maandag 15 november 2021

'De Gysbert'? Tiid foar in oare priis (2)



It is 15 novimber, 12.23 oere, it Rapport fan de Advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis swevet noch altyd earne yn it hielal. It is yn alle gefallen net te finen dêr’t it heart te stean. It hie al op 6 novimber oankomme moatten, mar it is ûnder wetter. Ra, ra.

Fan ’t wykein krige ik mei de digitale post lykwols in ôfskrift fan de Taspraak fan de foarsitter fan dy Advyskommisje tastjoerd. Holden op de útrikking. Boppe it bledsje stiet net: Rapport. Dêr stiet: ‘Taspraak Gysbert Japicxpriis foar poëzij 2021’. Mei oare wurden, it is dus gjin rapport. Wêr is it Rapport? Is de Gysbert Japicxpriis 2021 útrikt sûnder rapport? Dat soe samar kinne. Foarskreaune regleminten binne der ommers ek net.

De tekst fan it rapport dat gjin rapport is hie al lang publisearre wêze moatten, mar om ûnbekende reden is dat net bard. Dêrom jou ik ’m hjirûnder. De wurden binne útsprutsen troch dhr. Jannes van der Velde. De Taspraak begjint mei wat skoalboekjeproaza oer dichtsjen, om mar sa gau mooglik út te kommen by de priiswinner fan tsjinst.

*

Taspraak Gysbert Japicxpriis foar poëzij 2021

Froulju en manlju,

It is in grutte ear dat ik hjir it wurd fiere mei út namme fan Nynke Heeg en Hein Jaap Hilarides, dy’t mei my de advyskommisje foarmen foar dizze Gysbert Japicxpriis.

It wurk dat wy as kommisje dien hawwe, wie in syktocht nei de bêste poëzijbondel yn de Fryske taal fan de ôfrûne fjouwer jier.

Dy syktocht bestie út it lêzen fan 50 dichtbondels. Dy bondels hawwe wy hifke en ferlike en doe hawwe wy fan gedachten wiksele oer de ynhâld.

Dat proses wol ik hir yn trije stappen koart behannelje.

Bepale hokker skaaimerken meitsje dat in gedicht of in bondel fan gedichten better is as de oare. Mei oare wurden: op hokker kritearia basearje jo jo oardiel?

Bepale hokker bondels it bêste oan dy kritearia foldogge.

It bepalen fan de winner.

Stap 1. De kritearia

Poëzij is foarm, mar dy foarm moat de ynhâld stypje. Net oarsom. Uteinlik moatte jo de kwaliteit mjitte oan it effekt dat in tekst – koart of langer – hat op de lêzer. Rekket it jo? Docht it jo wat? Goede poëzij set de holle en de sintugen yn beweging. In goed gedicht makket jo lilk, bliid, tryst, dêr kinne jo om laitsje, of slacht jo de grûn ûnder de fuotten wei.

De tekst moat wat mei jo dwaan. Dat waard ús útgongspunt.

It foargeande - poëzij moat wat mei jo dwaan - makket ek dat de tapassing fan kritearia it karakter hat fan in rasjonalisaasje efterôf. It is net sa dat jo sizze: it gedicht moat tusken de 10 en 20 wurden wêze, it moat rymje en dan is it goed. Nee, it is yn alle estetyske prosessen oarsom. Jo sjogge in prachtich skilderij en jo freegje jo ôf werom oft jo it prachtich fine. Jo lêze in prachtich gedicht dat jo rekket en dêrnei freegje jo jo ôf werom oft jo it prachtich fine.

Wêr’t wy foarôf net perfoarst nei sochten, mar dat wy achterôf al tsjin oan rûnen, wienen saken as:

De gedachte, de tematyk en foaral hoe dy ferwurde wurdt. Sit der in djippere betsjutting yn? Wurdt der mei taal boarte? Is de taalkar ferrassend, aardich, djipsinnich?

