zondag 5 mei 2019

Nederlands Letterenfonds besteget suver gjin sint oan Fryske literatuer

In aardige eksersysje: tel de bedragen op dy't it Nederlands Letterenfonds yn 2018 (ja, it jier fan....) útjûn hat fia al syn subsydzjeregelingen (minus dy foar tydskriften) om de literatuer yn Nederlân foarút te helpen. Dat smyt in bedrach op fan 4.866.923 euro, dus hast fiif miljoen euro. 

Hoefolle is dêrfan bestege foar it realisearjen fan Frysktalige projekten, tinke jimme? 20 persint? 10 persint? 

Wolnee: sa. 60.000 euro, dat komt del op 1,23 persint

(Boarne: parseberjochten Nederlands Letterenfonds op syn eigen site www.letterenfonds.nl; opteld binne de bedragen foar ynsidintele literêre manifestaasjes, projektsubsydzjes, oersettingen, wurkbydragen teaterteksten, regeling digitale literatuer, literêr grinsferkear, biografyregeling.)

zaterdag 27 april 2019

Ernst Bruinsma? Klaas van der Hoek?

De earste is in útjouwer dy't boeken foar de tillevyzje besprekt dy't er sels útjout. Sjuerylid dy't in skriuwer dy't er sels útjout de priis tapartet. Afûker dy't sels de blomlêzing skriuwt dy't syn wurkjouwer binnenhengelet. Nee, men moat net op alle slakken sâlt lizze. Mar dit binne wol in hiel soad slakken. 

The Honourable Knilles is right, mar yn 't bewizen is er net al te krekt. It leafst hienen je ek witte wollen hoe’t de ferhâldingen lizze wat it oantal boeken oanbelanget dat de ûnderskate útjouwers op ‘e merk bringe. Oars, Knilles, kinne je net witte oft besprekker Ernst Bruinsma syn eigen wurkjouwer faker yn in waarmere sinne set as oare útjouwerijen. En noch in tip: besykje net diskusjes te blokken as in bydrage dy net útkomt, dat stiet sa earmoedich op dyn dochs al net sa florearjende ensafh.

Opfallender binne fansels al dy dûbelfunksjes yn útjouwerij en besprekkerij en besjuerdery. De nijste roman en de nijste dichtbondel binne noch net by syn eigen Afûk ferskynd, of de positive kwalifikaasjes fan Bruinsma stuiterje al fan it byldskerm ôf. Doe’t ik útjouwer waard fan de FPB, bin ik út Farsk stapt - itsoarte skieding dêr't Bruinsma (Afûk/de Moanne) en bygelyks ek Piter Boersma (Hispel/ensafh) net oer pikerje. En mien no net dat It Skriuwersboun wol protestearje sil, wolnee - jou it bestjoer in bakje kofje op in direksjekeamer en de redaksjekollega's fan Piter witte wer wat se nét dwaan moatte. 

As resinsint fan it FD besprek ik gjin boeken dy’t myn freondinne skriuwt of útjout. Der sil wolris wat misgean, ik doch it ek net altyd like goed. Mar ik besykje petten útinoar te hâlden troch de skyn safolle mooglik út ‘e wei te gean. Dan is it logysk dat ik dat ek fan oaren ferwachtsje, en ik nim oan dat skriuwers en dichters it yn ‘t ginneraal op dit punt mei my iens binne. Likegoed binne der gjin protesten, gjin reaksjes. Op Knilles nei, hulde, mar syn krityk komt fuort út kwetste idelens: hy stiet wierskynlik wer net yn ien of oare blomlêzing. (FACT CHECK: Knilles stiet yndie net yn it krekt ferskynde Swallows and Floating Horses, ûnder redaksje fan ûnder oaren Bruinsma.) De oaren swije, sanksjonearje sadwaande ferkearde praktiken en slimmer noch, stean yn ‘t paad fan ferbettering.

Bysûndere fermelding fertsjinnet immen as Klaas van der Hoek te Amsterdam, dizenich oersetter fan dizenige fersen en altyd ree om in skeet te litten as er it yn it heitelân tongerjen heart en ien fan syn ynstitúsjonele pettematen kin wol in rûkerke brûke. Dan telle je as yn 'e UB keldere boekewjirm ek in bytsje mei, no?

maandag 22 april 2019

De farao

Asyl – dêrom sykje de slaven 
en koertse op Vincents mangelbeam 
– gjin rôzebloeiende ‘amandelboom’ – 
yn ’e lears fan ’t oankomstlân Itaalje. 
De nije slaven, yn har dream, 
fertrokken juster sûnder stoom 

of seil, foar oarmans sinne-ûndergong: 
te peard en peddel fan Nineveh 
– der wie doe noch gjin Kodakchrome – 
konteners yn, dêr’t de airco song: 
,,Ferdoch gjin tiid, kies zzp!”
of set dyn stretcher yn 'e Ziggodome.

As hie it machtleas folk karút; 
of slaavje foar de Grykse polis, 
of opmits’lje ’t grut Byzantium, 
mar byn jin de bek en hâld jin de snút. 
En oars mar yn ’e útsettingsmodus, 
in boskje leeljes mei út Seisbierrums 

fallite kassen. De nije slaven, 
dy’t leedzje en har tjirgje foar ús 
pinsjoentsjes, fine har wente net 
yn âld Europa’s banaalste konklaven. 
Se fleagen business-class, en wer thús 
ferwolkomt har premier Baudet, 

mei brief, moanning en drigemint: 
der wie wat mei de lêste bestelling, 
de klant is hellich, komt mei in claim, 
,,te zwart was haar gewenste kind”. 
Belêsting easket neibetelling, 
en sorry, jonges – it’s a dirty game 

we bloody smug Boreans play. 
Har doarpen ferbaarnd, har dochters rôve, 
de froulju ûntfierd, de manlju ûntballe, 
sil moarn in ploech fan de teevee 
nei Afrika, foar in foarkôge 
koart item oer lessen dy’t ferfalle 

op lêst fan ús freon, de farao, 
dy’t ûnferduldich wurdt, en hjoed 
de swipe slacht oer ’t folk op ’t stee 
fan dêr, syn nijste one-man-show: 
de plasse fan ’t waarme, reade bloed
noch drippend fan ’t fabelachtich Gizeh.


.

zondag 21 april 2019

Op 'e brekker

Fan doe’t syn gruthoeklins dij neamde ‘Ruslân’, 
mûlryp en geil, op 'e brekker om te twingen 
wat neist dy, op dy en oer dy hinne lei. 
In frou as in jonge havenstêd, dy’t lijte sei
te lizzen tusken stoarmen yn, wie ringen 
gebiedende dame fan ’t seedykster koarn. 
Alteast, oant er Harns út moast op walfiskfeart, 
nei oare wielde yn ’e krite fan Spitsbergen. 
In timmerman, matroas, boer, sjonger 
gjin roer syn bark, yn dize, bolletonger, 
dy’t wist: de Fryske froulju soene him fergje 
wêrom’t er him ferjûn hie oan de Russyske steat.


