maandag 15 oktober 2018

Piter Jelles Troelstra - Oan in Jongfaem, by hjar boask yn Maeije 1880

Net alle dagen treft men in fers fan Piter Jelles Troelstra oan, dat net yn de Samle fersen (1980) foarkomt. Sis mar gerêst: noait. En as sa'n fers dan in mânsk dichtstik is fan sân strofen, elk acht rigels, te pronk yn it Friesch Volksblad en yn haadletters ûnderskreaun mei PIETER JELLES - dan is der grif wat bysûnders oan de hân. It moat al raar wêze as bygeand gedicht net skreaun is foar Sytske Schreuder, ik kom der letter fan 'e wike op werom.

Oan in Jongfaem, by hjar boask yn Maeije 1880

’t Sintsje fen Maeije skynt noflik dêr bûten, 
Kringt yn ’e wenten en struit dêr syn ljocht, 
Jout wer oan d’ ierde syn frjeunlikste glimkes, 
Jout wer oan ’t herte syn waermte en syn nocht. 
Nou sjong’ de fûgels hjar fleurichste sankjes, 
Tripkje oer it fjild, fine nearne nin rêst, 
Siikje de tûkjes en bringe se hastich 
Under in dakpanne yn ’t smûksmoute nêst.

Oeral is libben en ljeafde! Yn it boskje 
Sjonge de gealtsjes fen ’t lok fen de min. 
Hope bringt ljocht yn it tsjusterste herte, 
Hope bringt fleur yn ’t swiersettichste sin, 
Sa is de Maitiid de moarn fen it libben, 
As in jongfaem, dy mei eachjes fol ljocht, 
’t Herte fol fleur en in mûlke fol minswiet 
Glimkes tofoartsjoent by elts dy’t har sjocht.

Nommele faem! sa ek blinkt yn Jou wêzen 
D’ ûnskild en deugd fen it suverste hert; 
Lokkich is hy, dy jou eagen bistiele, 
Lokkich, hwa jou yn syn earmen bifet. 
’k Wol jou net priisgje mei klinkende wirden, 
Bombast is ’t wirk fen nin eabele Fries; 
Mar ik neam sillich dy hearsk’t yn jou herte, 
Hwent yn jou herte dêr is ’t Parradiis.

’t Sintsje fen Maeije skynt fleurich der bûten, 
Skynt yn de wenten, jout libben en tier; 
Liket jou ’t libben gjin iwige Maeije? 
Liket jou d’ ierde gjin blomtún sa wier? 
Thinke jou net, dat de knopkes en gêrskes, 
Dy jou dêr sjogge sa rju yn it roun, 
Allegear blommen en ieren scil wirde, 
Ienkear hjar sie struije scill’ op ’e groun? 

’t Foarjier scil einje, de simmer scil komme, 
Dagen fen droechte dy brekke den oan; 
Blomkes scill’ falle, fortrape yn ’e modder, 
Untúch en ûnkrûd scill’ dije ûnder ’t koarn. 
Folle wirdt lilk, hwet nou moai is en hearlik, 
Ald wirdt it wêzen en kâld wirdt it hert; 
Mar, hwet tiids kloer jou bidjert of ûnrôvet, 
Ljeafde bliuwt libjen, dy nimt er jou net. 

 Gau komt de ûre, den gean’ jy dêr hinne, 
Hwêr hy it nêst for jou rémakke het; 
’t Aldersnêst lit fen syn jongen ien fleane, 
Leech wirdt ien plakje… by ien bliuwt it net! 
Heit en mem kypje, mei triennen yn d’ eagen, 
’t Bern, dat der weigiet, sa lang as ’t kin, nei; 
Roppe hjar ’t lêste farwol ta… en kypje…
’t Is om ’e nocht, hwent hjar bern is fier wei. 

Faem, nou jy geane hwêr ’t lok is to finen, 
Winskje ’k jou ’n libben, sa bêst as ’t mar kin, 
’t Sintsje fen Maeije scil gau fen ús skiede; 
’t Blierkje yet nei yn jou jong fleurich sin! 
Den sjen Jou âlden, mei ’n laeits om ’e mûle,
’t Lok fen hjar bern, en it hert wirdt hjar rom, 
 Hwent yn ’e jonkheit en ’t lok fen jimm’ beiden 
 Fine hja mûlk yet hjar eigen werom. 

Ljouwert. PIETER JELLES. 

Friesch Volksblad 4-203 (23 maaie 1880)

donderdag 4 oktober 2018

Jentsje Sytema - 'Oan de bazen fan ’t Frysk Folksblêd' (1878)

Heech earde hearen Redakteurs, 
   Nou stiet it ienkear sa: 
Ik bin – mei koarte wurden sein – 
   Alheel oan jimme ta. 
Want glêdwei bin ’k myn rie te’n ein 
   Mei dit sawol as dat; 
Wêr ’k mar myn eagen hinne draai, 
   Hast oeral hapert wat. 

Ik frege hjir al mannichien 
   Om help en goede rie, 
Mar och! in lûk oan ’t skouderblêd 
   Wie alles wat men die. 
En o! der is safolle hjir 
   Dat tsjin myn krop my stiet, 
Sa folle, dêr’t ik langer mar 
   Gjin wei en wize op wit. 

En dêrom kom ik einlings nou 
   Om rie by jimme twa. 
My tinkt mar, dêr’t net de iene ’t het, 
   Dêr sil licht de oare ’t ha. 
En wit hoefolle sjucht men hjir, 
   Dat folle better koe. 
As elk, dy’t dêroan meidwaan kin, 
   ’t Mar goed besykje woe. 

Sa is nou al yn ’t fyfde jier 
   De preekstoel hjir fakant. 
En wêr’t men ’n oare nije doomny krijt, 
   Hjir skynt it dat it spant.
Foarhinne lei dat altyd meast 
   Oan ’t lytse traktemint. 
Doe kloppen se oan by elkenien, 
   En dêrtroch kaam der splint. 
Hja hawwe nou in aaike yn ’t nêst; 
   Mar dêr moat noch ien by.
Der is in twadde stroffelblok: 
   Us âlde pastorij! 

Dy kin oan de easken fen de tiid 
   Hast langer net foldwaan. 
Hja wolle in goede doomny leafst
   In goede wente jaan. 
Dat ’s billik, dêr ha ’k neat op tsjin; 
   Ik bin der sels wol foar. 
Mar ’k freegje, moat men altyd dan 
  Mar longerje op in oar? 

