dinsdag 1 januari 2019

Nijjier

Taal ferslacht deryn en de planeet sakket 
   fierder bûten berik. Wrâld, dy’t my fermakke 
in ynterstellêr stik – likefolle hoe lûd 
   it doarp knalt ûnder myn perforearre hûd - 
en my lit dit jachtsjend, tsjinakseljend romteskip,
   de Legacy, in rochel tusken boppe- en ûnderlip, 

hat likegoed foarútgong boekt: in nije 
   himel en ierde binne no foar elk te krijen. 
Sis dan, wat atmosfearen kin men winne? 
   Fia hokker satelliten sil men gotspe’s poste kinne? 
Romtepún ketst ôf op in âld tek, 
   tebrizelet op hûd, taaier as tûzen jier tebek. 

Ek keizel fan in ôffakkele komeet sil net komme 
   om ûnferhoeds ús skipke te ferdommen. 
Do lakest breed, om’t yn de lytse kabine
   sil al wat nij is oait wer hearre ta ’t ferline. 
Mar hoe komt it mei de minsken thús?
   Oer in jier, hoe fierwei ôfdreaun fiele wy dan ús? 

De fraach stelle is de sprekker freegje 
   om de ynset fan it stekspul te ferheegjen. 
It antwurd bliuw ik ljochtjierren skuldich.
   Oant de grutte wizer, ferduldich 
krûpend nei de tik, langer net fan bluffen wit, 
   en, ûnder protest, it ien nei boppeste streekje ferlit. 

De klok slacht tolve. Men heart it nijjierswinskjen.
   Op in planeet dûnsje sprakeleaze minsken.
Ik lis ûnder in tekken op ’e bank, karakteristyk 
   foar de stân fan saken yn de frisistyk, syk, 
en yn in tel sjit myn blik fan fancy fair 
   nei 't swarte gat foarby de fierste stjer.


31 desimber 2018 / 1 jannewaris 2019

donderdag 29 november 2018

Waling Dykstra - 'Krekt op 'e tiid' (1880)

Jan wie in flinke boeresoan, 
   Mar woe yn ’t stik fan frijen 
Wol graach in bytsje deftich oan. 
   Net mâle bang en mijen, 
Sa krige er wrychtich yn ’e stêd 
Mei ’n boargerdochter knap en glêd 
De fêste frijerije klear. 
Doe stapte er as in banjerhear. 

Hy hie yn Ljouwert gâns ferkeard 
   En op ’e Frânske skoalle; 
Sa hie er stedsmenearen leard 
   En wie gjin boerekoalle; 
Hy klaaide ’m ek net as in boer. 
Amice, sivoeplê, bonsjoer 
En mear sok grienmank brûkte hy, 
Mei ’t Ljouwter Hollâns-Frysk derby. 

Wie ’t fanke heel beskaafd en fyn 
   Yn praten en menearen, 
Hja hie der gjin wjeraksel yn 
   Mei Jan har t’ angasjeeren, 
Want Jan syn âlde hie de romt
Fan moppen – guod dat noait miskomt. 
Hy wûn noch stadichoan wat oer, 
Al libbe er deftich foar in boer. 

’t Wie op in snein, de hele stêd 
   Pronke yn ’t moaiwaar by ’t simmer. 
De beammen stiene tsjok yn ’t blêd 
   En dêr krioelde ’t jimmer 
Fan fûgelguod, dat fleurich wie 
En likefolle wille hie 
As ’t stedsfolk, dat yn sneinse klean 
By klibers kaam nei bûten gean. 

’t Wie swart fan folk op ’t Núnderpaad, 
   Sa ek op ’t Spanjersdykje. 
Op ’t Bolwurk hie men ’t moai yn ’t skaad, 
   Dêr woe men graach om sykje. 
De Prinsetún siet amper fol; 
Nei ’t tsjerkhôf gyngen ek guon wol; 
Op Bontekoe of Huzum ta: 
Elk woe de bûtenloft mar ha. 

