maandag 24 februari 2020

Hannen ôf fan de Dichter fan Fryslân

Dat sá komme de proefballontsjes yn 'e wrâld. Meitsje in dokumintêre oer Fryske poëzij en lit dêr ien of oar kopstik yn sizze dat er werklik hopet dat de folgjende Dichter fan Fryslân gjin Frysktalige gedichten skriuwt. Mar Hollânsktalige, tinkt de sjugger/harker dêr fansels dalik achteroan. En hy tinkt dêrnei: do ek, Brutus? 

Dichter des Vaderlands Tsead Bruinja, it kopstik yn kwestje, besleat nei in pear Frysktalige eigen dichtbondels en in moaie twatalige blomlêzing út de Frysktalige poëzij fan min ofte mear syn generaasjegenoaten (Droom in blauwe regenjas) it kantoarke fan syn bedriuwke nei Amsterdam te ferpleatsen en him fierder foaral ta te lizzen op Hollânsktalige kut- en  lulgedichten (Kutgedichten, Klotengedichten). 

Sûnt hat de Hollânsktalige tak fan syn bedriuwke aardich súkses yn it rûnreizgjend performance-sirkwy, wylst de Frysktalige tak dêrneffens wat achterbliuwt. Logysk, want fan dat Frysk kinne jo net ite en slacht de sintrale ferwaarming net ienris oan, lit stean jins libido. Bruinja, in baas netwurker, hie wol safolle súkses dat er net inkeld yn 2017 beneamd waard ta 'Dongeradichter' fan de gemeente Dongeradeel mar yn 2019 sels ta 'Dichter des Vaderlands'.

Dat wûnderaardige súkses misgunt him fansels net ien. Bruinja is oeral, docht alles, leit kontakten, befoarderet eigen en oarmans belangen en hy is wat dat oanbelanget it net mis te rinnen oaljemantsje fan it Nederlânske poëzijsirkuske. Dy't it no opportún achtet om it Frysk as kultuertaal mar ris efkes in reis te ferkeapjen. Wylst de Frysktalige literatuer - en yndie, de Fryske taal - alle stipe brûke kin dy't mar te krijen is, wylst it provinsjale taal- en kultuerbelied foar in grut part rjuchte is op it ûnderstypjen, mei ús belêstingsinten, fan dyselde Frysktalige literatuer en dyselde Fryske taal, ropt Bruinja wat oars. 

Hy hopet dat de folgjende Dichter fan Fryslân gjin Frysktalige gedichten skriuwt. Want, neffens him: 'in Fryslân moet het altijd in het Fries'. Is it net ferskriklik, en dat yn in meartalige provinsje lykas uzes? 

Mar it is Bruinja dy't ûnsin ferkeapet. Hy docht dat grif as 'His Master's Voice' fan ús provinsjale kultuerynstellingen dy't, mind you, al folle langer dwaande binne om it Frysk út it sintrum fan de subsydzjestreamen wei te pesten. 'In Fryslân moet het altijd in het Fries' is domwei in leagen. Wolris it tydskrift De Moanne lêzen, Bruinja? It lot fan Trotwaer neirûn, dat tydskrift dêr't ik dyn jiergongen fan krige om'tsto der gjin belang mear by hiest, tank nochrisom? Of de programmearring fan Explore the North besjoen? Of de stroffelstiennepoëzij fan Ljouwert? Noait wat aparts opmurken oan de taligens fan it topsegmint fan LF2018? 

Wa't blyn wêze wol, moat foaral de eagen ta dwaan. Nee, yn Fryslân moat net alles altyd yn it Frysk. Hoe soe dat ek? De helte fan de Fryske befolking praat wat oars: Hollâns, stedsk, mar ek Bilts, Stellingwerfs, Turks, Marokkaans, Surinaams, sis it mar. Gjin ein oan de talen en dialekten yn Fryslân. Ien fan dy talen, de grutste, is it Frysk, in taal dy't troch mear as de helte fan de befolking yn de provinsje praat wurdt en dêr't ús demokrasy oant yn Europeeske ferdraggen ta fan bepaald hat dat dy taal bedrige wurdt, achterút kachelet, en út it eachweid  wei fan minskerjuchten en diversiteit rjucht hat om mei in taal- en kultuerbelied stipe te wurden yn in bysûndere ynspanning fan ryks-, provinsjale en gemeentlike oerheden. 