De ringbroers preekje snein op snein 
   Dat ’t troch de tsjerke klinkt; 
Mar och, it oantal is sa lyts 
   Dat mear om tsjerkgean tinkt. 
De measten bliuwe stil by hûs
   En bringe sa de snein, 
Omdat it dochs in ‘rêstdei’ hjit, 
   Ferfelend faak te’n ein. 

Foar lege banken omtrint moat 
   Soms doomny op ’e stoel, 
As wie syn wurk omdôch sa mar. – 
   Och man! It is sa’n boel. 
It het der siker folle fan, 
   Sjucht men sa’n sitten leech, 
Dat mannekost hjir opdist wurdt 
   Foar follen noch te dreech. 

Nou wurde d’ earmen skrok bedeeld. 
   Der wurdt net kollekteard. 
Nou freegje ’k mar oan elk dy ’t wit: 
   Hoe wurdt dat oarsom keard? 

De saken fan de tsjerkfâdij, 
   Dy binn’ hjir ek net plús. 
Der is in knekkel yn it tou, 
   En ’t keal dat sit foar ’t krús. 
It spul is lang net suver mear, 
   Sa ’t allegearre heart. 
It boek is goed, de sifers ek, 
   Mar ’t jild! dat stiet ferkeard. 

Wa het de skuld? de man? it wiif? 
   Och, freegje dêr net nei. 
De man, it wiif, de pong, it jild, 
   ’t Is allegearre wei. 
Mar prate – nee, dat mei men net, 
   Elk mompelt: ,,Sjuch en swij!”
’k Woe wolris witte, hearen, hoe ’k 
   Mei sjen it better krij. 

Wy hawwe hjir in pastorij, 
   In blok fan hout en stien, 
Dat leit derhinne ’t ien mei ’t oar, 
   As hearde ’t oan gjinien. 
Heibeijich hjir, heibeijich dêr, 
   Unsjuch oan eltse kant. 
It mocht bekend stean, hie de Rus 
   De Turk derút ferband. 
Gjin skepsel sjucht der mear nei om 
   As ’t mosk- en protterbret. 
Ik woe ris freegje, hearen, hoe 
   Wurdt dat spul it skiklikst ret? 

Dan ha wy hjir in skoalgebou,
   Koartlyn wer goed fernijd, 
Mei trije masters, dêr’t de jeugd 
   It ûnderwiis fan krijt. 
’t Is goed en wol, it ien mei ’t oar, 
   Foar trijehûndert bern. 
Mar och! – men sil de helt fan ’t jier 
   Dêr pas de helt fan sjen. 

Folle âlden stelle yn ’t skoallegean 
   Gjin grut belang, sa sear, 
Of fine langer ’t ûnderwiis 
   Net suver kristlik mear. 
Mar oer wat boech men ’t draaie mei, 
   ’t Is foar dy bern mar min. 
’k Woe ek wol witte, hoe’t dat ’t bêst 
   Ferbett’re wurde kin. 

Ek ha we in wurkferskaffing hjir, 
   Dy’t noch in namme het, 
Mar ’n namme – jimme fetsje my! – 
   Is sels it ding noch net. 
De namme ‘wurkferskafferij’, 
   Dy bliuwt hjir wol bestean, 
Mar ’t arbeidsfolk moat winterdei 
   Om wurk oan ’t swalkjen gean. 

Wol binn’ de stjoerlju noch oan board, 
   Mar ’t skipke dat leit fêst 
Sa jimmerwei derhinne mei 
   De seilen foar de mêst. 
En toarnt men soms ris oan dat spul, 
   Dan sjugge se nei elkoar 
En sizze neat. Ik freegje nou: 
   Wat middel is dêr foar?

Hjir rinne winters earme bern 
   Te skoaien by de wei. 
En immen, dy’t hjir earmfâd hjit, 
   Bemuoit him dêr net mei. 
Sa wurdt it yn har earste brij 
   Dy bern al t’ iten jûn: 
Mei mear gemak as wurklean wurdt 
   Faak biddelbrea berûn. 
Hja leare: ,,Ha we ’n mier oan ’t wurk, 
   Dan woll’ de lju wol jaan”. – 
Dat is ferkeard. Ik freegje wer: 
   Wat is dêr oan te dwaan? 

Dan treft men hjir ek mannen oan, 
   Dy klinke oars as in klok, 
Mar ’t spitichst is, hja meie mar 
   Wat al te graach in slok. 
En as se dan soms mei elkoar
   In bok oan ’t touke ha, 
Dan krijt de ien faak fan de oar 
   Omreitsen knoffels ta. 

En wurdt dan lang om let de reis 
   Nei hûs ta ûndernaam, 
Dan ha se rúzje noch mei ’t wiif 
   Of gekheid mei de faam. 
Dan ha jo Hollân wer yn lêst 
   En ’t giet der skou om wei. 
Nou, sis ris hearen, hoe moat dat? 
   As ’k jimme freegje mei. 

Dan ha wy mannich frouminsk hjir 
   Dat by de pinken hjit, 
Omdat se mar ’t pantoffelrjucht 
   As grûnwet jilde lit. 
Hja hâlde by har rok en skoart 
   Der ek in broek op nei. 
Nou, hearen, ’k freegje jimme wer 
   Oft dat fan rjuchtens mei. 

Dan ha wy hjir wer jongelju, 
   Dy boaskje sa mar gau; 
Mar binn’ de wiggewiken út, 
   Dan ha se ’t nijs der ou. 
Dan sitte se elkoar soms yn ’t hier, 
   Of gean wer elk syn paad. 
Dat is net bêst. Mar is der foar 
   Dy kwaal ek help en baat? 

Der strúnt in hopen jongfolk soms 
   Sa sneintejûns troch ’t gea, 
Dat fiert dan faak fan alles út 
   En meastal kattekwea. 
Fjildwachters witte en sjugge ’t wol, 
   Mar litte ’t stil begean. 
Wat tinkt jim, hearen, is dat goed? 
   Mei dat samar bestean? 

Wy ha hjir ek wol bankrottiers, 
   Dat oart der maatskippij; 
Hja laitsje om wêr’t in oar om sucht 
   En slaan har swee opnij. 
En dan noch biddelt jin sok folk 
   Om ’n earber komplimint.
Ik wit net – dêrom freegje ’k wer, 
   Hoe ’t hjir mei moat omtrint. 