Jawis! as men op ’e Húz’mer lean 
   Of efter de Hoven kamen, 
Dêr koe men op ’e hollen gean. 
   Geringen en foarnamen, 
Fan alles seach men troch elkoar 
Dêr wrimeljen, en elk foar oar 
Hie wille; Ljouwert rûn heal leech, 
Gjinien bleau yn syn strjitte of steech. 

Ek Jan gyng nei syn fanke ta. 
   In kuierke te meitsjen, 
Dêr soe se, tocht er, sin oan ha. 
   Hy miende ’t moai te reitsjen, 
Hja siet te wachtsjen yn ’e klean. 
Hy sei, by ’t ta de doar útgean: 
,,Wat kant út nou mar alderearst? 
Wat loopke haget Mine meast?” 

,,Wat ben je laait!” wie ’t earste wurdt 
   Dat Jan te hearren krige. Hy sei: 
,,Ik rûn oars wakker hurd, 
    Ja, haast’ge ha ’k my tige. 
Nou Mine, sis, wêrhinne nou?” 
,,My eender; dat laait ik an jou.” 
,,Dan op nei Huzum mar”, sei Jan. 
,,Naar Huzum? Ghut! Wat is daar an?” 

De mûtse stie net al te bêst. 
   Hja hie mei moeke tige 
In poas oan ’t kiezzebiten west 
   En lang har sin net krige. 
Jan ergere dat net, hy sei: 
,,Nou woll’ we dan de Swartewei 
Utgean en ’t Kamstra’s-paad wer om 
Nei ’t Fliet?” It wie al wer: ,,Och kom!” 

,,Dan om ’t nij tsjerkhôf hinne op 
   Nei De Trije Dikketonnen 
En sa wer nei de Stienzer wei?” 
   ,,Och ghut! Daar skynt de sonne 
So hetsich op dat flakke land.
Of sien je graach dat ik ferbrand?
’t Is oek so’n erch ferfelend pad, 
Ik su geen minder wete as dat.” 

,,Of woll’ je leaver ’t rintsje ha 
   Lâns klear ferfrissend wetter? 
De trekwei út nei ’t Fierhús ta,
   Is dat nei jo sin better?” 
,,Skei út! Die trekeg loopt so min. 
Daar binne groate gatten in 
En stienen; ’k loop myn futen sear 
En ’k hê moarnfroech geen skunen mear.” 

,,Lit dan ús yn ’e Prinsetún 
   Wat ond’r ’e beammen rinne. 
En wurd’ je wurch, wy sykje dan 
   In nochlik plak, dêr kinne 
Wy sitten gean sa lang ’t ús lêst.” 
,,Die Prinsentún, dat mierenest 
Kan ’k drome, so faaik hê ’k et siën, 
Wel honderduzend maal misskien.”

,,Dan leaver nei de Marsumer dyk?
   ’t Is my allike folle 
Of om ’e grêft by ’t breafabryk? 
   Ik wol sa ’t jo mar wolle.” 
,,Och”, sei se, ,,’k weet niët wat ik wil.” 
,,Nou Mine, dan wit ik hoe ’t sil. 
Dit kuierjen wurdt neat mei ús, 
Ik bring dy wer by moeke thús.” 

Net folle praatsjes mear; hy brocht 
   Har wer by moeke binnen, 
En foar dat Moeke of Mine ’t tocht, 
   Wist Jan der út te rinnen, 
En wilens momp’le er: ,,Sinnich pyst! 
Rin nei de Frânsen! ik doch wiist 
As ’k dy by moeke bliuwe lit. 
’k Wit nou wat duveltsje yn dy sit.” 

Jan wie net helendal poergek. 
   Hy mocht in fanke fine,
Sa fynbeskave net, mar ek 
   Sa sinnich net as Mine; 
Dêr is er f’line jier mei troud. 
As Mine nou har dwersens rout, 
Het moeke grif in swiere striid. 
Jan murkbiet krekt har op ’e tiid.


Ut en thús (1880) 147-151.

woensdag 21 november 2018

DE WALING DYKSTRA LEZING

frij oer te nimmen 

WAT NO, FRYSKE KULTUER? 