.

Foar it ûlegat

Fermôge ljedders op, earst nei de souder, 
dan fan de souder nei de batting 
oer de dwersbalken, en de lêste, koartste, 
nei de stofnêsten mei it ûlegat derfoar. 
De earste minske op ’e moanne 
sjuch ik safolle mear as in oar: 
ik kin de see sjen oer de dyk hinne, 
en dy kin my sjen as er weromsjucht. 

Tusken ús yn leit in kilometer leechte 
mei lytse feroaring yn in tiid fan ieuwen. 
Oan minder kromme sleatten minder 
eigenwize flearen om mei te praten. 
De Roptatún stekt ôf tsjin de sinne, 
in neef fan oerpake bewetteret de blommen. 
Op it krúspunt spoeket it. 

Mar de see seit, hy hat my neat te sizzen.
Hy is ritich as it waar en alle tellen nij. 
De greide hat spierpine en in min sin, 
it sil al raar moatte as ik de gerzen hjoed flij. 
De bou – winst en ferlies yn ’t oer-de-grinzens – 
hat it eins te bannich foar my 
neffens de meagere fertsjinst. 

Allinnich by it ûlegat 
fielt men de iensumens, dy’t de platte tiid 
produsearret, mei al syn oeren op ’e klok
jin troch de ieren rinnen. As nei in skot
it herte fan it lânskip bliedt sûnder bloed,
ferskieret fan wjirmread nei sniewyt rûnom
mei alle pynlike stadia dêr tuskenyn.

Ast lang net sjoen hast, of soarge hast, slút it him ôf, 
in toanielstik foar spoek en spion
mei net de nacht as fallend doek,
mar de tocht werom, lâns deselde rûte
deselde ljedders del.


.

zaterdag 20 april 2019

Wêrom net sacht wêze



Wêrom net sacht wêze, en rûner en soeler, 
as in âlde wyn bewarre foar fannacht? 
Of wêrom net de twirre, dy’t yn in koelte 
freget nei de trofeeën fan de jacht?

It sachte hier fan in niis omleine hazze, 
it foksefel, dêr’t sy op leit sûnder lûd 
te jaan, mar mei flessen om te ferbrassen 
en út te jitten oer de wyngert fan har hûd. 

It fjoer knapt de tûken, in fonk wurdt brân. 
Earst stekt it de skoarstienmantel oan, 

dan rûntsjedraaft it oer it Perzysk tapyt, 
troch glêzen bollen giet it, myn ûnwis gambyt 

te skroeien yn syn floerske gerdinen.
Mar gjin dieder yn ’e sachte fjilden te finen. 


II 

Dêr stie ús fearrebêd, en dêr de skimerlampe 
de helle jûn te dimmen. Dêr stie de stoel 
mei ’n healheech achtersket, foar ’t kampen 
tsjin de oanstriid en hingje achteroer. 

De swarte keukenskast, noch krekt werkenber, 
toant syn rykdom – knapt glês en pannepún. 
In dichter soe sizze, de tiid fan ’t jier is novimber, 
mar simmer is ’t, lige bankrotte roazen yn ’e tún. 

En ûnder ús strjitte rint de flamme syn gong,
rioelen troch, en wêr’t it kin omhegen 
útwei finend troch de kabels ûnder de stêd. 

Om krekt te dwêsten as in klyster sjongt 
op in bleakere skoarstien boppe twa stegen, 
mei kykjes, troch de gerdinen, op in klysterbêd. 


III 

Mar dat is net sa’t ’k ’t leafst oan ús tinke wol. 
Ik lis ferbiningen tusken boarst en skouder, 
ik skriuw dyn rûningen rûn, dyn mûle fol 
mei myn ereksje fan heb ik jou d’r. 

Do litst dy gean en setst de puntsjes op de -i 
fan Po Tjsu, dy’tst omsirkelst mei dyn tonge, 
opwippe litst, en yn al syn papyri 
sil in grut man foar dy bûge as lytsjonge. 

De leafde wurdt tefolle romantisearre, seisto. 
It is simpel de kwesty, heal need, heal rûtine, 
sis ik, de elektrifisearre spoaren te gean 

nei dêr’t liif krijt fan liif it ferwachte kado 
dêr’t de geast om socht, mar koe ’t noait fine: 
in ûntploffing yn dicht, inkeld dêr te ferstean.


.

Ferslach fan 'e gûverneur nei tsien jier op syn post

Yn ’t flakke lân, dat de wrâlden op eachhichte hat, 
is ’t grutste gefaar it misse fleanen fan in mich. 
De minsken rinne hjir altyd mei de eagen ticht, 
mar, sizze se, se witte fan ’t measte wol wat 
en wat se net witte, wa ynteressearret dat? 

De lju ferreizgje har tiid yn deiske klean 
yn útferkeapen kocht, net om ’e moai, 
om fearren, frissels, helmen of om oarlochstoai, 
mar om it funksjonele fan ’t fierder gean
sa ûnopfallend mooglik net te bestean. 

In lân fan boeren oait, mei in boeremoraal – 
wat libje woe, koe libje, wat dea woe, koe dea. 
Sa wie har natuer; net bjust’re skjin op ’e lea, 
mar saken hearden suver, en rjuchtút de taal. 
No wilens is ’t al gâns in benauder ferhaal. 

Sa flak it lân, sa gau mient elk dat er wit 
fan rjucht en ûnrjucht – foar eigen wol it meast. 
En leaut men yn opsetsin en sûnde foarearst, 
salang’t men net krekt ferdútst is hoe ’t it sit, 
mar graach in sterk stik hearre wol. Mar beslist 

net yn ’e saken fan ’e geast. Ik bergje my wei 
oan dizze kust, dêr’t elk praat nei ’t er wiis is 
syn eigen fataaltsje – dêr’t ik mines fan sis, 
as 'k oan 'e Pontus wat nei foarren bringe mei. 
Of ’k fiskje yn ’e Rie, dêr’t faker myn dobber lei, 

nei takomst foar dit earme lân oan see. 
Yn myn ferslaggen bin ik Prometheus unbound; 
men heart myn klacht yn grunge en underground. 
Myn lûd fertoarket as de nacht falt oer ’t stee; 
Brandaris baarnt – ,,Friesland valt niet mee”.


.