Jo treffe hjir ek minsken oan, 
   Dy wize in oar de wei. 
Hja witte, soe men swarre soms, 
   It op in hierbreed nei. 
En faken gean se sels in paad
   Dat oaren wurdt ûntret. 
Hja prate in oar de fûken skou 
   En rinne sels yn ’t net. 
’k Ha soarch, dat de iene de oare sa 
   Alheel yn ’t ûnleech liedt. 
Dy kwaal komt folle foar, mar is 
   Der foar dy kwaal ek ried? 

En noch by al dat lêst en skeel 
   Oan dizze pleats ferbûn, 
Wurdt op ’e keap ta daagliks lêst 
   Lâns oare wegen fûn. 
Men fynt yn ús gemeente net 
   In gea of ’t het in wei, 
Dy is mei kloppe balstiengrús 
   Of klinkerstien belein. 
Wy ride hjir troch ’t molle sân 
   Of lâns in heidespoar, 
Wêrop’t men jin by ljochtskyndei 
   Mar just betrouwe doar. 

En gnoarje wy ris oer dat spul, 
   Dan eamelt mar de Ried 
Dat altyd de gemeentekas 
   Te min mei middels stiet. 
Sa komme wy as ’t tredde laam 
   Hjir jimmer efternei; 
Mei ’t jildopbringen net just. 
   Mar hoe moat men dêr nou mei?

En hingje wy mei soks wat fan 
   In oar’ gemeente ou, 
Dan kinn’ we rekwestearje en dwaan
   En sette ’t wurk op ’t tou; 
Mar ’t helpt jin allegear gjin byt.
   ’t Is skreppen om ’e nocht; 
’t Is stientsjesmiten yn ’e wyn 
   En skermjen yn ’e locht. 

Sa lizze in hopen saken hjir 
   Skean, bryk en raar ferdraaid. 
In doalhôf is ’t – sa het men ’t spul 
   Hjir trochelkoar ramaaid 
Hoe it noch yn ’t ein ris komme sil, 
   Ik wit gjin bean derfan. 
Mar ’k achtsje ’t hege tiid om nei 
   Helpmiddels om te sjen. 

Ik kin wol jimmer rinne en dwaan 
   Nei Jan en Pier en Klaas, 
Mar dat jout net in byt. Ik sei, 
   ’k Moat nei in krantebaas. 
Dan komt sa’n ding de wrâld ris yn; 
   Dan komt der goede ried, 
Dan komt der hope op betterskip, 
   Hoe earsling oft ’t ek stiet. 
En dêrom, hearen redakteurs, 
   Mocht dit ris goed beslaan, 
Dan wol ik jimme dêr tenei 
   In plûmke wol foar jaan.

Mar nee, dat doch ik leaver net; 
   Ik hâld fan gjin gestreak. 
Mar ’k hoopje dochs dat ’k efternei, 
   Al is ’t dan ek nei jier en dei, 
Mei ’t folste rjucht ris skriuwe mei: 
   ’t Is all’gear yn ’e heak!

Fryslâns Efterhoek Boer Pibe 


Friesch Volksblad 2-102 (9 juny 1878)

maandag 1 oktober 2018

Utgjalp fan in âld roek, oer ’t útroegjen fan it slot en bosk Tjessens, te Holwert

   Ik bin in âlde roek; 
’k Wurd hâlden foar moai tûk, 
   In wolberekk’ne fûgel. 
No sit ik yn ’e need; 
   Ik ha sa’n eangstme en leed, 
As kwynde ’k oan in kûgel. 

   Want sjuch, ús bosk giet fuort, 
Ja, dat sil nou yn ’t koart 
   Alheel útroege wurde. 
Fansels, dan misse wy 
   Us taflecht, rom en frij, 
En dat kin ik net hurde. 

   Wy hiene hjir alear 
Ferskate beammen mear, 
   Te wenjen en te brûken. 
 Mar Aylva stoar, dy hear; 
   Doe klonk it ús yn ‘t ear: 
,,Oppakke, âlde roeken!” 

   Dêr hâldt it net mei op, 
Wy hearre wer de rop 
   Dat wy ferfarre kinne. 
Nou sis ik: dit is raar! 
   ’k Bin hjir fan faar ta faar. 
Wêr moat ’k nou foartoan hinne? 

   Fier fuort! Dat giet net oan; 
Wy hawwe ’t hjir sa skoan, 
   Wy fine ’t nearne better. 
Want siker! ús âld laach, 
   Dat wennet altyd graach 
By ’n echte roekefretter. 

   O, geane wy ris fuort, 
Dan rekket hjir yn ’t koart 
   It hele spul fan aaien. 
Wa sil op ’t nôt tasjen, 
   Dat dat ferwurde kin, 
Noch kâns het fan ferwaaien? 

   Wa sil de stûken telle 
En wa de einaaien stelle 
   Of pakke in hinnepykje? 
En sis my sûnder ligen, 
   Wa sil de hynstefigen 
Skeikundich ûndersykje? 

   En folle dingen mear, 
Dy’t wy hjir kear op kear 
   Sa heel behindich dogge. 
Ja, tsjen wy fier hjir ou, 
   ’t Sil wûnder wêze hoe gau 
Se ús graach werkommen sjugge. 

   Noch wat út myn gemoed: 
Wy tankje jo foar ’t goed, 
   O Jonker! dat je ús dien ha. 
Nou roppe wy mei nocht 
   (Gjinien, dy’t net meidocht): 
Lang libje Harinxma. 

W.                               J. 

Noat: De Holwerters wurde útskeld foar roekefretters. 