Tsead Bruinja kin syn optinksels yn Nederlân - en Fryslân - rûnom publisearje, der binne tydskriften, kranten en multymediaprogramma's sûnder tal dêr't er syn Hollânsktalich wurk oan slite kin. En dat jildt fansels foar elkenien dy't graach Hollânsk skriuwe wol en in bytsje oanlis foar taal hat. Publyk foar soks is der ek by 't soad te finen en it kultuerkommersjele 'kom, we doen er een gedichtje bij' wrâldsje skinkt him in ûngelok oan goedkeape wyn fan de Lidl. 

Hoe oars is de wrâld dêr't de Frysktalige dichter en skriuwer yn libje. Talint genôch, mar hast gjin publyk, hast gjin oanmoediging, hast gjin kollega's, hast gjin publikaasjemooglikheden, hast gjin wurdearring, hast gjin literêre krityk, en hast gjin jild. Bruinja wol dat no om him movearjende redens efkes net sjen, mar hy wit bliksemse goed it ferskil. En hy wit bliksemse goed dat krekt dêrom ús provinsje in taal- en kultuerbelied hat dêr't sûnt in tal jierren de Dichter fan Fryslân in net ûnbelangryk part fan útmakket. 

Dy Dichter bringt Fryske poëzij nei it publyk op in wize dy't net mooglik west hie as dat amt net ynsteld wie. Dy Dichter sit yn in unike posysje om Frysktalige keunst fia publikaasjes yn kranten en op de Omrop yn it each rinne te litten; om de 'sichtberens' derfan te fergrutsjen. Dy Dichter is net yn it libben roppen om de projektromte fan ynstituten te fergrutsjen, mar om de befolking breder as oars kinnen hie kennismeitsje te litten mei de krêft en de skientme fan it bedrige Frysk as literêre taal. Sûnder dat soks op kosten giet fan Hollânsktalige lêzers of Hollânsktalige skriuwers. Kin 't noch moaier? 

Hannen ôf fan de Frysktalige Dichter fan Fryslân, Tsead. En oaren.


.

donderdag 20 februari 2020

Master Visser

't Kin samar wêze datst it deiblêd 
in deagewoane trochdewykse dei 
iepenslachst op in populêre side. 
En dyn tillefoan pypt batterij leech. 

't Kin samar wêze dat de ferbining 
fuort is en kinsto dan noch lêze. 
Of moatst hielendal fan foarren 
ôf oan begjinne te leauwen dat letters. 

't Kin samar wêze datsto nammen 
fan plakken méar as master wistest. 
En datst no opskriuwe kinst 
watst sizze wollen hiest. 

Datst it doarp fergearre sjuchst 
yn syn a-b-c op it lytse toaniel, 
as elk foar oar it wurd net nimt 
mar ear hat foar de ynstekker. 

Datst hearst hoe't de wyn it plein 
skjinblaast en oer de buorren de bimbom 
slacht foar Willem Barentsz. 
Mei in boppetoan fan: 'Sa is 't!' 

Datst de geheimen fan de atlas kenst 
om foet oan lân, as de reis 
oait ris om de Noard begjint. 
Gjin trochgong friest foargoed ticht. 


.

zaterdag 4 januari 2020

KPN ferbynt minsken

Op âldjiersdei hie Hans den Hartog Jager in skôging - 'leestijd: 6 minuten' - oer byldzjende keunst yn NRC. It gie oer it opfallende bytsje omtinken fan 'de Nederlandse kunstwereld' foar 'Nederlandse kunst'. Oarsaken: te min selsbewustwêzen; 'een zacht zeurende zelfhaat'; de ivige klam op it 'kale, lelieblanke Hollandse modernisme'; pleiten foar Nederlânske keunst wurde al gau oansjoen foar nasjonalisme. 

Nijsgjirrige byldzjende keunst is neffens Den Hartog Jager in 'cultureel fenomeen', dat men net misse kin as men 'midden in de maatschappij' stean wol. In goed foarbyld, neffens him, wie in tentoanstelling út 2018 yn it Stedelijk: '[Spirits of the Soil] bracht een heel stelsel van onderhuids sluimerende ideeën en emoties naar boven waarvan veel traditionele blanke kunstkijkers al wel beseften dat die in de samenleving aanwezig waren, dat die belangrijk waren, maar waar ze in het museum zelf nog maar zelden getuige van waren geweest.'  