Lytse blom

April, de pinemoanne, rint diken del 
de postboade mei goede berjochten ûnder de pet; 
de wintergong folbrocht, komt it wetter werom 
te streamkeboartsjen oer de bleek, dy’t lost 
op beltsjeblom, fan hyasint omseame. 
De rokjedagen brekke oan, en roazen 
ferblikke read, lykas tulpen oan ’e Rykswei. 
Ik sit wat te lêzen yn myn útkykpost. 
Ik priuw in rigel, werskriuw in blomrike oade 
oan ’t foarjier, no offisjeel ek kommendeweis. 
De sinne komt omhegen achter Frjentsjer, 
en skoddet oer myn rivier 'm de moannen út. 
Hy stegeret en brinzget noch net, mar hy leart 
te klimmen op ’e ljedder as in burokraat 
krekt oansteld yn syn earste echte betrekking: 
in serieus man, net dwers of moedwillich ferkeard, 
mei net safolle fertsjinsten. Mar gjin swan 
sil strûpt of sketten sûnder syn paraaf. 
Myn lannen jouwe har del; se ha de kjeld 
fan maartemoanne’ sturt noch yn ’e lea, 
mar stadich bekomt it, stjert de winter dea. 
De keizer komt aansen om syn gielegou. 
Dy kin ’k al moannen hearre net of fine. 
Hy komt om peaskeblom of pinksternagel 
en stjoert syn folk om ’t piipjend koekoeksjong. 
Ik sil myn túnman sizze dat de keizer komt 
nei 't lêste Waadseestoarmjen, rein en hagel; 
sadat er de slotgrêft skjinnet, ierdappellannen freest, 
wat wei moat fuortdocht, ta wêzen bringt wat bloeit 
it simmerfearnsdiel yn – in lytse blom 
alfêst yn ’t sicht foar ’t grutte maitydsfeest.


.

Orakel

Hoefollen ha him net socht: dy iene tel. 
De wizer dy’t, as nimmen it fernimt, 
foarút springt yn de tiid. En stekken slacht 
om wat men jonkheid neamt, al wit men ’t net 
en mient men bern te wêzen libbenslang. 
Safollen ha him fûn, in oere let,
as klokken nearne doge dochs mear ta, 
en net te kearen komt de lapkeman 
oan ’e doarren foar in praatsje. En fertelt 

jin dan – as beskynde altyd noch sa fûl 
deselde sinne ’t antlit fan jins soan 
as jowes, de lêste skoaldei foar de fakânsje: 
,,Syn flat twa heech, juster jins lytse pôle, 
is nou syn Sparta, en syn Thebe moarn; 
it thús, dat men yn fûgelflecht fertôget 
of mei in brânspoar yn in Gryks debakel. 
Mar hy hat dûnsjen leard mei 't hiele libben, 
wylst jo mar tangodûnsje mei de dea.” 

Ik bin in âld, yn ûnbrûk rekke orakel. 
Ik haw fan klem, swaai en greep, myn soan, 
genôch net krige om myn kroast te lêzen, 
komst oait werom mei in hoanne of in oks, 
de kop ôf te slaan foar in rûte troch 't bloedlân. 
Ik haw de Griken by Troje gloarje foarsein, 
en sjuch – tûzen hearskers kwyt yn ’t bosk, 
har neitins mar in spearpunt of in skyld, 
ferruoske weromfûn ûnder ’t Gouden Flues; 

har froulju ferslein en har bern fersille, 
in takomst yn it teken fan 'e nederlaach. 
Se ha myn beekje ferlein, myn boskje kapt, 
en oanbrocht: ,,Is fuort, komt fuort net thús.” 
Mar do bist altyd wolkom. En as ik it kin, 
sil ik dy earkes, iPhones, kipnuggets jaan, 
in lêste skoaldei foar de fakânsje teplak; 
in reekwolk fol wurden, mei 't bettere foardwaan 
yn spreuken dy't behearre ta dyn erfenis.


.

vrijdag 19 april 2019

Keningsdei

Like leech as de âlde beam dy’t him learde
om stil te wêzen. Dy't oait, mei 't bledte te heech, 
syn tûken it frij joech, twigen derby.
Der hongen popkes yn en ballonnen. 
Doe wie ’r leech, of fol, mar ûnbeweechlik. 

Hy liet syn masker falle en ûnderweis 
hjirhinne naam er net in wurd werom.
Alteast, gjin rigel nochris wer te lêzen; 
hy foel út al syn blêden stil op Keningsdei, 
as de beam dy’t learde om dan stil te wêzen. 

Dy wachte langer net op gewoane wurden 
dy’tst safolle hearst – en dan wurde 
se útsprutsen op gjin toan om oan te hearren,
of reitsje, nei wat sketsen skildere, suver neat, 
almeast gjin kleur om yn te ferbliuwen. 

De wyn trune allinken mear oan. 
De fytser wol, net de ierde liet syn ein slûpe.
De stilte kroep werom oer hieltyd sâlter see. 
In toarnboskje, ynbannich fjurrich, rikte him út 
dêr tusken sleat en púndyk de beswierskriften.

En 't wie, as klonk it de ieuwen oer: 
‘De groetnis út ’e plattelânsrepublyk’.
Wie 'r oandien? - útrûp'le ja, mar idel ek.
Hy wist net iens wat âld regint dat wie -
Fan Beyma?  Of wêr’t er stiet. Of wêr't er stie.


.

woensdag 17 april 2019

Fleanmasyntsjebeam

Myn lytse taal is lytser in slach as trochstreeks; 
miskien makke foar bern, of opsketten bern, 
dy’t yn ’e klasse sykje moatte om ’t lûd 
út millimeters dy’t se hieltyd misse.
Myn taal, mei syn faaisteande keale kaam, 
opflamjende klankkast, ôfblierjende brêge, 
dy’t om trening freget foar’tst de stimknoppen 
te stean hast sa’tst se hawwe moast; 
mei ’t read en brún ferdwûn op plakken skier 
by better sjen, mei – wa wit hoe lang al – 
in stofbol achter ’t f-gat, en ’t boppeblêd nijer 
as ’t achterblêd, is snijd út hout, gjin seldsumheid, 
fan fleanmasyntsjebeam. En de bedoeling is 
dat ik derop hinneflean en wat sinnichs sis. 
Myn taal is gjin Guarneri, Stradivari of Amati, 
mar skerpje ik my op, set ik my de kast op ’e kiel, 
dan is er in bliksemse biezem, dy’t mei swit 
fan snaren drippend op wer âlder swit yn ’e nerven, 
in triljend spoar lûkt troch de loft. Dêrsto sitst, 
de túndoarren iepen (krekt as kin ’t derop troch). 
Dan is er, yn ’e jûn, ek in bij, holder, flinter, 
sa let wer sykjend nei ’t ear fan in blom. 
Mar alle blommen lizze om – yn har neitins 
stryk ik yn 'e lette oere op myn bernetaaltsje om, 
dat – ferjit ik de stimpel foar ’t gemak – 
yn al syn ûnderdielen komt in trilling tekoart. 
En wat in wûnder: it wurdt nacht likegoed. 
De dei hat west, in kat jankt yn in beam
(gewoan in deagewoane achtertúnbeam
fan minder hout, net foarnaam, net ferneamd)
as skriemde er om 't nuodlik noateskrift:
't ferhaal fan myn taal. De e-snaar yn 'e wylgen
fannacht wer achterbleaun, moat ferfongen
wat noait net doogde, of wat hast knapt,
wat net fan master mocht, of wa't net klapt - 
te lûd, sacht, skril - foar syn sjongen;
net dokt foar fleanles - ôfskaft - foar de lytsen.