Ut: Friesch Volksblad 4-197 (11 april 1880)

vrijdag 28 september 2018

Ferlechjes foar it Fryske les-fersomjen, brûksum foar de Steaten fan Fryslân anno 2018

1. Mijn klomp was stukken, Meester. 
2. Mijn pet was weg, M. 
3. Ik ben gisterenavond in de sloot gevallen, M., en nu waren mijn kleeren nog niet droog. 
4. Moeder zei: 't Wou regenen, M. 
5. Ik moest vader koffie brengen, M. 
6. Ik moest om boodschap, M. 
7. Ons brood was op, M., en nu kon ik geen boterham mee naar school krijgen. 
8. Naar Bolswarder merke, M. 
9. Naar Sneeker merke, M. 
10. Naar Jouster merke, M. 
11. Naar 't boelgoed, M. 
12. Uit te eten, M. 
13. Moeder was uit koffiedrinken, en nu moest ik op de kinders passen, M. 
14. Wij zijn aan 't huishemelen, M. 
15. De hekken opendoen, M. 
16. Te eizoeken, M. 
17. Ik weet 't niet, M. 
18. Mijn klompen waren weg, M. 
19. Uit van huis, M. 
20. Moeder en die waren naar N. te eten, en toen mocht!!! ik vrij van school, M. 
21. Wij hebben bargeslachte, M.
22. Moeder was op kraamvisite en nu moest ik huiswaren, M. 
23. Bernefaem geweest, M. 
24. Aardappelschillen, M. 
25. Trouwkaartjes rondbrengen, M. 
26. Voor N.N. naar dokter, M. 
27. Naar den veearts, M. 
28. Naar Dokter om goed, M. 
29. Mijn neus bloedde zoo, M. 
30. Mijn vinger deed mij zoo zeer, M. 
31. Wij hebben ons verslapen, M.
32. Wij hebben pannekoek bakt, M. 
33. Oom was bij ons, M. 
34. Tante was bij ons, M. 
35. Ik moest mee om koeien af te leveren, M. 
36. Wij hebben biggen gekregen, M. 
37. Wij kregen ‘t hooi thuis, M. 
38. Wij moesten turven, M. 
39. Om koffieboonen, M. 
40. Mijn broek was stukken, M. 
41. Wij hebben een uitvanhuizer gehad, M. 
42. Wij hadden eters, M. 
43. Ik had mij misselijk rookt, M. 
44. Ik moest suup halen, M. 
45. Wij hebben de koeien opgezet, M.
46. Mee te hazejagen, M. 

Ik behoef er niets aan toe te voegen; ik zou slechts herhalen wat er reeds duizendmaal gezegd is. Aan U. M. de R.! mijn dank voor de opname. 

Heidenschap, 16 Maart 1878 
R. Zijlstra 

Friesch Volksblad 2-92 (31 maart 1878)

woensdag 26 september 2018

Twa teltsjes oer in 'oud Friesch gebruik'

Konstruksje fan kritysk Frysk folkseigen by Waling Dykstra (2)

Fan in boer te Haskerdiken – healwei it Fean en Akkrum – fertelde Waling Dykstra in kear oan syn bern dat dy ris mei in weide hea de grytman Vegelin van Claerbergen yn syn rydtúch temjitte kaam wie.1 Se koenen inoar net goed foarbykomme, de boer en de grytman, want de dyk wie te smel. Mar de boer woe net oan ’e kant en sei: 

Ik bin in boer fan Haskerdiken, 
Ik hoech foar nimmen te wiken. 
Ik ha in pleats mei tritich kij, 
Ik jou gjin byt om dy. 
Ik ha in plaat mei in stander, 
Lykas in ander 
En in dweil foar de doar 
Lykas in oar. 

It rym komt út it earste diel fan Uit Friesland’s volksleven van vroeger en later út 1895.2 Mei dy ‘plaat mei in stander’, skriuwt Dykstra dêr, wurdt tsjut op in izeren plaat ûnder de hurd, om de jiske yn op te fangen. Soks wie foar minder goed buorkjende boeren ‘een ongekende weelde’. De stander, of yn it Nederlânsk it ‘standijzer’, wie de plaat izer dy’t rjochtop achter de kachel set waard om de muorretegeltsjes tsjin de hjittens fan de hurd te beskermjen. 

In ferlykber ferhaal fertelt er earst, op deselde side. Dat giet oer in Menamer boer, dy’t er – oars as de Haskerdiker – by namme neamt, Arjen Osinga. Mei in rûge datearring derby, it soe him ‘zeventig of tachtig jaar geleden’ (dus om 1825 hinne) ôfspile hawwe. Lykas de Haskerdiker woe ek Osinga mei in berop op Frysk gewoanterjocht net wike foar bestjoer en adel. Dykstra skriuwt: ‘Volgens een oud Friesch gebruik behoefde een landman, die in den oogst met een beladen wagen een rijtuig ontmoette, niet uit het spoor te wijken, onverschillig voor wien ook.’3 De grytman fan Menameradiel moat lilk west hawwe, mar seach dochs syn flater yn en de boer en hy waarden freonen. 

No is oer Waling Dykstra syn grutte folkloaresamling gauris opmurken dat it ûntbrekken fan boarne-opjeften sa spitich is.4 In protte ferhalen wiene wol earder ferteld, ek troch himsels, en parallellen mei ferhalen dy’t yn it bûtenlân optekene binne treft men ek oan. Mar der is likegoed genôch te finen dat yn dy foarm fierder nearne te lêzen is, en dêr’t wy faak net fan witte wêr’t er it wei hie. Sokke stoarjes komme dan al gau te boek te stean as Fryske ‘folkseigen’ mûnlinge trochfertellingen.5 Hjir wol ik oan de hân fan boppesteande beide foarbylden sjen litte dat in kombinaasje fan literatuerûndersyk en ûndersyk fan befolkings-, notariaats- en kadastergegevens bytiden in oar ljocht smyt op tekstmateriaal dat yn ’e regel as sêge, mearke, folksferhaal of folksoerlevering presintearre wurdt. 

Dan wurdt bygelyks dúdlik dat Waling Dykstra it ferhaal oer de obstinatens fan de Menamer boer Arjen Osinga heechstwierskynlik heard hat fan – of skreaun hat foar – de ferneamde Marsumer boer en feefokker Kornelis Nannes Kuperus (1844-1917), ien fan syn boerefreonen, oer waans bedriuw en krewearjen yn Sljucht en Rjucht letter noch mannich artikel ferskynd is.6 

Kornelis Nannes syn âld-omke Klaas Nannes Kuperus (1784-1819) wenne yn Menaam en kocht yn 1815 it treddepart fan in pleats en lân en yn 1816 in stik boulân fan syn sweager, sa docht bliken. Dy sweager wie Arjen Hendriks Osinga (1790-?); Klaas Nannes wie troud mei in suster fan Arjen Hendriks.7 It opfallende is dat der nei 1819 neat mear fan dizze Arjen Hendriks Osinga fernommen wurdt. Hy is dus emigrearre út Fryslân wei, mar wêrhinne is yn gjin Frysk argyf bewarre bleaun. 