De foarm. Stipet de foarm de ynhâld? Wurdt yn in sonnet, bygelyks, de fal, de omslach tapast om it ferrassingseffekt te krijen dat de measte goede sonnetten hawwe? Wurdt it ritme konsekwint brûkt. Is der sprake fan twongen rym?

Technyk. Helpe dichtmiddels as rym, metrum en enzjambemint – as dy al brûkt wurde – om de ynhâld te fersterkjen.

Wy hawwe faak praat oer de fraach of de fakmjittigens fan de dichter al of net yn de gedichten ta utering kaam. En wêrom by de iene wol en by de oare net? Stike it op it brûken fan tefolle wurden, of just te min? Dogen de metafoaren net? Wienen de fersen te hermetysk of fertelden se just fiersten tefolle? Sokke dingen hawwe wy as kommisje befrege.

In goede dichter kin mei wurden en techniken in tekst meitsje dy’t effekt hat. Goed dichtsje is net allinne de útdrukking fan talint, mar ek de útdrukking fan ien syn ûntwikkeling en ynteresses.

Dat is fakmjittigens. Metrum, wurdlingte, sinslingte, foarm, ynhâld, toan: alles moat klopje. De lêzer moat by it lêzen net stroffelje oer in strofe, in sin, in wurd, in lêsteken. En op syn aldermoaist is it fers dan ek noch goed foar te dragen.

Stap 2. De bondels.

De rispinge fan de Fryske poëzij yn de ôfrûne 4 jier wienen 50 bondels fan ûngefear 40 skriuwers.

In grut ferskaat kwa tematyk, foarm, lingte, toan.

Wat falt op:

It ferline liket by in protte Fryske dichters grutter as de takomst. It giet faak oer doe. Dat soe wolris wat sizze kinne oer de leeftiid fan de dichters...

Wat wy ek seagen, wie in soad twatalich wurk – Frysk en Hollânsk. By guon hawwe wy ús ôffrege wat de oarspronklike taal wie. Net dat dat hiel relevant is, mar dochs...

De fisuele kultuer dy’t oeral opkomt, hat ek de Fryske dichters te pakken. In protte bondels binne in kombinaasje fan tekst en byld, faak foto’s.

In hiel opfallend skaaimerk fan de bondels sit yn it persoanlike karakter fan in soad teksten. Dat fertsinnet mear taljochting.

De yndividualisearring is sûnt dy tiid fierder gong – yn de maatskippij, mar ek yn de literatuer en foaral yn de poëzij. Kloos hat ynfloed hân – poëzij wurdt hjoed de dei faak sjoen as in persoanlike utering. Soms hiel persoanlike uteringen. Dat blykt ek út de rispinge fan de Fryske poëzij fan de ôfrûne jierren. In grut part fan de bondels befettet teksten dy’t sa ticht by it hert fan de skriuwer lizze dat se muoilik tagonklik foar in lêzer binne.

Dat fenomeen bringt my werom op ús útgongspunt: poëzij moat wat mei jo, de lêzer, dwaan. Dat is in mjitstêf dêr’t de ‘alderyndividueelste ekspresje’ net altyd oan foldocht.

Tsjin de ein fan de njoggentjinde iuw waard it Hollânske literêre lânskip oerhearske troch in streaming dy’t harsels de ‘Tachtigers’ neamde. Fan har foaroanman Willem Kloos is de definysje fan keunst en literatuer as “de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie”.

Wy hawwe as advyskommisje socht om teksten dy’t eat oerdrage, teksten dy’t kommunisearje. Teksten dy’t betsjutting hawwe foar lêzers. Teksten dy’t rekke binne en dy’t reitsje.

It wie op grûn fan dizze kritearia net hiel dreech om in skifting te meitsjen en ta in koarte list te kommen. Der wienen in stik of 8 bondels dy’t der nei ús tinken boppenút stutsen.

Stap 3. De winner

It bepalen fan de winner. Dat wie in stik dreger. Hokker fan dy bondels is de alderbêste?