.

dinsdag 16 april 2019

Fjoer

Ik haw niis sjoen dat dêr Us Frouwe baarnt 
yn al har binten, en it fjoer, de koepels útslaand, 
rûn as in meunsterspin de spanten oer. 
It avensearre ôf op de hege toer, 
de spits fan ’t hiele Frankeryk, fan Sartre, 
Jardin des Tuileries, it Elysée, Montmartre, 
en ek in bytsje mei fan elk dy’t snapt 
dat mear omfalt, as Us Frouwe har ferstapt.

Dan stroffelt, fettet flam, baarnt ôf en fertarret 
wat God mei eigen hannen net, mar al hast, 
ús joech ta skûl foar leauwige en fantast. 
Dan kreaket, knapt en falt omdel en berst
wat stipe joech en hie beskerming west.
Bang folk berûn it plein, en bea. Gjin knop 
en set it baarnen út. It fjoer lei in strop
de toer om ’e hals, en yn ’e hellejûn
sloech dêr Europa’s grande dame tsjin ’e grûn –

in lichte flaute wie 't mar. En nei ’t ik fernim 
krijt moarn al nijbou ’t moaiste oanbegjin, 
dat keunstner, miljardêr of timmerman 
goedgeunstich bewrotte kin. Sadat wer fan 
des dames hichten wei har oeral ferspriede 
de klokkeslaggen, dy’t Parys nei tsjerke liede. 

En sy wer gewoan jongfaam wêze mei, 
ûnoantaaste. Dy't tel yn har deadeskipke lei, 
oereinkaam doe, en men joech har in hân, en ree 
wer ieuwen te pronkjen op har Île de la Cité, 
sil, dûbeltoers yn Seine’s symfonyen,
sy fierder weitsje oer har tearste relikwyen.


.

maandag 15 april 2019

Draafster

Sa smel is sy, dat samar fan wjerskanten 
falle nacht en dei by har del. 
De fûgels sûzje stryklings by har lâns. 
Oan har hannen waakse wanten 
fan sêft, krekt oantúgd tigerfel, 
mei de neilen frij – om ’e glâns. 
Sy hat har skoft en skonken 
ynsmard mei sojamolke. En draaft 
jûns yn harsels dan djip fersonken 
yn ’t park, dat sêft tsjin har praat.
Oranje is har top en blinkend 
flitst de bân om it slûke front; 
it hier achter de rêch weisinkend, 
op-en-deljend oant de rûning fan har kont. 
Sy nimt de bocht. 
            Dan is har wêzen 
inkeld noch te priuwen yn ’t festijn, 
har klam op foarm werom te lêzen 
yn wa’t drave kin by in fontein. 
En rinne skaden dêr sa’n feart net, 
plasket it wetter oeren langer,
dan haw ik fan har stal gjin ferlet; 
myn freondinne is myn achterfanger.
Oan de boarne spint sy reach
yn lichte gong, trinten har kadâns,
frissele om de iris yn myn each.
Dat graut en snaut, want 't is bang
om te missen de him gunde kâns
dat hy de foarmen fan 'e draafster fangt.


.

zondag 14 april 2019

De Alddyksbocht

Deropút op in skjinfeide jûn yn ’e sinnewein. 
Net dronken, no, don’t! mar likegoed 
yn kûgelsfeart oer de lytste dyk, 
fan it revolverheldelot nei ’t lêste spaghettiljocht. 
In Rûte, fan Least Heat Moon en Pirsig kloond, 
mar dêr kamen Star Trek en Enterprise noch by. 
Myn komeet fleach út syn bocht, syn de himel yn
priizge Alddyksbocht, nei ‘yonder rock’,
bedoeld wurdt Red Rock ûnder Furgum; 
net lizzend ûnder de ûneinige snie fan Wyoming, 
mar tusken de beskiedener borgerfjilden 
fan âld Barradiel. 

Ik ried gefaarlik, mar fielde my fanhegen burgen, 
hast fûgelfrij cruisend troch de countryside.
Roaming foar ’t fielen fan stiel, it rûken 
fan rubber. De hûndert derfoar, hifke ik de koppen 
fan boeren it rychje bylâns oan de lange 
Hoarnestreek, want ik koe har, fan har gielbloeiende 
tulpebol, de reade Marshallhelptrekkers 
dy’t har heiten bestjoerden. Ik wist fan liken 
ûnder de wasklinebleek. Fan ’e menniste-oeren
boppe Tsjummearum. 

En ik seach fjilden, dêr’t neat mear waakse woe. 
As wie ’t woastyn; de skiep liken survivaltinten 
fan nomaden, de pleatsen mei har hege rêgen 
drommedarissen op ’e romte. Wylst jinsen it ferkear 
yn karavanen oer de sneldyk yn ’e fierte luts 
nei ’t goud op te skeppen klear oan Californië’s kust, 
in krite, koeze fan ’e freeslikste gefaren. 

Yn myn dûbele baan kaam achter my oan, 
ferbylde ik my, in út 'e loft fallen klyk op hynders. 
Krekt raptors, of jildslijen ferstutsen yn drones.
It wie - tink ik no - twirreljend stof fan op ’e rin sleine kij.
Mar ik tocht, it folge myn sturt nei Harns, of watfoar oar 
needsaaklik triljend, lokjend ûntwyk. 
Fersêftsjende omstannichheid? 
Dan myn headphones. 

De postkoets. De sniejacht. Twa lopen 
ûnder ’t achterrút. De skrik fan ’t gea wie ik, 
mei mannich delsketten ierdappelbouwer op ’t moed, 
netsjes ferantwurde mei streekjes op ’e teller.
Ien foar elk grouwélich einbeslút. De noarderlingen
hienen út ’e folop har kânsen hân – 
ik sette de sokken deryn, 
want ik koe hurder,
ik koe net mear ynhelle. 

Sa hurd ik ried, sa stadichjes waard it my klear:
dit lân, dêr’t ik troch- en oerhinne fleach, 
dat yn jûnsljocht en dreambyld skynber baaide, 
wie proai fan oeral feartdempers, soerfersprieders. 
En fan myn lange, te lange flashback learde ik mear 
myn lân noch te leavjen as earst. 
Ik wie in ienmanskonvoai, 
tsjinjend as dark space folksferlieder. 