Bygelyks it slomjende idee dat it tiid wurdt om yn Nederlân ris in net-blanke keunstner op it skyld te hisen. Want dat soe 'nieuw bloed, nieuwe impulsen' betsjutte, en 'nieuwe, zwarte verhalen'. Dy binne noadich om 'de plank van de tijdgeest' net mis mar raak te slaan. Dy binne noadich om't allinnich dán 'de Nederlandse kunst' de rol spylje kin dêr't er sa goed yn wêze soe: 'die van aanjager, van breekijzer, van culturele verbinder'. 

Goede keunstners, mient de skribint, soargje foar 'discussie en verbinding' en kommunisearje net inkeld mar mei harsels. 'Die verbinding, mag die alsjeblieft terug?' Musea moatte dan ek in 'verbindend beleid' tusken 'wij en de wereld' der op nei hâlde. En dat kinne se dwaan troch in 'prikkelende, confronterende, verbindende mix' te beiden fan keunst 'uit alle continenten én uit Nederland'. Sadat 'Nederlandse kunst, onze kunst (..) een stimulerende, verbindende kracht in de samenleving kan vertegenwoordigen'. 

Ferbine. Wy wisten it fansels al sûnt it kulturele rampjier 2018: 'Culturele hoofdstad Europa 2018 verbindt Leeuwarden met Terschelling' (Sense of Place). 'We verbeelden onze droom van iepen mienskip. (..) Want als er iets is dat mensen verbindt en leert naar elkaar te luisteren, dan is het muziek' (Ira Judjovskaya). 'Samen laten de verhalen zien hoe verschillend we allemaal zijn, maar toch ook zo met elkaar verbonden. Ze verbinden verleden, heden en toekomst' (Promotekst Openingsweekend LF2018). 'Tegelijk verbinden we bezoekers en bewoners (nog meer) aan de omgeving' (Royal HaskoningDHV oer 11Fountains). 

Yn Ljouwert bestiet in stifting Cultuur Verbindt. In útstjoerburo yn de bou hjit Verbindt. 

In peptalkburo yn 'het Noorden' hjit HetVerbindt. 

In útstjoerburo yn it easten fan it lân hjit DusVerbindt. 

It buro fan in 'natuurcoach' earne yn Súd-Hollân wurket mei it biedwurd 'natuur verbindt'. Der is ek in buro dat, ferrassend, úthâldt dat 'taal verbindt'. 

'AmsterdamVerbindt stimuleert iedereen om iets te betekenen voor een ander.' 

'Delft Verbindt koppelt de drie grootste jaarlijkse ondernemersbijeenkomsten van Delft aan elkaar.'  

'Voedsel Verbindt is een activerend platform dat een overzicht biedt van relevante Agri & Food initiatieven.' 

'Onder het motto Overbetuwe Verbindt brengt gemeente Overbetuwe mooie en inspirerende initiatieven van inwoners in beeld.' 

'Onder de noemer Coevorden Verbindt is het college deze bestuursperiode gestart met een overtuiging.' 

Ensafierderhinne. 'Ferbine' is gemaksuchtige amtlike moadieuze fantasyleaze newspeak sûnder betsjutting, bedoeld om subsydzjestreamen los te meitsjen by politisy en amtners mei in wearzge fan keunst, foar projekten dy't neat mei keunst te krijen hawwe. En om lêzer en taharker sân yn eagen en earen te struien, sadat se minder gau troch hawwe wat der werklik te rêden is. Nammentlik reklame, kultuerkommersy, nostalgy, en wat fierder mar liedt ta weisjen fan werklike neden en echte skientme. 

KPN ferbynt minsken.


.

Kear de pest dy't gebeure hjit

Kop op de ynternetside fan de Omrop: 'Kontenerramp kin sa wer gebeure, neffens boargemaster Wassink fan Skylge'. 

Gebeure? Hoe krijt de Omrop it yn 'e plasse om myn Fryske taal op skrift sa te mishanneljen? Doch it dan mar gewoan yn it Hollânsk, dat lûdet better as sok ik-lul-mar-wat-want-ik-wit-wol-better-mar-ik-ferrek-it dialekt. 

Om mar net yn allerhanne ôfmêdzjende diskusjes te bedarjen: der is gjin ein oan it ,,oanpassen" fan de taal oan wat tafallich yn 'e moade is (hollânismen). Ja, ik bin ek net konsekwint. Ja, ik brûk ek wolris wurden dêr't in better Frysk wurd foar oerlevere is. Ja, ik wit ek wol dat guon wurden dy't wy as hollânisme sjugge, eartiids ,,gewoan" ek troch Fryske taaltsjoenders brûkt waarden. Ja, elke Frysk-skriuwer moat syn eigen paad troch de wyldernis sjen te finen. Mar it is hjoed wol 2020 en dat bringt syn eigen sitewaasje mei him mei. As Omrop Fryslân in kaai-tiidwurd as barre mar farre lit, helpt er aktyf mei oan it ferdwinen fan de taal. En neffens my krijt er dêr gjin subsydzje foar. 