Ek rint yn it each dat dizze echte Arjen Osinga hielendal gjin boer wie. Yn 1811-1812 is er fan berop ‘klerk’,8 wierskynlik op it gritenijhûs yn Menaam. It treddepart pleats dat er yn 1815 ferkeapet is syn part yn syn heite pleats, dêr’t syn sweager Kuperus dan op buorkje sil mei syn suster. Arjen syn omke Jan Arjens Osinga (1753-1821) wie belêstingûntfanger yn Menameradiel en yn dy hoedanichheid in belangrike figuer foar de noch jonge grytman, baron G.Fr. thoe Schwarzenberg en Hohelandsberg (1791-1868; lid Provinsjale Steaten 1814-1861). Dat soe de ‘freonskip’ ferklearje kinne dy’t de boer en de grytman yn it teltsje fan Dykstra slute. 

Sa tsjinje har twa mooglikheden oan foar wat de anekdoate oanbelanget: of Dykstra hat in yn de famylje Kuperus bewarre teltsje op papier set, of hy hat Kornelis Nannes Kuperus fan tsjinst wêze wollen troch in teltsje op te tinken, dat in earder famyljelid in skriftlik neibestean jaan soe. Klaas Nannes Kuperus en syn frou Sytske Hendriks Osinga krigen in deaberne berntsje; yn de twadde kream kaam Sytske te ferstjerren, se wie 29 jier. 

Dykstra’s Uit Friesland’s volksleven is ek it âldste fynplak fan it rymke oer de nammeleaze boer fan Haskerdiken. Yn 1903 yn de rige ‘Eenvoudige memories uit eigen gewest’ yn it Nieuwsblad van Friesland waard it rymke wer opikkere troch Dykstra syn freon Japik Hepkema (1845-1919). Dy meldt no as ekstraatsje dat in ‘Heer Vegelin’ yn 1716 yn de krite fan Haskerdiken in brede dyk oanlizze litten hat troch syn besittingen, fan Boarn oant Nijebrêge (yn 1829 ‘vervangen door den rijksstraatweg’) en tsien jier letter noch ien, fan Akkrum nei de Jouwer.9 It soe dan gean om jonkhear Filip Frederik Vegelin van Claerbergen (1685-1738), dy’t yn 1717 troude en fan 1707 oant syn dea grytman fan Haskerlân wie. Dy grytman wenne fan 1715 ôf op Herema State op ’e Jouwer: 

In 1716 heeft hij de Nieuwe Haskerdijken aangelegd, in de plaats van den ouden weg, die een groot gedeelte van ’t jaar onbruikbaar was. Zelf maakte hij veel gebruik van dien weg, omdat hij als regeeringspersoon, dikwijls te Leeuwarden moest zijn (..) en hij zal het misschien ook geweest zijn, die met zijn rijtuig een beladen boerenwagen op en weg willende passeeren, van den boer te hooren kreeg (..)’ – 

en dan folget it rymke.10 Mar, heakket Hepkema ta: ‘Natuurlijk is het een “eigen” boer en geen Vegelins-boer geweest. Die hebben over hun oude landheeren geen klagen gehad en toonden integendeel groot respect voor de familie (..).’ 

By ús rym kin it dus om in boer gean dy’t yn ’e rispinge dwaande is. Mar de tekst sels fermeldt net wat dy boer út Haskerdiken dêr op ’e dyk die. Wol dat er ryk wie; sjoch de taljochting by kachelplaat en stander. It ferhaal lit wat sjen fan eigenerfd boereferset tsjin de hegerein, fan boere-selsbewustens en grutskens op autonomy en frijheid fan hanneljen. Tegearre mei de rjochtskonnotaasje – ‘ik hoech foar nimmen to wiken’ – ûntstean der sadwaande al gau assosjaasjes mei de yn Fryslân fanâlds breed besongen en beskriemde ‘Fryske frijheid’ út de lette midsieuwen. De erfgenamt derfan is de Fryske eigenerfde boer, is dan it politike boadskip. 

Besjocht men de tekst nochris goed, dan is der wol reden om oan te nimmen dat Dykstra sels de skriuwer derfan is: dat it dus net giet om de delslach fan in mûnling oerlevere stoarje út de achttjinde ieu, mar om as wierbarde histoarje ferklaaide fiksje. De earste oanwizing dêrfoar is it opfallende rym yn de lêste fjouwer rigels: 

Ik ha in plaat mei in stander, 
Lykas in ander 
En in dweil foar de doar 
Lykas in oar. 

De floeiende oergong fan it Stedfryske ‘ander’ nei it Fryske ‘oar’ wiist op de hân fan in literator en hat behalve in humoristysk ek in kritysk aspekt. Stedfrysk en Nederlânsk praten de hege boargerij en de adel, de boeren fansels net. Wy ha no itselde as jim, seit de boer yn feite tsjin de grytman. De twadde oanwizing lês ik yn dat ‘gjin byt’ – dat is in útdrukking dy’t yn in hiel soad gedichten fan Waling Dykstra ferwurke is en dy’t by him suver in stopwurd-funksje hat.11 Treds is der noch it wurd ‘dweil’. Yn de betsjutting fan skûtel-, hân- of flierdoek ken it Nederlânsk dat wurd sûnt de santjinde ieu, mar de earste fermelding dêrfan yn it Frysk stammet neffens it Wurdboek Fryske Taal út 1829. 

Hepkema hat dus besocht om de anekdoate oer de boer te Haskerdiken noch wat ‘histoarysker’ te meitsjen, troch te neamen dat grytman Vegelin van Claerbergen twa diken oanlizze litten hie. Op ien fan dy diken, of foargongers fan dy diken, soe it ferhaal him, ‘misschien’, wol ôfspile hawwe. Mar it is goed mooglik dat Hepkema sels de boarne fan Waling Dykstra west hat: dat er in ferhaal of anekdoate út syn eigen pake’ tiid trochfertelde. 

Om dat dúdlik te meitsjen is wat mear útlis noadich as yn it gefal fan de Menamer ‘boer’. Japik Hepkema’s pake en beppe fan heitekant hienen wenne te Diken (by Langwar); beppe kaam oarspronklik fan Broek (noardwestlik fan de Jouwer). Yn 1845 kocht pake Hepkema lân yn Broek fan jonkhear Pieter Benjamin Johan Vegelin van Claerbergen. By deselde ynskriuwerij bleau de Broekster boer Durk Sjoerds de Vries oan in pleats fan de jonkhear hingjen.12 Durk Sjoerds syn skoansoan wie Romke Kornelis Romkema út Haskerdiken, dy wie ek boer te Broek. In healbroerke fan dizze Romke, Wytze Kornelis Romkema, kaam yn 1829, seis jier jong, as weesbern te ferstjerren, ‘wonende te Dijken’, seit it befolkingsregister.