Dat wie it stuit dat wy breder sjen moasten. Hoe stiet de dichter bygelyks yn de Fryske tradysje fan it dichtsjen? Lûkt sy of hy de line fan Gysbert Japicx, de bruorren Halbertsma, Piter Jelles Troelstra, Obe Postma, Hessel Miedema en Tsjêbbe Hettinga troch nei it no?

Dy dichter en dy bondel hawwe wy by eintsjebeslút fûn.

Wy hawwe útsteld om de Gysbert Japicxpriis 2021 ta te kennen oan Eeltsje Hettinga foar de gedichten dy’t hy fan 2017 oant 2019 makke as ‘Dichter fan Fryslân’.

It giet dêrby net om in bondel yn tradisjonele sin, mar om in webside en in bylage by de beide Fryske kranten. Wy fine dat gjin probleem. It is gewoan in moderne publikaasjewize.

Yn ‘Dichter fan Fryslân’ wurdt poëzij op in geweldige wize mei polityk en mei de dwylsin fan de dei ferbûn. It wurk hat in rykdom oan sitaten, altyd te plak, út literatuer, skiednis en (pop)muzyk. Boppedat is de behearsking en kennis fan de taal en fan it ûnderwerp fan skriuwen fabeleftich.

Dizze dichter fynt himsels hast by alle gedichten opnij út, sa’t er dat earder ek al die yn oare bondels. Hy slagget der no ek noch yn om de aktualiteit te ferbinen mei poëzij. Hy makket fan it nijs in fers en fan in fers it nijs of in stik skiednis.

Ien koart foarbyld út it gedicht ‘De fearten’:

... As bloed rûn molke

de fearten yn: in ferset tsjin alles wat

it hert út djipste fan frijheid helle.

Op in geweldige poëtyske wize lit de dichter de lêzer de pine fan de Molkestaking fiele.

Ek in dreech ûnderwerp as de Brexit wurdt yn ‘Dichter fan Fryslân’ ta poëzij makke. Yn ‘Westminster Bridge’ wurdt yn dichtrigels skynber achteleas sawat de hiele Brexit ferklearre en tagelyk it gefoel fan ûnmacht ynfielber makke.

Foar alle protesten, nijsberjochten, klachten, mar ek oades en memoria fynt Hettinga in nije foarm. En dy foarm jout de ynhâld fan it gedicht altyd ekstra krêft en lading mei.

Dat alles makket ‘Dichter fan Fryslân’ yn ús eagen ta it bêste dat de Fryske poëzij de ôfrûne jierren opsmiten hat.

Oertsjûgje josels.

Dêrmei earje wy ek in dichter dy’t al in ryk oeuvre op syn namme hat.

Ut namme fan de advyskommisje de hertlike lokwinsken oan Eeltsje Hettinga.

(..)

*

Oant safier de Taspraak. It is it meast sneue samlinkje obligate prytpraat oer poëzij dat in Advyskommisje fan de belangrykste provinsjale priis fan Fryslân oait op papier set hat, útsein de wanprestaasje fan de kommisje dy’t Eppie Dam de priis joech.

Tink derom: net dat beide manlju, Hettinga en Dam, de priis net ferstjinnen. O jawis wol. Mar de Gysbert Japicxpriis is net samar in dinkje dat wy efkes mei wat basaal reklamepraat útrikke kinne. Utrikke meie. Dêr is ús priis te weardefol foar.

It oan alle kanten sjoemeljen mei dizze priis docht sear. No is in soadsje losse gedichten bekroane, wylst de provinsjale feroardering (2015) foarskriuwt dat it gean moat om of ‘één werk’ of in hiel oeuvre. No is in priis útrikt sûnder reglemint. Dat is al seis jier pleite. Handich, as der gjin regels binne, kinne presedinten skoepen wurde. Aansens de Gysbert mar foar in film? In performance? In dichterlike muorreprojeksje? Anything goes, it is mar krekt wa’t op it Provinsjehûs it meast te fertellen hat. De Afûk. Tresoar. Willem Verf.