Dat, sa leit it lân der sa likernôch hinne:
- striemin of non-eksistint Frysk ûnderwiis;
- gjin universitêre stúdzje Frysk;
- gjin Frysktalich wykblêd;
- gjin Fryske literatuer dy’t noch wat foarstelt;
- gjin lêzers foar Fryske boeken;
- gjin kennis fan Frysk ferline;
- gjin debat oer in Fryske takomst;
- gjin belang by Fryske kultuer. 

Rot op nei dyn eigen lân. 

O ja. Ferjitten. Der moatte ministearjes komme. En autonomy. En ‘makkers’ dy’t wat meitsje. En projektsubsydzjes mei effekt. En de minsken moatte dochs foaral Frysk prate mei har bern. (Dat moasten se om 1900 hinne ek al.) 

Nei it rampjier 2018 – it rampsillich jier fan miste kânsen, noch mear kommersy, noch mear populisme, noch mear lykskeakeling – komt it krúspunt. Rjuchtút leit ûnlân. Rjochtsôf wachtsje de pompeblêdklompen. Linksôf, dat is in oar ferhaal, miskien. 

Yn maart binne der ferkiezingen. In minimumprogramma: 
– foar in grut oantal oerheidsbanen wurde Fryske funksje-easken ynfierd; 
– it Frysk ûnderwiis is folle earder as krekt yn 2030 ynoarder; 
– de provinsje set swier yn op in folweardige stúdzje Frysk yn Grins; 
– Fryske media stappe mei-inoar yn in Frysk wykblêd (papier/ynternet); 
– der komt in algemien Frysk ynboargeringskursusprogramma mei dúdlike foardielen foar dy’t der oan meidocht en slagget. 

Al it oare is praat om ’e nocht foar eigen foardiel.


dinsdag 30 oktober 2018

In memoriam

De Troelstra-famkes op it fytspaad 
yn it lette middeisljocht achter de woksinees 
traapje it húswurk fan in hjerstdei nei hûs ta. 

It stielen kabaal fan nijs dat raast oer de bosk, 
glidet oan triedden oer it tankstasjon 
troch de loft – dan is it stil in skoft. 

Ik sit achter it stjoer fan myn Japanner, 
te brieden op in dichtstik mei wjukken 
foar de Hearen fan it Folksblêd,

dy't sûnder aan, sûnder panyk
de mûle spiele oer de magistrale legacy
fan in skier provinsjefeest.

Mei de fersliten pet fan in freon op,
fierderop – dat is lânnasjonalisaasje! – 
yn in sleat leit M. Rozenga te befriezen. 

Tik de maat fan dizze Fryske rigels tsjin it rút. 
Odusseus, de wrâld is yn ’e oalje.
Wa blaast de lampe fan master Bruinsma út?


.

zondag 28 oktober 2018

Bedreigd Stadsfries niet gediend met taalstatus

IJveraars voor het Stadsfries willen disclipine in de taalvarianten en subsidiëring door de overheid. De ‘Dach fan ut Stadsfries’ gokt op het verkeerde paard: de redding ligt juist in de anarchie van de straat.

Abe de Vries

Op 3 november wordt in de Franeker Martinikerk een ‘Dach fan ut Stadsfries’ gehouden. Die dag moet volgens de initiatiefnemers leiden tot meer aandacht van de gemeentelijke en provinciale overheid voor deze bijzondere Fries-Nederlandse mengtaal. Varianten worden onder meer in Dokkum, Leeuwarden, Harlingen, Franeker en Sneek in stadseigen geluiden gesproken, ongeveer door een derde van de inwoners. Maar net zoals het Fries raakt ook het Stadsfries minder in tel. Niet meer dan logisch dat er eens iemand roept: ‘Doe iets!’ 

Drijvende kracht achter de Stadsfriese dag is Taalburo Popkema van vertaler Anne Popkema, wiens uitgeverij ook tekende voor een pas verschenen vertaling van de volksverhalen van de gebroeders Grimm in het Stadsfries. Men wil onder meer met ambtenaren van provincie en gemeenten om de tafel, om ze voor te lichten over het Stadsfries en om van gedachten te wisselen over taalbeleid, projecten en subsidies. 