As de Omrop dêr mei begjint, is dat net út âldergewoante wei. It is in mei opset sin besykjen om net inkeld popyjopy te praten, mar ek noch sa te skriuwen. Yn 't praat brûk ik barre ek net. Ik praat sa't wy thús praten. Mar yn 't skriuwen brûk ik it wol. Mei opset sin. Dat is ek wat estetysks. Boppedat, de measte ,,Fryske" tiidwurden dy't mei ge- begjinne, dêr is wat mis mei. Minsken dy't ,,gebeure" brûke yn 't skriuwen, moatte har ôffreegje wêrom't se by de rûs wol oare, yn it praat yn ûnbrûk rekke wurden en begripen brûke. Dat dogge se net, want se witte dat der dan fan har Frysk gjin splinter mear oerbliuwt. 

As einredakteur by it Friesch Dagblad kom ik it allegear tsjin. Ruurdsje de Haan joech okkerdeis yn in diskusje op Facebook deselde foarbylden. Lytsbern foar bernsbern. Wie foar wa. Ungeluk foar ûngemak. Sleutel foar kaai. Ensafuorthinne. Der is yndie suver gjin ein oan de korreksjes dy't ik oanbring. No hoecht it allegear net sa eptich lykas it op ItNijs wol formulearre wurdt, mar ik moat al in grins lûke. Dêr wurd ik op it foarste plak foar betelle en op it twadde plak haw ik as taalbrûker in ferantwurdlikheid foar myn taal oer. 

Taal moat fersteanber bliuwe, fansels. Doch mar gewoan, brocht Ate de Jong nei foarren. Mar ik soe útsjen mei it sentiment fan 'doch mar gewoan'. Want dat is yn de saak dêr't wy it no oer hawwe in ferrifeljend advys. Yn in minderheidstaal lykas it Frysk is 'gewoan dwaan' net it risseltaat fan in 'gewoan' maatskiplik proses dêr't taalgewoanten yn ta stân komme. Yn in minderheidstaal lykas it Frysk is sprake fan ieuwenlange ûnderdrukking, en om it dêrút fuortkommend analfabetisme dan te ferklearjen ta noarm is neat oars as meihelpe oan it musealisearjen fan in hiel rike taal en in hiel rike literatuer. En dat wolle de measte minsken ek net. 

Dat: wat is 'gewoan'? Altyd skriuwe sa't je prate? As elkenien skriuwe moat krekt sa't er praat, dan komt it net goed mei it skreaune Frysk. Ik begjin mar wer oer de minderheidstaal: yn sa'n taal tsjinnet it skreaune wurk as foarbyld, as reservoir fan taaleigen, as it ramt dêr't de sprektaal yn funksjonearret of as de grûn dêr't er út opwaakst, noch mear as dat soks ek al it gefal is yn in mearderheidstaal lykas it Hollânsk (dy funksje is dêr ek oan te wizen).

Sprek- en skriuwtaal binne yn it Frysk lang net itselde en wa't se út ûnbegryp lykskeakelje wol, helpt de taal nei de kloaten. Media litte sokke beswieren gauris mar al te graach fan har ôfglydzje, har taak leit altyd earne oars as by taalbehâld. Lêzers, harkers en sjuggers lûke, nijs, amusemint en ynformaasje bringe, jild fertsjinje. It sil allegear wol, mar media binne ek taalbrûkers en moatte har rekkenskip jaan fan de wize sa't se mei har taal omgean. 

Kear de pest dy't gebeure hjit.

.

zondag 29 december 2019

De iensumens fan in fers yn in lytse taal

Us opferve eagen wienen al wat skimerich, lykas it plein. 
De strjitlampen hienen in halo yn 'e hjerstmist.  
Do hiest dines dien. Ik mines. Geast en mûle 
stienen model. It fierdere is net dreech te rieden. 

Wy foelen yndie yn de bespotlike fontyn foar it hotel. 

Us earen hearden folle. Wat in koekút oer in parkjûn song, 
hoe't in parade troch de Leienske strjitte gong,  
of yn Ljouwert mei banieren oer de Nijstêd; 
en dat by jim yn 'e maityd it wetter oan de blikke ta kaam. 