Der komt in nij reglemint hear, seit Verf, foarsitter fan It Skriuwersboun. De deputearre hat It Skriuwersboun frege om te advisearjen. Seis jier nei’t de provinsje sels foarskreaun hat dat der in nij reglemint foar de Gysbert komme moat.

Jo en my wurdt neat frege. Wy moatte mar ôfwachtsje hoe’t it beteart. As it resultaat my net sinniget, kom ik myn Gysbert Japicxpriis-oarkonde persoanlik ynleverjen op it Provinsjehûs.

As útsmiter noch in briefke dat ik skreau oan Verf. Juster. Ik hie tasein om takom jier in lêzing oer Waling Dykstra te hâlden foar in aktiviteit fan It Skriuwersboun. Mar om’t It Skriuwersboun leaver teedrinkt mei de deputearre as myn belangen behertiget, tocht ik, drink dan tee.

*

Bêste Willem, bêst bestjoer,

(..)

Miskien is sa’n tekst wat foar de beukerklasse Poëzij, dat soe kinne. Mar dy tekst is in skande foar in Advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis. Ik sil dat net allegear útlizze, dêrta ûntbrekke my tiid en nocht.

Hoe’t dêr mei wat obligate opmerkingen út in skoalboekje 50 bondels yn in sucht en in skeet weiset wurde, inkeld mar om sa gau moogllik by de DfF-gedichten út te kommen, dêr’t ék neat fan wearde of betsjutting oer sein wurdt - fan hoefolle respekt tsjûget soks foar al dy dichters dy’t har bêste kinnen dellein hawwe yn dy bondels? Fan hoefolle respekt, ynsjoch yn en leafde foar Keunst tsjûget soks?

Wat like slim of noch slimmer is, de regleminten ûntbrekke al op syn minst sûnt 2015. Dat is moai foar de Afûk, Tresoar en wa wit wa noch mear, frijheid blijheid netwier, mar it is in mislediging foar skriuwers en dichters en in ramp foar it oansjen fan de priis. De jierrenlange stilte fan It Skriuwersboun op dit punt is dat likegoed. En de beneaming sûnt in jier as wat fan lju yn sjuerys dy’t neat oanwiisbers mei Fryske literatuer hawwe is dat ek.

Ik bin yndie gjin lid fan It Skriuwersboun en der is op dizze wize ek gjin útsjoch op feroaring. Mei respekt foar al it goede wurk dat jim ék dogge, ik kin mysels sjoen it boppesteande en sjoen it ûntbrekken fan publyk protest fan jim kant der net ta sette om entûsjast te reitsjen oer it jaan fan dy lêzing. It spyt my. Ik wurdearje it o sa dat jim oan Waling tocht hawwe as in nijsgjirrich skriuwer om wat oer te fertellen. Mar ik ferrek it om de clown te spyljen yn dit provinsjalistyske sirkuske, mei as publyk lju dy’t harsels altyd de bek bine op stuiten dat der wat sein wurde moat.

Mei freonlike groetnis,

Abe 

maandag 8 november 2021

'De Gysbert'? Tiid foar in oare priis

Ik lês in stikje yn ’e Ljouwerter dêr’t de advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis 2021 yn oan it wurd komt. Wat seit de foarsitter? Oer de yllegale bekroaning fan tritich op in webside en yn kranten publisearre gedichten: ,,Wy fine dat gjin probleem.” 

De prizeferoardering fan de Provinsje Fryslân, fêststeld yn 2015, seit it oars. ‘Gysbert Japicxprijs: tweejaarlijkse prijs voor alle literatuurgenres in het Fries, zowel voor één werk als voor het gehele werk van een auteur (..).’

Wy sjogge, mei permisje, dus wol in probleem. Tritich losse, ferspraat publisearre gedichten binne net ‘één werk’. Dat se allegear ‘yn funksje’ troch in ‘Dichter fan Fryslân’ skreaun binne, makket se net ta ‘één werk’. It binne tritich wurken en sa binne se ek de wrâld yn stjoerd.