De eerste wens is dat er een uniforme spelling wordt ontworpen voor de diverse varianten van het Stadsfries. Spellingsregels op dit terrein bestaan namelijk niet. Vraag je drie kenners van het Leewarders-Leewaddes-Liwwadders hoe ze hun taal schrijven, krijg je drie verschillende antwoorden. Daarnaast wordt de provincie uitgenodigd om de subsidieregelingen voor ondersteuning van de Friese taal open te stellen voor initiatieven op het gebied van het Stadsfries, bijvoorbeeld voor de subsidiëring van boekpublicaties. 

Zoals bekend is dr. Frankenstein de man die weefsel dat niet leeft, toch tot leven wil brengen. Een voor de hand liggende opmerking luidt dat het Stadsfries geen schriftelijke traditie kent, nooit in schriftelijk gebruik is geraakt en ook nu niet als geschreven taal in gebruik is. Het is louter een spreektaal. In Fryslân zijn het Bildts en het Stellingwerfs ook kleinere talen, maar die bogen wel – nog steeds – op het geschreven woord. Waarom moet de Friese overheid steunen wat niet bestaat? 

Men kan tegenwerpen dat het juist hoog tijd wordt om te bevorderen dat het Stadsfries meer wordt geschreven. Bijvoorbeeld op sociale media. Het gaat dan niet over het bieden van goede zorg aan een bestaande, levende sociale praktijk. Men vraagt van de overheid nogal wat: om op basis van hearsay – ‘jongeren’ zouden sturing nodig hebben van hun dialectisch taalgebruik op Instagram en WhatsApp – een nieuwe schriftpraktijk te creëren. Die kan verder nergens in wortelen en wacht daarom waarschijnlijk slechts een kort, pijnlijk, ambtelijk en kunstmatig bestaan. 

Effectieve bevordering van het Stadsfries richt zich vooral op promotie van de spreektaal. Niet alleen op het vastleggen en het op geluidsdragers uitdragen ervan, maar op maatregelen en middelen die ertoe leiden dat de taal meer wordt gesproken. En gezongen: popmuziek is een verleidelijke taalverspreider. Het Stadsfries is de taal van de club, de kroeg en het sportveld. De anarchie van de straat, daar moet je zijn. En men is zich bewust van de verschillen, het Harlingers is anders dan het Franekers. Daaraan ontlenen mensen een deel van hun zelfgevoel. Uniforme spellingsregels en bijbehorende uniforme grammatica helpen daarbij juist niet. Jongeren met name staan niet bekend als grote liefhebbers. 

Het ‘cultureler’ willen maken van een taal kan zeker een belangrijk bestuursdoel zijn. Je komt behalve bij popconcerten al gauw terecht bij lezingen, burgemeesterstoespraken, poetry slams, films, prijzen, voordrachten en cursussen. Gemeentebesturen en groepen burgers hebben daarin een rol. Maar het is nu eenmaal zo dat diezelfde activiteiten ook in het Engels, Nederlands of Fries kunnen. De publieke concurrentie van talen wordt vergroot, wat voor het Fries een probleem kan worden. Wat in dat kader de ‘Dach fan ut Stadsfries’ ook niet helpt, is het openlijk willen meeliften op de bestaande subsidieregeling voor het Fries. Die regeling heeft andere prioriteiten.


Friesch Dagblad (26 oktober 2018)

zondag 21 oktober 2018

Anonym, 'De Leeuwarder Kermis' (1877)