Beide wiene it bern fan de rike eigenerfde boer Kornelis Romkes Romkema (1769-1827) fan Haskerdiken. Kornelis Romkes en syn earste frou ferkochten yn 1806 in pleats mei lân te Haskerdiken (nû. 26) oan jonkhear Valerius Lodewijk Vegelin van Claerbergen (1774-1844), de (lettere) grytman en heit fan Pieter Benjamin Johan.14 Nei 1820 buorken Kornelis Romkes en syn twadde frou op stimnûmer 20 te ‘Zijdhuizen’ noardlik fan Haskerdiken. Dat wie in nijboude, grutte pleats dy’t deunby de ‘rijdweg’ fan it Fean nei Akkrum stie; by syn dea op 3 novimber 1827 brûkte Kornelis Romkes 26 bunder lân en molk er 22 kij.15 

Mar yn 1828 en 1829 waard dizze ûnferhurde dyk fan Ljouwert nei Oerisel belangryk ferbrede, ophege en ferhurde; mei dat doel waarden oan wjerskanten brede stroken lân fergroeven. De kadastrale kaart fan 183216 lit sjen dat krekt by Sydhuzen de noard-súd rinnende strjitwei de east-west rinnende perselen fan op syn minst twa eigenerfde boeren trochkrúste. Dalik súdlik en noardlik dêrfan wie it lân yn eigendom fan grytman Vegelin van Claerbergen en yn gebrûk by dy syn hierboeren. It 'ik hoech foar nimmen te wiken' kin goed hjir syn grûn hawwe.

Dan soe de anekdoate oer de Haskerdiker boer tsjutte op ekonomysk ferset fan eigenerfde boeren tsjin de lokale regelingen fan de oerheid, gritenij en provinsje wat de dykferbreding fan de 'rijdweg' en de kompinsaasje dêrfoar oanbelange. It rymke giet nei alle gedachten net tebek op in âlde folksoerlevering; it hat gjin achttjinde- mar in njoggentjinde-ieuske achtergrûn. It is earder ‘âldmakke nij’ as ‘nijmakke âld’ – lykas de Menamer fersy is it neo-folkloare, mei in liberale rook deroan. 

Wat Waling Dykstra mei dizze twa fariaasjes op in tema yn feite docht, is kritysk Frysk folkseigen meitsje – konstruearje – troch boereskiednissen dy’t oanwiisber in basis yn ’e werklikheid hawwe, te ferbinen mei it idee fan in ‘oud Friesch gebruik’. De eigenerfde boer krijt sa ymplisyt de rol fan de ‘frije Fries’ taparte – wylst adel en bestjoer oppasse moatte om net de útlânske ûnderdrukker te spyljen. 


.

woensdag 19 september 2018

Oer 'Teltsje fan in keningssoan' fan Waling Dykstra

'Dêr waard er oppast tige bêst'

Der stiet in moaie foto fan Waling Dykstra mei Afke Jans de Boer en de bern en oantroude bern derby yn de freonebondel For Waling-om1, dy’t yn 1911 oan de skriuwer en syn frou oanbean waard by gelegenheid fan syn njoggentichste jierdei. De foto is yn 1905 makke by de gouden brulloft fan it pear. Yn datselde boekwurkje is ek in stambeam te finen fan Dykstra, ynklusyf de alve bern dy’t Afke en hy op ’e wrâld set hiene. Op de foto stean, bûten de beide jubilarissen sels, mar tsien froulju en tsien manlju. Der mist dus ien bern. De stambeam jout útslútsel: nei Wytske (1856), Antje (1858), Gerrit (1860), Janke (1861), Geeltje (1863), Jantje (1865), Jan (1866) en Jeltje (1870), en noch fóar Grietje (1873) en Theunis (1876), kaam Cornelis (1871). By syn namme stiet: ‘sneuvele yn East-Ynjen’.2 Sûnder jiertal. Mar wie dat neffens de wierheid?

Cornelis – ‘Kees’ – Dykstra waard berne op 1 septimber 1871. Wierskynlik is er neamd nei syn omke Cornelis, in jongere broer fan Waling Dykstra dy’t datselde jier ferstoarn wie. Kees syn stjerdatum is yn it befolkingsregister net te finen. It iennichste dat wy fan him witte, bûten it feit dat er berne is, komt net fan syn âldere broer Jan Walings Dykstra; dy liet de gearstalling fan de húshâlding bûten de bekende biografyske skets fan it libben fan syn heit. It komt fan twa fermeldingen yn de publisearre oantinkens Ut myn berne-tiid fan Kees syn ien jier âldere suster Jeltje. Dit sil sa likernôch oan 'e ein fan de santiger jierren fan de njoggentjinde ieu spile hawwe:3 

Us Janke koe ’t bêste mei ús Kees oerwei, hy moarte soms raer as er wosken waerd, mar hja wist ’m altiid wer stil to krijen mei grapkes, forteltsjes en ferskes. As hja mei syn fuotten bigoun to waskjen, wie ’t meastal dat hja opsei: 
“Kornelis had een glas gebroken, 
Voor aan de straat. 
Schoon hij de stukken had verstoken, 
Hij wist geen raad. 
Hij had een tegenzin in ’t liegen, 
Wijl God ’t ziet. 
En zijne moeder te bedriegen, 
Dat wou hij niet.”

Fierderop wurdt syn namme noch ien kear neamd, as er mei mei te lotsjerinnen. Wylst der fan de oare bern rûnom praat is, wurdt oer him neat mear sein. Apart: Kees wie mar in oardel jier jonger as Jeltje. It hat der wol fan dat Kees in hendikep hie, of sa’t men yn dy tiid sei, in ‘ûngelokkich berntsje’ wie. 

