zaterdag 1 juni 2019

Wijs het Waling-huisje aan als een gemeentelijk monument

Al enkele jaren geleden klonk alarm over de erbarmelijke toestand van het huis van Waling Dykstra in Holwerd. Tot dusver is er nog niets gebeurd. De gemeente Noardeast-Fryslân heeft een oplossing in huis.

Abe de Vries

 In Holwerd staat een huisje, nou ja, het is een krot dat al jaren wacht op restauratie. Het staat aan de Hegebuorren en draagt nummer 8. Alles eraan is in verval. De deuren, kozijnen, muren, het dak, de achtertuin. Het is een rotte kies in een karakteristieke straat, die vele fraai herstelde panden kent, in een dorp dat zich opmaakt voor de miljoeneninjectie die ‘Holwerd Aan Zee’ heet en die moet leiden tot de komst van veel rijke toeristen met dure bootjes. 

Plat maar dus? Welnee! Het gaat hier immers om het huisje waar de beroemde Friese schrijver Waling Dykstra (1821-1914) vanaf 1861 maar liefst vijftig jaar heeft gewoond. De eerste jaren met echtgenote en uiteindelijk elf kinderen. Je vraagt je af hoe die allemaal een plekje hebben kunnen vinden in het mini-woninkje. En hoe ‘Waling-om’ toch de rust vond om op zo’n klein oppervlak zo’n groot en voor de Friese cultuurgeschiedenis zeer belangrijk oeuvre te kunnen schrijven. 

Het Waling Dykstra Húske is in privé-handen. Naar verluidt weigert de eigenaar de woning voor marktprijs te verkopen, mogelijk in de hoop op een betere prijs als de grote plannen doorgaan en Holwerd inderdaad ‘aan zee’ komt te liggen. Een groep burgers in het dorp wil de woning opkopen en restaureren, maar tot dusver wordt van dat front niets nieuws vernomen. Intussen gaat de verkrotting gewoon door en slinkt dankzij weer en wind elke dag de kans dat het huisje straks niet wordt afgebroken, maar wordt opgeknapt. 

De enige uitweg uit deze patstelling biedt de gemeentelijke overheid: de nieuwe gemeente Noardeast-Fryslân. Die kan Hegebuorren 8 in Holwerd aanwijzen als gemeentelijk monument. Paragraaf 3 van de gemeentelijke Erfgoedverordening Noardeast-Fryslân stelt: ‘Burgemeester en wethouders kunnen besluiten een monument of archeologisch monument dat van bijzonder belang is voor de gemeente vanwege zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde aan te wijzen als gemeentelijk monument’. 

De aanwijsgrond is dan natuurlijk niet de ‘schoonheid’ van het woninkje of zijn wetenschappelijke betekenis, maar de cultuurhistorische waarde die het ontleent aan Dykstra’s schrijverschap. Wie Holwerd zegt, zegt Waling Dykstra, ‘zonder twijfel de belangrijkste [Friese] schrijver van de negentiende eeuw’, volgens literatuurkenners Eric Hoekstra en Reinier Salverda van de Fryske Akademy. Hoewel Dykstra meer dan honderd jaar geleden stierf, houdt de Friese literatuur zijn werk en nagedachtenis in ere. In september opent in het taalpaviljoen Obe en Tresoar in Leeuwarden een tentoonstelling over Dykstra’s werk en verschijnt een vuistdikke bloemlezing uit zijn gedichten. 

Gemeentelijke monumenten zijn veelal bouwwerken die verwijzen naar een economische activiteit (oude boerderijen, molens, kerken, architectonisch bijzondere directeurswoningen, schoolgebouwen, sluizen, bruggen). Maar de monumentale waarde van een woning kan ook bestaan in de culturele activiteit van een belangrijke of beroemde bewoner. Waling Dykstra is – hoewel hij eerder in Vrouwenparochie, Spannum en Franeker woonde – zó verbonden met Holwerd dat zijn werkelijke en symbolische betekenis voor de Friese literatuur onlosmakelijk met dat dorp en met zijn huis verknoopt zijn geraakt. 