By ’t folgjende krúspunt skille ik de boal.
Oft er ree wie en skuor eigenhannich dizze lannen 
útinoar. Lis strikken it om ’e hals, snij it de nekke 
mei in bile. Mar dat woe wol saksearje. Ienkear 
werklik ynterstellêr, en net mear te kearen op drift 
foarby it stee, de stins fan oait dy krúsridder, 
dy’t oait ferstoar, kaam doe in grutte frede oer my – 
it donker wachte mei syn ynfallen – 
dy’t ’k wer ferspile. 

Dramatysk ein fan dit stik: 
it kymsinkend sinneflot, dat yn syn soerste 
del- en deagean noch heal achter de REC weikaam, 
de ,,rest-afval-stoffen-ferwerkings-centrale",
ferhindere myn reis werom. Itsij sûnder showdown: 
it wierre syn wraak út mei in krekt útmikt rêchskot. 
En dêr, gjin ûngemak of lijen, o Brandaan, 
ûntkaam Mr. Spock, mei yn ’e earkes de (doe) 
nijste Motown. 

Fansels, beam me upSa fjurrich, of fleurich, 
wie it ûndergean hielendal net. De giftige simmer, 
dy’t wy, dit nuvere gedicht-of-sa en ik, foar ’t gat hawwe, 
op regionale kleedsjes bestjurre ûnder in nachtlik krús: 
syn westewinen, whiskey's en strielingspillen 
brochten my gjin wet. Deropút? Hoesa? Wolnee net. 
It oranje nachtlampke baarnde suver fertroud as by ús.
Ik draaide my om en koe kalm fierder maffe. 
As wie ik in bern, boartsjend ûnder twaderlei stjerren, 
nei Alddyksbocht en burn-out 
deagewoan thús.


.

vrijdag 12 april 2019

De krún fan 'e seedyk

                                 I.M. Sis Tsiis

Te uzes wie der altyd rjucht om foar te striden
en, yn dit lân, altyd wat te finen om te ferbieden. 
In twangsom leafst tige te nullifisearjen, 
in moaiprater meast net mijen te evaluearjen, 
in fierste fierwei doel om foar te blieden, 
en, hieltyd wer, in Arabysk hynder te beriden – 

wa joech sjoege? De rjuchten dûkten djip wei, 
en follen fan ús sochten miskien, mar fûnen gjin bel. 
Guon wiene fjoer en dalik ree te protestearjen. 
It slagge sels de Steaten te alarmearjen, 
al moast it oan de eastlike poarte fan de hel 
ek spikere. Mar doe, en 't wie gjin wûnder: tenei 

ferdwûnen rjuchten gewoan, wer gewoan foar jierren 
fan fierder ryklik folle dissen. Fol mei tsiis en wite bôle 
by uze boeren wei, en automatekofje lang net suver – 
Spuide elk der raar guod fan? Achte ’t nuver?
Jins eigen taal yn ’e krante fan earejuster rôle 
by fiskbonken en tongblierren? 

It hert siet langer net yn ’t oerrinnend lunsjprogram, 
mar tafelgongers litte har likegoed wol smeitsje 
de sifers har foarset troch de prefekt. 
It kaam allegear winliken ek net sa krekt:
it rjucht mei babbels kin ’m hjoed wol reitsje, 
en moarn stiet krom yn fjoer en flam,

mar dan giet keizers amtner wer syn gong.
Gjin stjerling hie oantekening makke? 
Allinnich mannen fan de minder lettere partij 
ferspraten in steil wurd en dito died derby. 
En krom kearde him tsjin rjucht. Of oarsom. Mar ’t sakke 
wei, achter de krún fan ’e seedyk nei syn ûndergong.


.

maandag 8 april 2019

De boargers

Sy wenje yn har doarpen en har stêden. 
Sy lêze, foar it bidden en it bêd, de blêden. 
Sy miene dat sy libje om’t sy ieten, 
Inoar plichtmjittich twaris wyks besieten. 

Op jûntiid om ’e tafel, prate oer ’t witten 
Dat wer de dea guont fan ’e ikkers raamde, 
Geane Sneins groetsjend troch de strakke strjitten, 
Binne Moandeis wer mei affêren dwaande. 

Broeiende drift, troch God, dy hoed’ne túnman, 
Mei krêft wol knobbe en yn ’e kym bedoarn, 
Makket dwaan en litten lef, nearne wis fan; 
It ,,vreest den Heer” har yn ’e mûle bestoarn. 

Soms is ’t in simmernacht in man te machtich, 
Hy hat syn sied yn tsjinstfammeskurte struid,
En is syn libben lang om dat iene stuit 
In eangstich bist, syn sûnde altyd yndachtich. 

Komme syn meiminsken it fan him te witen, 
Dat hy seeën dy’t sy net doarden befear, 
It wurdt him net yn ’t iepenbier ferwiten, 
Yn stilte gnabje sy oan syn bestean. 

Hy wurdt net mei in brânmerk snien of stiennige, 
Beknypt yn ’t blok, te kyk set foar de naasje: 
De leffen tsjin it swarte skiep feriennige 
Hâlde him mar yn eangst foar argewaasje. 

Hy wurdt troch de gemeente útstjitten 
En krom ferdraacht er eigen dûble lêsten 
Dat ienris hy naam en fierder gie mei ’t fêsten 
En noch him iep’nje hieltyd net syn nêsten. 

Soms trêdet in fiere swalker tipelsinnich 
Troch ’t libbenleas gebiet, yn ’t rinnen wei; 
Fertoarke fielt er hoe’t it falsk, ûnwennich 
Libben komt him fan twa kanten tenei. 

Sy sjugge him troch miggeramten gean 
Meilydsum: dy is grif wer yn ’e sûs. 
Hy dangelt om en sjucht de nammen stean 
En tinkt: dy sitte libbenslang yn hûs. 

En ûngemurken berikt er ’t folle tsjerkhôf, 
Dêr lizze sy ynoarder mei 'n tekst derby 
En like stil wol ûnder har sark as oft 
Sy leinen ûnder pûl en bêdesprei. 

En kin er einlings ’t fjild gean dat er socht, 
Begroetsje as bruorren him de jûntiidswinen; 
En wylst er reizget yn oanwinnend moanneljocht, 
Slút men dêrjinsen de doarren en de blinen. 

Sy lizze yn har leadswier sliepen al faaks, 
Tamtearre fan dreamen deistich begroeven, 
Tewyl hy stilstiet op 'e steilste kaap, 
Fan himelhichte en ile kleart’ útskroeven.