Mooglik is Kees yn yn de tachtiger jierren opnommen yn de Frjentsjerter ferpleech-ynrjochting foar kranksinnigen, sa't de pasjinten doe algemien neamd waarden. Op 3 desimber 1884 hold Waling Dykstra dêr in besletten optreden foar 120 pasjinten, dêr’t yn de Fryske kranten net oer berjochte is. Bûten de provinsje wie der wol oer te lêzen. It hie in prachtjûn west, as wy it ferslachje yn Het Nieuws van den Dag leauwe meie: 

In het Krankzinnigengesticht te Franeker werd Woensdag-avond een huiselijk feest gevierd, dat door het Bestuur aan de verpleegden werd aangeboden. In de fraai versierde bovenzaal waren ruim 120 patiënten bijeen, die zichtbaar genoten bij het luisteren naar de voordracht van den Heer Waling Dijkstra in de Friesche taal, waarna door eenige verpleegden een paar liederen werden gezongen en voordrachten in de Hollandsche en Fransche taal gehouden. (..) Een algemeen “Wien Neêrlandsch bloed” besloot het feest.5 

Seis dagen nei dat optreden yn Frjentsjer, op 9 desimber, kaam yn ’e krante in komitee út Holwert nei foarren mei de oprop ta in donaasje foar Dykstra yn it ramt fan syn kommend (yn 1885) 25-jierrich jubileum as Winterjounenochter. It komitee woe ‘een aanzienlijke som (..) bijeenbrengen en hem die, in het bijzijn van al de zijnen als feestgave aanbieden’.6 Foarsitter wie de dûmny fan de Ned.Herf. Gemeente Brantgum-Waaksens, Johannes Petrus Bruinwold Riedel (1816-1897).7 Dy wie goed op 'e hichte mei de sitewaasje by de Dykstra's thús. Dykstra syn op ien nei âldste dochter Antje joech om 1880 hinne op sneons hantwurkles yn Brantgum, dat hie dûmny regele.8 

No witte wy fansels net wêr’t dat jild foar brûkt is. En wy ha net iens, op dit stuit, hurd bewiis dat Kees Dykstra yndie ferpleechd is yn Frjentsjer. Ik hie der dan ek net oer begjinne wollen, as der net dat iene, lette fers fan Waling Dykstra west hie. 

It stiet yn syn bondel Wintergrien fan 1886, is datearre op 1883 en it hjit ‘Teltsje fan in keningssoan’.9 En nou soe ik wat sizze kinne oer de besibbens fan dat gedicht mei de ynternasjonale mearke-literatuer, oer de oerienkomsten wat motiven oanbelanget mei mearkes lykas ‘Doornroosje’, of ‘Das Eselein’ of ‘Der treue Johannes’ fan de bruorren Grimm, of ‘The Tale of the Doomed Prince’ út it âlde Egypte, mar dan soe dit in oar stikje wurde. Yn it ljocht fan it foargeande wurdt it wat misliedende motto boppe it fers miskien wol wat dúdliker. Der stiet:  ‘Das ist ja ein alte Geschichte, / Doch bleibt sie noch immer neu’ fan Heinrich Heine. Mar oer de romantyske leafde dy't Heine op it each hie, giet dit fers net. De folgjende twa, troch Dykstra weilitten, rigels binne: ‘Und wem sie just passieret, / Dem bricht das Herz entzwei’. 

Teltsje fan in keningssoan 

Das ist ja ein alte Geschichte, 
Doch bleibt sie noch immer neu.

’t Is langer lyn as tûzen jier, 
Doe’t earne in jonge kening wie 
Dy’t mei in helder knap ferstân 
De saken stjoerde fan syn lân, 
En dy’t der ek wol wêze doarst 
As ’t lân ferdiigne wurde moast. 

In wyfke hie er, kreas en kein, 
It moaiste frouminsk, waard der sein, 
Fan ’t hele lân. Nou, yn hoefier 
Dit flaaierij of wierheid wie 
Kin ik net krekt ferklearje, mar 
Har man wie tige mâl mei har 
En hja mei him. Dan wie ’t in pear, 
Sa tinkt licht immen, dat neat mear 
Te winskjen hie: mar dat ’s net wier. 
Hja wiene al troud hast fjouwer jier, 
Doe wien’ se noch gjin heit en mem. 
Wie dat foar sokke lju net slim? 
Hja hiene ’r brea foar, is ’t net sa? 
En dêrom woen’ se graach wol twa 
Of trije of fjouwer berntsjes ha. 

Nou, einlings en te’n lêsten kaam 
Der nijs, dat elk mei nocht fernaam: 
De kening krige in jonge soan, 
In erfgenamt dus foar syn kroan. 
It hele lân wie mei him bliid, 
De stêden fierden feest om striid 
Mei fjoerwurk, mei muzyk en sang 
En dûnspartijen – dagen lang. 

Fansels, dat die de kening goed, 
Dat makke ’m dûbeld bliid te moed. 
Mar wylst er sa útskroeven wie, 
Fernaam er wat, dat minder stie. 

Twa mannen, wizer as sljuchtwei, 
Dy’t boekenoasken troch in dei 
En joegen yn de tsjust’re nacht 
Op ’e omgong fan de stjerren acht, 
Dy rekk’nen ’t libbene-lot ris út 
Fan ’t jonge prinske, en ta beslút 
Doe seinen dy de de kening oan: 
,,It stiet wat nuver mei jo soan. 
Hy mei de sinne n’t skinen sjen 
Yn ’e earste sechstjin jier; it bern 
Moat oars sa blyn wurde as in mol.” – 

Doe waard it moed de kening fol. 
Mar hie er ek miljoenen bean, 
It needlot koe er net ontgean.
Hy frege doe dy wize lju: 
,,Goemannen, sis, hoe moat dat nou?” 
Hja joegen Sire dêrop rie. 
Har tocht, de bêste wize wie 
Om yn in stienklip dêr by om 
In went te kapjen, tige rom, 
Dêr moast de jonge plak yn ha 
Oan ’t santjind fan syn jierren ta. 
Fansels altyd by lampeljocht, 
Om’t him it deiljocht leedzjen brocht. 

De kening sloech syn wiif dat oer. 
Doe rekke ’t minske baar oerstjoer, 
Mar krekt as hy seach se ek wol yn: 
It moast! oars waard de jonge blyn.

Om koart te gean, it kaam dan sa: 
De boai waard brocht nei ’n hoale ta, 
Dêr’t noait de sinne of moanne him 
Beskine koe. Wie dat net slim? 

Dêr waard er oppast tige bêst 
En hoede foar fertriet en lêst; 
Sa bleau er sûn en lette ’m neat 
En waard er sonder tsjinstuit great. 

Der waarden him twa masters stjoerd, 
Want leare moast er nedich goed; 
Allinne lêzen skriuwen net, 
Mar al wat immen nedich het 
Te witten, dy’t him ier of let 
Foarfêst nei keningwurden set. 