Zijn ‘volksschrijverschap’ en voortrekkersrol in het leveren van Friestalige teksten voor ‘gewone’ mensen wordt weerspiegeld door de bescheiden présence van zijn woninkje. Wat een verschil met bijvoorbeeld de pronkerige villa Baensein, die zijn collega-schrijver Tsjeard Velstra, een rijke boer-rentenier, in de jaren rond 1870 liet bouwen aan het eind van de Harlingerstraatweg in Leeuwarden. Waling Dykstra leefde niet in een soort stins, een klein kasteeltje – Hegebuorren 8 heeft aan de straatzijde slechts drie ramen, een deur en een simpel dakkapelletje. 

Burgemeester en wethouders van Noardeast-Fryslân: neem het voortouw. Red het Waling Dykstra Húske van de ondergang door het aan te wijzen als gemeentelijk monument. In overleg met de provincie en provinciebrede instituties als Tresoar kan dan een nieuwe toekomst worden gevonden voor de plek waar een groot deel van een monumentaal Friestalig oeuvre werd geschreven. Te denken valt aan gebruik als ‘schrijvershuis’ voor Friese, Nederlandse en buitenlandse schrijvers die er als writers in residence kunnen verblijven. Ook zou er een klein Waling Dykstra-kabinet in kunnen worden ondergebracht. Andere ideeën? Ook welkom. Maar doe iets. Voor het te laat is. 

Abe de Vries is dichter en eindredacteur van het Friesch Dagblad

Friesch Dagblad, 1 juny.

zondag 5 mei 2019

Nederlands Letterenfonds besteget suver gjin sint oan Fryske literatuer

In aardige eksersysje: tel de bedragen op dy't it Nederlands Letterenfonds yn 2018 (ja, it jier fan....) útjûn hat fia al syn subsydzjeregelingen (minus dy foar tydskriften) om de literatuer yn Nederlân foarút te helpen. Dat smyt in bedrach op fan 4.866.923 euro, dus hast fiif miljoen euro. 

Hoefolle is dêrfan bestege foar it realisearjen fan Frysktalige projekten, tinke jimme? 20 persint? 10 persint? 

Wolnee: sa. 60.000 euro, dat komt del op 1,23 persint

(Boarne: parseberjochten Nederlands Letterenfonds op syn eigen site www.letterenfonds.nl; opteld binne de bedragen foar ynsidintele literêre manifestaasjes, projektsubsydzjes, oersettingen, wurkbydragen teaterteksten, regeling digitale literatuer, literêr grinsferkear, biografyregeling.)

maandag 22 april 2019

De farao

Asyl – dêrom sykje de slaven 
en koertse op Vincents mangelbeam 
– gjin rôzebloeiende ‘amandelboom’ – 
yn ’e lears fan ’t oankomstlân Itaalje. 
De nije slaven, yn har dream, 
fertrokken juster sûnder stoom 

of seil, foar oarmans sinne-ûndergong: 
te peard en peddel fan Nineveh 
– der wie doe noch gjin Kodakchrome – 
konteners yn, dêr’t de airco song: 
,,Ferdoch gjin tiid, kies zzp!”
of set dyn stretcher yn 'e Ziggodome.

As hie it machtleas folk karút; 
of slaavje foar de Grykse polis, 
of opmits’lje ’t grut Byzantium, 
mar byn jin de bek en hâld jin de snút. 
En oars mar yn ’e útsettingsmodus, 
in boskje leeljes mei út Seisbierrums 

fallite kassen. De nije slaven, 
dy’t leedzje en har tjirgje foar ús 
pinsjoentsjes, fine har wente net 
yn âld Europa’s banaalste konklaven. 
Se fleagen business-class, en wer thús 
ferwolkomt har premier Baudet, 

mei brief, moanning en drigemint: 
der wie wat mei de lêste bestelling, 
de klant is hellich, komt mei in claim, 
,,te zwart was haar gewenste kind”. 
Belêsting easket neibetelling, 
en sorry, jonges – it’s a dirty game 

we bloody smug Boreans play. 
Har doarpen ferbaarnd, har dochters rôve, 
de froulju ûntfierd, de manlju ûntballe, 
sil moarn in ploech fan de teevee 
nei Afrika, foar in foarkôge 
koart item oer lessen dy’t ferfalle 

op lêst fan ús freon, de farao, 
dy’t ûnferduldich wurdt, en hjoed 
de swipe slacht oer ’t folk op ’t stee 
fan dêr, syn nijste one-man-show: 
de plasse fan ’t waarme, reade bloed
noch drippend fan ’t fabelachtich Gizeh.