'De burgers', oerset út: J.J. Slauerhoff, Verzamelde gedichten (14e pr.; Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam 1990)

zondag 31 maart 2019

De fredesfunksje fan de jonge Troelstra

Fryske literatuer om it kanteljier 1880 hinne

1880 is lang lyn, 139 jier om presys te wêzen. Frysk-literêr besjoen is 1880 it jier dat Piter Jelles Troelstra him foar it earst oppenearre as Frysk dichter, yn Forjit my net! en it Friesch Volksblad. Hy wie 19, waard dat jier 20. Wikipedia seit dat yn dat jier in begjin makke waard mei it Panamakanaal. De gloeilampe waard útfûn. Yn Ruslân ferskynde de Bruorren Karamazow fan Dostojewski. Wy witte it faaks al net mear, mar te uzes wienen wy al bliid mei it toanielstik yn fjouwer bedriuwen De pronkskens fan de froulju is de manlju har skuld, fan de hân fan de Snitser bakker Jan Sybrands van der Steegh. 



Sa’n titel – en it wie in populêr toanielstik op ’e doarpen – jout de Frysk-literêre moade fan ’e tiid aardich wer. It is in moraalstik tasnijd op lytse mienskippen en dan giet it oer jins sosjale hâlden en dragen. In folle behannele probleem wie dy ‘pronksucht’. Dy waard earder wol, yn de ekonomyske bloeitiid fan de fyftiger jierren, presintearre as in karakterswakte dy’t de Fryske boerestân oanklibbe. Bygelyks troch Waling Dykstra, yn syn earste twa Haitskemoai-stikken oer de ûnôfhinklike boerinne Haitskemoai en har dochters. No betrof it op ’e nij froulju, hoewol’t in resinsje yn it Volksblad fan Van der Steegh syn stik it maatskiplik euvel algemiener hawwe woe: 

As jin troch spyljen it ferkearde ûnder ’t each brocht wurdt en dêr de ienfâld, it goede, sa fol hope en fertrouwen, tsjinoer, dan kin nimmen it ligen hjitte, dat neiaperij en pronk ûngelokken te wei bringe. En wat it allermoaiste derfan is, ús bern wurde der better fan. 

Sa’n stik krige dus in stevige mar ek brave moraal mei: it Fryske publyk moast it ferkearde ôfswarre en it ienfâldige en goede dwaan. De pronkskens fan de froulju past yn it byld fan in tiid fol moraal en sosjaal-morele werdefinysjes, bewegingen yn de literatuer dy’t te sjen binne as reaksjes op ûnderskate sosjale feroaringsprosessen. Ik neam fjouwer fan dy prosessen. 

Fan ekonomyske bloei wie yn 1880 gjin praat mear. Yn de twadde helte fan de santiger jierren kamen der al foartekens fan de lânboukrisis dy’t Fryslân fan 1878 ôf hieltyd breder treffe soe. Te uzes wie de sitewaasje namste slimmer meidat de molkfeehâlderij sa dúdlik achterop rekke wie yn ferliking mei bygelyks it Deenske buorkjen. Elkenien mei in bytsje kijk op boeresaken wist fan it gefaar fan de Deenske bûter, dy’t it op ’e ynternasjonale merken al wûn fan de Fryske. Yn de literatuer waard de ferklearring socht yn in minsklik tekoart, presys, yn pronkskens. De ekonomyske tebekgong moast wol lizze oan de net mear sa flitich en fleurich en sûkerskjin tsjernjende Fryske boerinne, dy’t it te drok hie mei it neifolgjen fan de nijste moade oan huodsjes en linten, en net mear sels de hannen út de mouwen stuts, mar ûnbetrouber personiel it wurk dwaan liet. 

In twadde proses dat him yn de santiger jierren oanwize lit, is ynterne emigraasje yn de foarm fan urbanisearring, ik bedoel dêr yn dit gefal mei de trek fan it plattelân nei de stêd. De bloei fan de fyftiger en sechstiger jierren brocht in stream op gong fan minsken dy’t har yn de stêd fêstigen, benammen yn Ljouwert, dat sawol de rintenierjende boeren fan it noardlike plattelân opfong as it befolkingsoerskot, dat it op ’e doarpen om ien of oare reden te krap om ’e fuotten waard, ek al om’t it ûnderwiis ferbettere en mear minsken de mooglikheid krigen om fierderop te sjen. Meindert Schroor hat optekene dat de bûtenwiken fan Ljouwert yn de santiger jierren mei 57 persint groeiden; dy waarden mei oare wurden yn mar tsien jier tiid de helte grutter. 

In tredde sosjale ûntjouwing fan belang om de literatuer út dy tiid better pleatse te kinnen, is ferboargerliking. In hieltyd gruttere middenstân ûntstiet troch it opnimmen fan it opstribjend part fan de arbeidersbefolking. Fetsoen, hurd wurkje, en frije tiid en oplieding genôch foar fermeits en kultuerproduksje binne dêr sa in pear skaaimerken fan. Ek – dêr hat Goffe Jensma yn in stik yn Us Wurk op wiisd – is hjir in feroarjend kultuerkonsumpsjegedrach mei mank. Koartsein: de boarger is hieltyd minder in taharker en hieltyd faker in lêzer. 

It fjirde proses dat hjir fan belang is, en dat yn de santiger en tachtiger jierren syn hichtepunt hat, is de konfesjonalisearring fan ûnderwiis en polityk. Dit binne de heechtijdagen fan de skoallestriid op it plattelân, dêr’t ‘fine’ en ‘grouwe’ doarpen ûntstean om it skoaltype fan har foarkar hinne en dêr’t bytiden grutte oantallen minsken yn beweging komme foar har ideaal. Dat bringt politike tsjinstellingen mei him mei tusken liberalen en sosjalisten oan de iene, en konfesjonelen en konservativen oan de oare kant dy’t hieltyd skerper wurde. Yn guon Fryske gemeenten wurde hurde konfrontaasjes levere oer bygelyks gemeentlike stipe oan kristlik ûnderwiis, mar ek oer sokke ferdjerlike saken as de merke op it doarp, of prekêre, lykas de oanstelling fan dizze of jinge dûmny of predikant. 

It is yn dy maatskiplike konstellaasje, dy’t yn guon opsichten in hieltyd gruttere ferdieldheid sjen lit, men kin ek sizze: dy’t begjinnend yndividualisearet, dêr’t de Fryske literatuer en Fryske skriuwers har om 1880 hinne yn pleatst sjugge en dêr’t hja har ta ferhâlde en in reaksje op foarmje. En dy skriuwers reitsje sels ek ferdield fansels of hawwe ûnderskate fisys en stânpunten. Gerben Postma en Lucius Murray Bakker bygelyks bringt men earder yn ferbân mei ‘hegere’ tema’s as Waling Dykstra. 