It paradysfolk kaam út de skouboarch nei bûten ta 
om nei ús spetterjen te sjen. De driuwende rinkelbel 
fan de lêste tram wie in wekker - de net te kearen berte 
fan fers twa. Fearren en spikers om op te lizzen foar letter. 

Oan 'e oare kant lei ús heitelân. 
Inkeld in fear joech tagong. 
En dan twaris klopje op 'e doar, en 'nim my net kwea ôf' sizze,  
en fan wa't jo dan ien binne. 

Do wiest immen. Do diest derta. 
De iensumens fan in fers yn in lytse taal is net te ferdragen.


.

vrijdag 27 december 2019

De dobbe

Achter de feart, in smelle sleat rint der net hinne, 
yn lân dêr't inkeld boeren komme kinne, 
lei in dobbe, dêr't ûnderwettersliners - 
gjin swimbad foar doekje-derom-winers - 
har klykjes foar de winter snaaiden 
fan 'e boaiem en út de glorieuze reiden. 
Doe't se kamen, wie it stil. De binnensee 
(it simmersk drinkplak foar it toarstich fee) 
yn sulverglinster brocht in ûnwaarsdûns 
fan jildskodders en 't ynvestearringsfûns. 
Skrabbers, graafmasines griepen, in pomp 
ferlege de spegel, in kop-hals-romp 
baarnde droechlein nei in wjerljochtflits 
as fakkel ôf op ien fan Fryslâns grutste hits. 
Sa't yn 't begjin de wyn de reiden rekke, 
troch inkeld wyn te wêzen geasten wekke, 
en tûzen pinnen giene oer it blau papier 
mei grien-giele plommen, samar foar de sier, 
dat wie 't earste teken fan terminaal: 
in wynmûnepark, bird killer yn subgroepstaal. 
Spoken word wit gobbe, hobbe, kobbe, 
krobbe, snobbe, wobbe: dat rimet noch op dobbe. 
Lykwols hat it ding syn eigen namme net mear - 
hy frear ticht, foar de lêste kear. 
Wylst ûnder de yllegaal ferpleatste grûn 
de rintenierjend boer syn kowepaadsje rûn 
achter in fergetten wûnder oan, sis 'stûne' - 
dat syn grûnbewurkershert ferwûne 
mei pine om fan dat stuit ôf, fan dat krekte plak, 
te klimmen by de wâl op, út 't ûnderierdske dak -, 
klom ik út wat in dobbe west hie in mêst yn, 
fan 'e gerzen ôf oant yn 'e hege wyn. 
Dy't my beetkrige en nei it loftrom luts, 
dêr't men de hiele werklikheid yn alle talen bespruts, 
en goeried hawwe woe 
wat wurd it boek út koe.


.

zondag 22 december 2019

Evangelist

't Aardich represintative strjitsje 
rint east-west boppe de slieperdyk 
skyndea op godfergetten braaklân út 
en dêrachter spat skom. 
It is neamd nei in evangelist, 
in ielheak yn in see fol sielen. 

Sa bewarje ik de fierte foar it ferjitboek. 
De minsken yn myn strjitte ken ik net. 
It earste hûs, earste blok eastkant 
wurdt útromme. Trekkertsjilfivers 
rinne leech op in stuit. De minsken 
yn myn strjitte kenne my ek net - 

Krysttiid is kommendewei. 
Fannacht makke ik al in sliepplak rom. 
Mar de besite wie foar buorman 
en berne wurdt der by him neat 
oars as âld sâlt swit, drippend op 
in leanstrook mei bruto/netto. 

Yn 'e moarntiid komt Omrin. 
In tichtklappende doar fan de DHL. 
De restaurearre klok slacht wer oan 
as in tamtearre hiemhûn op in struner. 
Sil ik it lang om let weagje doare 
en rin nei de by de dyk sette klikobak,

om myn jongesstim derút, 
myn ûnfergonklik masterstik deryn, 
en, by tiid genôch foar 't de hakselauto komt, 
ek it idee dat de ôfstân 
tusken pandeksel en bakboaiem 
net folle grutter is as yn myn dreamen? 

O ja - ik ha in warskôgingsboerd 
'Wurk yn útfiering' foar it rút. 
Immen fierderop hat: 'Boukavel te keap'. 
In slûchslimme kat tripket op in protter ôf, 
mar dy is ek net fan juster 
en flechtet fuort yn Google Maps.

.