.

zondag 21 april 2019

Foar it ûlegat

Fermôge ljedders op, earst nei de souder, 
dan fan de souder nei de batting 
oer de dwersbalken, en de lêste, koartste, 
nei de stofnêsten mei it ûlegat derfoar. 
De earste minske op ’e moanne 
sjuch ik safolle mear as in oar: 
ik kin de see sjen oer de dyk hinne, 
en dy kin my sjen as er weromsjucht. 

Tusken ús yn leit in kilometer leechte 
mei lytse feroaring yn in tiid fan ieuwen. 
Oan minder kromme sleatten minder 
eigenwize flearen om mei te praten. 
De Roptatún stekt ôf tsjin de sinne, 
in neef fan oerpake bewetteret de blommen. 
Op it krúspunt spoeket it. 

Mar de see seit, hy hat my neat te sizzen.
Hy is ritich as it waar en alle tellen nij. 
De greide hat spierpine en in min sin, 
it sil al raar moatte as ik de gerzen hjoed flij. 
De bou – winst en ferlies yn ’t oer-de-grinzens – 
hat it eins te bannich foar my 
neffens de meagere fertsjinst. 

Allinnich by it ûlegat 
fielt men de iensumens, dy’t de platte tiid 
produsearret, mei al syn oeren op ’e klok
jin troch de ieren rinnen. As nei in skot
it herte fan it lânskip bliedt sûnder bloed,
ferskieret fan wjirmread nei sniewyt rûnom
mei alle pynlike stadia dêr tuskenyn.

Ast lang net sjoen hast, of soarge hast, slút it him ôf, 
in toanielstik foar spoek en spion
mei net de nacht as fallend doek,
mar de tocht werom, lâns deselde rûte
deselde ljedders del.


.

zaterdag 20 april 2019

Wêrom net sacht wêze



Wêrom net sacht wêze, en rûner en soeler, 
as in âlde wyn bewarre foar fannacht? 
Of wêrom net de twirre, dy’t yn in koelte 
freget nei de trofeeën fan de jacht?

It sachte hier fan in niis omleine hazze, 
it foksefel, dêr’t sy op leit sûnder lûd 
te jaan, mar mei flessen om te ferbrassen 
en út te jitten oer de wyngert fan har hûd. 

It fjoer knapt de tûken, in fonk wurdt brân. 
Earst stekt it de skoarstienmantel oan, 

dan rûntsjedraaft it oer it Perzysk tapyt, 
troch glêzen bollen giet it, myn ûnwis gambyt 

te skroeien yn syn floerske gerdinen.
Mar gjin dieder yn ’e sachte fjilden te finen. 


II 

Dêr stie ús fearrebêd, en dêr de skimerlampe 
de helle jûn te dimmen. Dêr stie de stoel 
mei ’n healheech achtersket, foar ’t kampen 
tsjin de oanstriid en hingje achteroer. 

De swarte keukenskast, noch krekt werkenber, 
toant syn rykdom – knapt glês en pannepún. 
In dichter soe sizze, de tiid fan ’t jier is novimber, 
mar simmer is ’t, lige bankrotte roazen yn ’e tún. 

En ûnder ús strjitte rint de flamme syn gong,
rioelen troch, en wêr’t it kin omhegen 
útwei finend troch de kabels ûnder de stêd. 

Om krekt te dwêsten as in klyster sjongt 
op in bleakere skoarstien boppe twa stegen, 
mei kykjes, troch de gerdinen, op in klysterbêd. 


III 

Mar dat is net sa’t ’k ’t leafst oan ús tinke wol. 
Ik lis ferbiningen tusken boarst en skouder, 
ik skriuw dyn rûningen rûn, dyn mûle fol 
mei myn ereksje fan heb ik jou d’r. 

Do litst dy gean en setst de puntsjes op de -i 
fan Po Tjsu, dy’tst omsirkelst mei dyn tonge, 
opwippe litst, en yn al syn papyri 
sil in grut man foar dy bûge as lytsjonge. 

De leafde wurdt tefolle romantisearre, seisto. 
It is simpel de kwesty, heal need, heal rûtine, 
sis ik, de elektrifisearre spoaren te gean 

nei dêr’t liif krijt fan liif it ferwachte kado 
dêr’t de geast om socht, mar koe ’t noait fine: 
in ûntploffing yn dicht, inkeld dêr te ferstean.


.