Yn dy sitewaasje fear it Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse, it belangrykste kultuerpolityk orgaan fan Fryske skriuwers, ûnder foarsitterskip fan fabrikant en liberaal politikus Jacobus van Loon, in koerts dy’t de slimste tûkelteammen út ’e wei gean moast. It konstruearjen fan in Frysk ferline en in Frysk folkskarakter – fuortbouwend op it wurk fan sawol Eeltsje Halbertsma, Harmen Sytstra as Waling Dykstra – wie noch de feilichste wei om te gean. It Selskip beseach de tanimmende maatskiplike tsjinstellingen yn de santiger jierren troch liberale eagen en woe tsjerklike en religieuze ferskillen it leafst oersljuchtsje en oerstimme mei it Frysk-nasjonale tema. Frysksinnigen moasten har drok meitsje om har taal en literatuer, net om sosjalisme of teologyske ferskillen, of hoefolle kear mear as in sljuchtwei arbeider de nije rjuchtsinnige dûmny fan dat en dat plak opstrike soe. De skriuwer dy’t him noch it ûnnoflikst field hawwe moat ûnder sa’n kompromisstratezjy wie Waling Dykstra, dy’t wol yn it haadbestjoer fan it Selskip siet, mar syn maatskiplike en sosjale fisys rom baan joech, ûnder mear yn syn eigen Friesch Volksblad

In oar doel fan it Selskip wie it berikken fan in bredere groep lêzers foar Fryske literatuer en teksten. It hie de ambysje om mei te groeien mei de middenstân en it him ûntjaande ferieningslibben yn sjong- en toanielferbân. Yn lietebondels waarden no bygelyks ek de noaten ôfprinte, wylst earder faak inkeld in wize-oantsjutting jûn waard. Yn de santiger en de earste helte fan de tachtiger jierren ek noch, hie it Selskip de wyn dúdlik yn ’e seilen. Tweintich jier lang hie it stabyl sa’n 150 leden hân, mar no gie it rap omheech: yn 1869 wienen der noch 151 leden, mar yn 1874 al 171 en yn 1884 sels 543. It entûsjasme foar Frysktalige kultuer naam yn de jierren om 1880 hinne mei oare wurden dúdlik ta. 

En dêr is dan Troelstra. In sterk romantysk talintearre tsjoender mei de pinne, fan 19 jier, út in Frysk-literêre famylje. As HBS’er yn Ljouwert giet syn literêre ynteresse út nei Nederlânske (Vosmaer) en Dútse (Bürger, Heine) foarbylden. Yn it Frysk bringt er styl, yndividualisme en romantyk op in wize dy’t sawol ferwant is oan de eardere Ljouwerter Iduna-skoalle, dêr’t ek syn heit Jelle Troelstra ta rekkene wurde kin, en minsken as Hendrik Fennema en Johan Winkler, as oan de jongfeinteromantyk fan de jonge, en it folkskaraktertinken fan de âldere Waling Dykstra. 

In ferrassende foargonger fan Troelstra, tusken twa heakken, is immen dy’t letter foaral as literêr achterbliuwer ôfskildere is: dat is de Marsumer heareboer en yn Ljouwert tige populêre ‘platte’ toanielskriuwer en dichter Tsjeard Velstra, dy’t in jier foar de ferskining fan Troelstra op it toaniel al pleite foar mear yndivualisme en gefoel yn gedichten. By Velstra resultearre dat yn in lange rige súksesfolle, tsjintwurdich soenen wy sizze: kommersjele, sentiminteel-romantyske toanielstikken foar it Ljouwter Toanielselskip (dat al foar de oprjuchting yn 1881 út ein set wie as it Ljouwerter kritetoaniel) en in tal meast tekoartsjittende gedichten; Troelstra hat syn talint fansels wól wiermakke. 

Mar de let-romantyk hong yn de loft, yn Ljouwert, yn 1880, woe ’k hjir mar mei sizze. Dat is dus net los te sjen fan de sosjale prosessen dy’t ik earder oantsjutte. In part fan de befolking hie it plattelân ferlitten, mar net syn oantinkens – sa’t Troelstra Stiens ferlitten hie, mar der net los fan kaam. De ekonomyske krisis late ta in idealisearring fan it Fryske ferline, fan âlde trêften, in krêftich folk, warbere boeren en boerinnes. Fryske kultuer hie him krekt (1877) nei bûten ta presintearre mei in Grutte Histoaryske Tentoanstelling yn ’e stêd, ynklusyf ûnstedske Hylper stylkeamer en gouden earizers, doe’t de krisis tasloech. Lútsen Wagenaar, dy’t letter dûmny wurde soe, dichte syn romantysk-histoarysk epos ‘Tsjerk Ages’ en Troelstra, foar safier’t er net de boerejongfammen en har seden en de frijerij as doelwyt hie, spile net minder nasjonaal by mei titels as ‘Fryslân boppe’ en ‘Sil Fryslân Fryslân bliuwe?’ 

Troelstra begjint yn 1880 as dichter yn it Friesch Volksblad mei it bekende ‘Soks docht in echt Frysk famke net’, in spotfers dat yn de trant fan Waling Dykstra op it behâld fan ‘Fryske’ seden oantrúnt: 

Wat fammen oait har sedichheid ferjitte, 
En frjemde feinten by har komme litte; 
Wat faam in houliksoanfraach yn ’e krante set: 
Soks docht in echt frysk famke net! 

Dêrnei hat er, soe ik suggerearje wolle, yn it Volksblad seis fersen yn deselde satiryske trant publisearre dy’t oan no ta net oan him taskreaun binne. It giet om de rige ‘Stikels’ yn de simmer fan dat jier, dat binne seis koarte fersen titele ‘Stikel’, ‘Duel’, ‘Liberael’, ‘Foar en efter de Skermen’, ‘Lenore’ en ‘Oan in Liberael’. It earste is in nochal grof fers tsjin in rjuchtsinnich dûmny, dan folgje in ferliking fan Frânske mei Fryske seden, in protest tsjin stimmekeaperij, in ferliking tusken in aktrise foar en achter de skermen, in krityk op Tsjibbe Geart van der Meulen syn oersetting fan de ferneamde romantyske ballade ‘Lenore’ fan Bürger, en in krityk op in konservatyf-liberaal dy’t neat sjocht yn algemien stimrjocht. Mei sa’n figuer soe Troelstra syn eigen heit op it each hân hawwe kind, mei wa’t er lykas bekend in problematyske relaasje hie. 

Op it earste, wat puberale fers nei komme de tema’s aardich oerien mei syn hangups yn dy tiid (Fryske seden, liberalen, toaniel, Bürger). Lenore yn Fryske klean, dat sinniget him net – it liket in wjerlûd fan ‘Soks docht in Frysk famke net’: 

Lenore, faem, bistou ’t? En dat yn Fryske klean! 
’k Fyn ’t earizer en jak net botte moai dy stean. 
Yn Dútsklân wierste, faem, de moaiste fen de wrâld, 
Yn Fryslân bâltste en gûlst’, bist kreupel, lilk en âld. 