Buurman tegen Buurvrouw 

Buvrouw, hoe zit jou zoo tuus, 
Nou, dat liekt me oek niet pluus, 
Is jou man al anne gang, 
En, bin jou voor ’t zwieren bang. 
Hê je gien geld, ligt jou hantsje, 
Maak een pantsje, 
Want de oue lommetsman is dood 
En nou binne de renten oek niet zoo groot. 
Ja buvrouw, ik kan je op mien wood vertelle, 
Mien wief, die had een paar goudene bellen, 
We wisten niet wat we zuden, 
De kermis musten we doch inlude.
Ik zei: Klaske, zien niet zoo bekommerd, 
Breng dou dien bellen maar na de lommet; 
Kiek maar niet zoo duvelse raar, 
Kermis komt maar ienkeer in ’t jaar. 
Nou, doe ging it sloof al hene. 
Toe, zei ik, of ik maak dy beenen, 
Doe kwam weerom mien zoet lief wiefke 
Met it geld en… it lommetsbriefke. 
Ze riep: wat bin ik in mien schik! 
Stil, zei ik, de baas bin ik! 
Want ik staan als man te boek, 
Haal dou maar brandewien en koek, 
Ik wil van daag niks as zupe en rooke; 
Dou hoest oek niet te kooken, 
Daar staan nog wat eerpels in een pantsje, 
En wat koffie in een kantsje, 
Warm dou die boel maar op, 
Toe mien wiefke, toe mien pop! 
Ei, wat sanikst lang bij ’t vuur, 
Daar slaat de klok al drie uur! 
En wat leist daar lang te plassen, 
Laat maar staan, dat schuttelwassen, 
Sluut de boel en laat ons gaan, 
Laat de boel tot morgen staan. 
Hendrik Schroor en buvrouw Wietske 
Binne al uut met kleine Sietske. 
Nou, doe wij de Weet deur gongen 
Waar ’t net als alle minsen songen, 
d’ Iene riep: Een stooter de heele! 
Nou, dat kon me zoo veul niet scheele. 
En kleine Jaap met prumen en viegen,
’t Is te mooi om te verzwiegen, 
Hij dicht op feinten en op meiden 
En hij riemt op Turken en op Heiden, 
En meer van die snakerij, 
Buvrouw! ’t is een schilderij! 
Nou, doe kwammen we in ’t Rutersketier, 
Daar waar ’t rechte plezier. 
Kastelein, een dubbelmaatsje, 
Mien lieve buvrouw ’t is lang gien praatsje, 
Met wat suker in ’t glaske, 
Want met bitter lus ik niet, zei Klaske. 
Doe na ’t Blou Pootsje, 
En daar vonnen we ’t regte sootsje, 
Lange Jetse en kroeme Anne, 
Nou, jou zuden die meiden oek niet kanne! 
En die boeren, wat een gemaal, 
’t Waar om gek te wudden op ’t zaal, 
Pink an pink, han an hantsje, 
Schotse trije wolle we dansje, 
Dat zal jimme, riep de speulman hur toe, 
Een schotse trije die geef ik nog toe! 
Nou, doe gingen ze an ’t vrijen, 
Men zude er de griep van krije, 
Met de tonge uut de bek, 
Ik docht, wat duvel, bin jimme nou gek? 
Maar, ik zat maar raar in de boonen, 
Er waar gien plaats meer over in de vier kroonen, 
Mien wief, die wu in ’t schapehok, 
Ik zei, met gien stok, 
Liever de broek van mien gat verteere, 
Ik wil me voor gien mins sjeneere; 
Dan drinke we wat minder drank 
En gaan op de achtstuvese bank. 
Nou, doe knoopte mien wief wat koek 
In haar slingerdoek, 
En ik, een fles jenever en een pruum tabak 
In mien binnenzak. 
Nou, daar satten we, hoog en droog 
En, met ien, daar ging ’t gedien omhoog. 
Watte vorsten, groote heeren, 
Plumen, hoeden, mutsen, veeren, 
Ik dochte, nou, bin jimme sukke groote venten, 
En speul jimme dan nog om kermiscenten? 
Maar, bij ’t uitgaan hêk mien wief verloren; 
Nou zei ’k, met zoeken kan ’k dij doch niet weerom viene, 
Dou kanst dien kost oek sels wel verdiene, 
Ik kan niet zegge dat het mij spiet, 
Want met eere bin ’k dy nou kwiet. 

Buurvrouw tegen Buurman. 
Een dag later. 

Ja buurman, ’t is een kruus, 
Ze brochten mien man in een kroodwagen tuus, 
Hij leit de heele dag, en spreekt geen wood, 
Ik loof waarachtig hij is dood. 

Buurman tegen Buurvrouw. 

Ja buvrouw, as jou man en mien wief na de wealig waren, 
Dan hadden wij de spullen klaar; 
Maar och, mien lieve buvrouwlief, 
Hou jou je man, ik hou mien wief. 

