken it mar: 
der kin gjin mienskip wêze sûnder mienskar.



.

zaterdag 10 maart 2018

Iepen doar(p)

Subsidiearre ‘artistyk sjoernalistyk ûndersyk’ 
(sis mar ’t siel- en sinleas achterdoarren 
op besite gean by alle hûslju lâns in dyk), 
liicht in kleureprint fan ‘mei elkoarren’ – 

foto’s fan dy-en-dy, dij, mij – wy allegear 
dogge mei as ’t folk ropt oan ’e doar, 
dat himsels wol iepen docht, dan is ’t wer 
golle doarpsbewenners mei-inoar. 

Mar yn in sabeare ‘folsleine mienskip’ 
wurdt buorreplicht ferknipte audioklip, 

bewake kamera’s de fortunearre doarpeling 
syn achterdoar op lêst fan ’e fersekering, 

en sil it achtenearre ynstitút ‘foar altyd’ 
de grûnbesitters konservearje as bysûnderheid.



.

dinsdag 6 maart 2018

Miedhúske

Nei ’t westen niigjend, hingjend tsjin ’e wyn, 
hat it tichtmits’le ruten, ferkalke muorren 
en healsliten ankers yn fertakke skuorren, 
mar foar syn fertiigjen bliuw ik blyn. 

Syn foarsitterjen fan ’e wolken sjoch ik net 
foar ’t lêst it lân oer skowen. De radio 
ropt fan fergaderje en ik wit, ’t is tiid te let 
foar bestjoer oer de dagen – it doek falt no. 

Wat ik wolle soe foar ús heit yn ’e reiden? 
Op in fûnemint dat, fersliten, al ferwaaide,

in hûs bouwe, út âlde gieltsjes, foar ús beide. 
Hege finsters soe it hawwe, en ik snaaide 

lije dagen foar yn ’e tún mei, en ik lei de 
simmer del as in fiersicht oer de greide.



.