Troelstra hat dan krekt mei Oebele Stellingwerf it toanielselskip Gysbert Japiks oprjochte. Fan Bürger is er in leafhawwer, hy hat op de HBS wurk fan him oerset yn it Nederlânsk, meldt syn biograaf Piet Hagen. Mar nei de rige ‘Stikels’ lit er it sjenre los en set er fierder yn romantysk-anekdoatyske styl. Yn 1882 brocht er noch in kear in rige koartdichten, de ‘Edda-runen’, dy’t har dan net mear op sosjale krityk mar op humor en libbenswiisheden rjochtsje. 

Ik soe no twa punten meitsje wolle. It earste betreft de blik sa’t wy de literatuerskiednis besjugge. De nije Fryske literatuer om 1880 hinne wurdt meast inkeld typearre as in generasjonele fernijersliteratuer, mei jonge minsken oan kop as Troelstra en Onno Sytstra dy’t mear gefoel bringe woenen, en minder moraal. It is lykwols mei likefolle rjucht in literatuer dy’t om kultuernasjonale romantyk en folkloare siket – dus om in ‘nasjonale moraal’ – dy’t de folksienheid bewarje kin, yn in yndividualisearjende, ferboargerlikjende klassemaatskippij yn ekonomyske krisis. 

De mear realistyske literêre rjuchting, sis mar de ‘âlde’ styl, dy’t yn it Volksblad rommer as de romantyske oan bar komt, ferpakt syn boadskippen minder gau yn histoaryske of eksplisyt nasjonale en earder yn aktuele sosjale en morele tema’s, lykas rjuchtfeardichheid, persoansrelaasjes, humor en deistich goed en kwea. Dy rjuchting hat it yn de Fryske kultuernasjonalistyske kanonfoarming mei net in rigel oprêden, sa’t ik op Fers2 sjen litten haw, mei as belangrykste reden dat sokke praktysk-engazjearre literatuer yn de omstannichheden fan ‘1880’ behalve minsken oanspruts ek hieltyd grutte groepen oaren ôfskrok en sadwaande ôfhold fan it Frysk. 

It twadde punt betreft it ferskinen fan Piter Jelles Troelstra oan it dichtersfront: dat is te sjen as in resultante fan syn talint én in tal maatskiplike faktoaren. Krekt dy lêsten makken dat syn talint ek oansloech, en dalik al as in útdrukking sjoen waard fan in wolkomme ‘ferjonging’, yn alle gefallen fan in koertsferoaring. Syn dichterskip wie yn ’e begjinperioade, nei in polarisearjend opstapke, tink oan de rige ‘Stikels’, it earste yn in opgeande ‘nije tiid’ fan Frysk-kulturele let-romantyske ‘oerkoepeling’ – pasifikaasje – fan politike, sosjale, ekonomyske en religieuze tsjinstellingen yn de begjinnende ferpyldering. Men kin dan wize op gedichten as ‘Oan in Jongfaem by hjar boask yn Maeije 1880’, ‘Myn Broerke’, ‘Jan en Foekje’, ‘Oan Thys en Tryntsje van den Berg’, ‘Widzesankje’ en ‘Sneintemoarn’, dy prachtige aubade oan boerefaam Wytske. It folkslibben tekenet er mei in sympaty yn ‘Bernelibben’, ‘De Terhernster melkers’ en ‘Oan Hessel Brolsma’. 

Foar in part fan syn publyk ferlear er dy politike fredesfunksje yn 1890, doe’t er sels syn neutraliteit ferbruts. Dat wie mei de publikaasje fan it sosjalistyske gedicht ‘In nije tiid’ yn syn eigen tydskrift For hûs en hiem, it ferhaal is bekend. Hy hie doe tsien jier dichte. De opmars fan it Selskip wie doe al ta stilstân kommen; de earmoedige twadde helte fan de tachtiger jierren lit in sterk ledeferlies sjen. ‘In nije tiid’ wie foar Troelstra it begjin fan in 19-jierrich swijen en in libben yn tsjinst fan de polityk, net langer fan de poëzij, mei útsûndering fan noch ien eksploazje, mei men wol sizze, yn de simmer fan 1909 yn Stiens. 

Ta beslút, as men no mei alle geweld parallelllen sjen wol mei de literêre sitewaasje fan hjoed yn Fryslân, 139 jier nei 1880, en op deselde wize in ferbân lizze wol tusken maatskiplike sosjale prosessen en Fryske literatuer, dan hat men fansels in probleem. Achterôf is it makliker om maatskiplike feroaringen en foaral har kulturele wurking oan te wizen en wy sitte no midden yn uzes. In pear stekwurden lykwols lizze foar de hân, ik neam de ekonomyske krisis fan 2008 mar ek ûntjouwingen as digitalisearring, mediatisearring, kommersjalisearring, subsydysearring en ‘ûntfrysking’ yn it ûnderwiis. En tafallich of net, de ‘nije Troelstra’s’, soms mei likefolle of mear, lykas Tsjêbbe Hettinga, mar meast mei folle minder talint en mooglikheden – dat binne ek tsjintwurdich dy dichters dy’t in maatskiplike brêge- en ferbinersfunksje takend krije, ambiëarje of ferfolje, en sadwaande de poëzij beheine ta in polityk fierhinne neutrale, ûnskealike rol dêr’t sawol yn bewegersrûnten, by de kultuerkommersy as yn de provinsjale polityk ferlet fan bestiet. 

Dat is oan de iene kant foar de Fryske, minderheidstalige, jimmer bedrige literatuer net per se ferkeard. It fergruttet it publyksberik troch ferbettere sichtberens, it kin belangstelling losmeitsje dêr’t dy earst net wie. Oan de oare kant is der ek in dúdlik gefaar. Dat gefaar skûlet yn de oppermacht fan de middle of the road, de lege foarm, de neatsizzendheid, de skyn, de suggestje fan persoanlikheid, de koarte baan, it elk-is-it-der-wol-mei-iens. Of neam it eangst foar fisy, krityk, métier en ambacht, in eangst dy’t ferburgen gean kin achter it ophimeljen fan ynspiraasje en opstiging. Wat dan driget, is marzjinalisearring fan de poëzij. Dêr’t de échte Troelstra, ta syn ear, en tekenjend foar syn betsjutting as Frysk romantysk keunstner, úteinlik net akkoart mei gean koe – hy hold der gewoan mei op. 



Lêzing, útsprutsen by de presintaasje fan Mijn harp is voor jou. Gedichten van Piter Jelles Troelstra (1860-1930), op tongersdei 28 maart 2019 yn de Gysbert Japicxseal fan Tresoar yn Ljouwert.