De Dronken Kermisganger, 
die het laatste deel van het gesprek gehoord heeft, 
met een vreeslijke stem: 

Ik bin niet dood, ik bin oek gien geest, 
Maar Trien, dou bist een duvels beest!! 


Friesch Volksblad 2-56 (22 july 1877) 3-4.

maandag 15 oktober 2018

Piter Jelles Troelstra - Oan in Jongfaem, by hjar boask yn Maeije 1880


’t Sintsje fen Maeije skynt noflik dêr bûten, 
Kringt yn ’e wenten en struit dêr syn ljocht, 
Jout wer oan d’ ierde syn frjeunlikste glimkes, 
Jout wer oan ’t herte syn waermte en syn nocht. 
Nou sjong’ de fûgels hjar fleurichste sankjes, 
Tripkje oer it fjild, fine nearne nin rêst, 
Siikje de tûkjes en bringe se hastich 
Under in dakpanne yn ’t smûksmoute nêst.

Oeral is libben en ljeafde! Yn it boskje 
Sjonge de gealtsjes fen ’t lok fen de min. 
Hope bringt ljocht yn it tsjusterste herte, 
Hope bringt fleur yn ’t swiersettichste sin, 
Sa is de Maitiid de moarn fen it libben, 
As in jongfaem, dy mei eachjes fol ljocht, 
’t Herte fol fleur en in mûlke fol minswiet 
Glimkes tofoartsjoent by elts dy’t har sjocht.

Nommele faem! sa ek blinkt yn Jou wêzen 
D’ ûnskild en deugd fen it suverste hert; 
Lokkich is hy, dy jou eagen bistiele, 
Lokkich, hwa jou yn syn earmen bifet. 
’k Wol jou net priisgje mei klinkende wirden, 
Bombast is ’t wirk fen nin eabele Fries; 
Mar ik neam sillich dy hearsk’t yn jou herte, 
Hwent yn jou herte dêr is ’t Parradiis.

’t Sintsje fen Maeije skynt fleurich der bûten, 
Skynt yn de wenten, jout libben en tier; 
Liket jou ’t libben gjin iwige Maeije? 
Liket jou d’ ierde gjin blomtún sa wier? 
Thinke jou net, dat de knopkes en gêrskes, 
Dy jou dêr sjogge sa rju yn it roun, 
Allegear blommen en ieren scil wirde, 
Ienkear hjar sie struije scill’ op ’e groun? 

’t Foarjier scil einje, de simmer scil komme, 
Dagen fen droechte dy brekke den oan; 
Blomkes scill’ falle, fortrape yn ’e modder, 
Untúch en ûnkrûd scill’ dije ûnder ’t koarn. 
Folle wirdt lilk, hwet nou moai is en hearlik, 
Ald wirdt it wêzen en kâld wirdt it hert; 
Mar, hwet tiids kloer jou bidjert of ûnrôvet, 
Ljeafde bliuwt libjen, dy nimt er jou net. 

 Gau komt de ûre, den gean’ jy dêr hinne, 
Hwêr hy it nêst for jou rémakke het; 
’t Aldersnêst lit fen syn jongen ien fleane, 
Leech wirdt ien plakje… by ien bliuwt it net! 
Heit en mem kypje, mei triennen yn d’ eagen, 
’t Bern, dat der weigiet, sa lang as ’t kin, nei; 
Roppe hjar ’t lêste farwol ta… en kypje…
’t Is om ’e nocht, hwent hjar bern is fier wei. 

Faem, nou jy geane hwêr ’t lok is to finen, 
Winskje ’k jou ’n libben, sa bêst as ’t mar kin, 
’t Sintsje fen Maeije scil gau fen ús skiede; 
’t Blierkje yet nei yn jou jong fleurich sin! 
Den sjen Jou âlden, mei ’n laeits om ’e mûle,
’t Lok fen hjar bern, en it hert wirdt hjar rom, 
 Hwent yn ’e jonkheit en ’t lok fen jimm’ beiden 
 Fine hja mûlk yet hjar eigen werom. 

Ljouwert. PIETER JELLES. 

Friesch Volksblad 4-203 (23 maaie 1880)