Mar ’t wie dêr dochs in stille boel. 
Hy wist dêr fan gjin hôfgewoel, 
Fan riden, jeien, suver neat. 
Oer feesten tige útwrydsk en great, 
Oer sjongen, spyljen, dûnsjen ek 
Hie ’t jonge prinske gjin bestek. 
Neat seach er fan de hele wrâld 
As syn twa masters – al wat âld. 

Hja murken mei de tiid oan him, 
Mei syn ferstân stie ’t lang net slim; 
Hy tocht oer folle dingen nei. 
Dêr krigen hja soms muoite mei. 
Hy frege harren kear op kear 
Nei dit en dat, soms folle mear 
As hja him sizze koene en woen’; 
Hja wisten faak net hoe’t se soen’. 
De wierheid sizze woen’ se net 
En liigden dêrom dan mar wat. 

Begryp ris! Somtiids frege hy: 
,,Hoe bin ’k er komd? Dêr kin ’k net by. 
Sis, binn’ der sokken mear as wy?” 
Hoe ’t ond’r ’e minsken gyng en stie 
Mocht hy net witte, want dat wie 
Grif foar syn libbensrêst net goed. 
Dus wien’ se net fergees yn noed. 

Al njunkelytsen kaam ’t sa fier, 
De prins wie folút sechstjin ier. 
Doe koe er onder ’t sinneljocht 
En waard er yn ’e hôfstêd brocht. 
Dêr waard onbidich fleur by set 
Mei fluiten, trommen en trompet, 
Mei tyngeltange en rinkelbom, 
Mei steatlik dreunend klokgebrom, 
Mei ruters en soldaten en 
Mei flaggewaaien net te min. 

En doe’t se mei in dei twa wat 
Bedarre wienen fan ’e pret, 
Doe liet de kening oan syn bern 
It hele spul ris goed besjen. 
Hy gyng mei him de sealen lâns, 
Dêr’t alles blonk fan held’re glâns, 
Fan goud en sulver en jewiel, 
Fan side, poarper en ferwiel – 
Dat ienkear sines wurde soe. 
De prins, dy’t him net sêd sjen koe 
Op al dy pracht en weelde, stoe 
Ferbaasd en frege jimmerwei 
Dan hjirre nei, dan dêre nei. 
Op al syn freegjen antwurd jaan, 
’t Wie sikerwier hast net te dwaan, 
Want alles wie him frjemd en nij. 
Hy stie der hast beteut’re by. 

Hja kamen yn ’e hynstestâl, 
Dêr seach er al sa bjust’re mâl. 
Sa’n rige moaie hynders, dat 
Wie ek foar him wer wonder wat. 
Dêrby dy weinen spegelglêd: 
Dêr seach er him al wer net sêd. 
De seal mei skilderijen wie 
Al wer wat, dêr’t er nijs oan hie. 
Hja seagen ek it jachtgerei 
En ’t ridskip foar ’t toernoaispul nei; 
De tún, sa moai yn ’t maitydsgrien, 
Mei bylden fan wyt moarmerstien, 
Mei fivers as kristal sa klear, 
Mei springfonteinen en noch mear. 

Hja kamen troch in seale gean, 
Dêr sieten yn har staasjeklean 
In rige juffers, o, sa moai! 
Mei alles eptich yn ’e ploai. 
Hja knikten freonlik mei in swier, 
Sa kreas as ’t hoegde, en seagen blier 
De kening oan en ek syn soan. 
Dy hie dêr frijwat niget oan. 
Hy sei: ,,Wat dingen binn’ dat, heit?” 
De kening sei út mallichheid: 
,,Dat binne duveltsjes, myn bern, 
Dy moatst mar net tefolle oansjen.” 

Hja kamen ek noch yn in hûs, 
Dêr’t krychs-ark hinge by de rûs. 
Harnassen, skylden, swurden, dy’t 
Se brûkten by de fjochterij 
Yn oarlochstiid. De kening sei:
,,As ús in fijân komt tenei, 
Ferdigenje wy dêr ús mei. 
Myn soan, it leit ek op dyn wei 
Om dat te learen mei de tiid, 
Om klear te wêzen yn ’e striid.” 

’t Wie mâl hoe’n bult de kening hie, 
Dat wol ’t benoaskjen wurdich wie. 
Op ’t lêst kaam dochs in ein dêr oan. 
En doe sei Sire tsjin syn soan: 
,,Wat liket nou dy ’t moaiste ta 
Fan alles wat wy neisjoen ha? 
Ik ha der sin oan dat fan dy 
Te hearren; sis dyn miening frij 
En onbedutsen – skromje net.” 

De prins wie ridlik gau beret. 
Hy sei: ,,De duveltsjes sjedêr, 
Dy fyn ik ’t moaist fan allegear; 
Dy knikten my sa freonlik ta! 
Heit, mei ’k sa’n duveltsje net ha?” – 

1883

Noaten

1  F.J. de Zee, gearst., For Waling-om (Eisma, Ljouwert 1911).
2 Ib., 15. Dat ien fan de bern doe net mear libbe, wurdt befêstige by C. Wielsma, ‘Waling Dykstra 1821 – 14 Augustus – 1911’, Leeuwarder Courant (14 augustus 1911); libbensskets op basis fan ynterviews mei Waling Dykstra sels: ‘Deze echt werd met een talrijk kroost gezegend: vier zoons, van wie nog drie en zeven dochters, die allen nog in leven zijn.’

3 J. de Beer-Dijkstra, Ut myn berne-tiid. Mei foarwurd fan P. Sipma (Ljouwert 1950).
4 Ib., 40.
5 Het Nieuws van den Dag (8 desimber 1884).
6 ‘Mijnheer de redacteur!’, Leeuwarder Courant (8 desimber 1884).
7 Sjoch oer Bruinwold Riedel: D. Jansen, ‘Kan er uit Nazareth iets goeds komen? “Onze Krans” te Dokkum: een opmaat van de Nederlandse Protestantenbond’, Documentatieblad voor de Nederlandse kerkgeschiedenis na 1800 (1 juny 1996). Webside: https://www.digibron.nl/search/detail/012ea9eceb75f8ffb019d666/kan-er-uit-nazareth-iets-goeds-komen Krigen 19 septimber 2018
8 .De Beer-Dykstra, Bernetiid, 40; Jansen, ‘Nazareth’.
9 Waling Dykstra, ‘Teltsje fen in keningssoan’, Wintergrien (Zijlstra, Joure 1886) 134-139.