Stel, de advyskommisje kin gjin feroarderingen lêze mar wol regleminten. Dat helpt net, want der is gjin reglemint foar de Gysbert Japicxpriis. It tydskrift Fers2 hat dat oan it ljocht brocht, fan 't jier, yn in parseberjocht, op 11 maart.

Dat is in twadde probleem. De Provinsje hat ommers útdruklik yn syn feroardering fêstlein dat sa’n reglemint noadich is foar de Gysbert Japicxpriis (en foar alle oare provinsjale prizen). Logysk fansels, mei it each op kontrolearber bestjoer en om eigenwille tsjin te gean moat omskreaun stean wêr’t it prizeproses oan foldwaan moat.

It stiet swart op wyt yn de feroardering: ‘Gedeputeerde Staten stellen voor de adviescommissies per prijs een reglement vast.’

No is 11 maart alwer efkes lyn. 2015 oars ek. De tiid hâldt gjin skoft. Is der wilens al in reglemint? Net neffens de website fan de Provinsje Fryslân. 

‘Helaas, uw zoekopdracht voor “Gysbert” heeft geen resultaten opgeleverd.’ Faaks dat it opdûkt, meikoarten, benijd.

En tsja, no slagget it de foarsitter fan de advyskommisje (Jannes van der Velde) om yn de Ljouwerter noch in tredde probleem te feroarsaakjen. Nammentlik: it bewiis te jaan dat gjin fatsoenlike provinsjale priis sûnder in reglemint kín. 

It reglemint beskermet de literatuer tsjin polityk misbrûk. Fûgelfrij ferklearre moat Fryske literatuer sûnder oppen en oanen oprotte foar taalbefoardering. Harkje mar nei dizze advyskommisje. Oer it wurk dat yn de priisperioade ferskynd is seit de foarsitter:

,,In grut part fan de [beoardiele] bondels befetsje teksten dy’t (..) muoilik tagonklik of hast ûnbegryplik binne foar de lêzer.”

Wat seit? Poëzij soe ‘muoilik tagonklik’ of sels ‘ûnbegryplik’ wêze. Foar ‘de lêzer’. Dat komt, it is sa ‘persoanlik’, follet de sjoernalist yn. Kritearia en foarbylden ûntbrekke yn it stikje. Wa't dy lêzer is dy't mar wer ris út syn maklike stoel derby sleept wurdt, Jannes sil it witte. In stealtsje foarsitterlike taalbefoardering fan komsa, tusken twa heaken.

Wy fine dit allegear wól in probleem. 

Punt 1: de Gysbert Japicxpriis 2021 is net neffens de jildende provinsjale feroardering útrikt. Punt 2: de Gysbert Japicxpriis 2021 is bûtenreglemintêr útrikt. Punt 3: de advyskommisje fan de Gysbert Japicxpriis 2021 lult út syn nekke(n) sa't de politike wyn waait.

Polityk-korrekt, jawis. Sûnt in tal jierren wolle Deputearre Steaten de Fryske poëzij om hals en kiel bringe troch alles wat gjin literêr nivo of literêre ambysje hat te bepriizgjen en te beneamen. Dat is algemien bekend. De metoaden en techniken binne simpel. Je stelle sjueryleden oan dy’t gjin Frysk skriuwe kinne, dy’t noait wat fan betsjutting oer Fryske poëzij skreaun hawwe. Je komme mei learkrêften út it middelber ûnderwiis oansetten, of mei sjongeressen, toanielspylsters, kommunikaasjemeiwurkers. Werklik alles en elkenien is goed, as se mar net fan literatuer hâlde. 

Want literatuer, dat moat derút. De Fryske taal moat deryn. Mei net tefolle drege wurden graach.

Tomke moat deryn.

Dêrom freegje ik, as lêzer, as leafhawwer fan Fryske poëzij, as oprjochter fan twa literêre tydskriften, én as (grutske) Laureaat: hâld asjebleaft op mei dy Gysbert. Hâld asjebleaft op mei dy Dichter fan Fryslân. 

Safolle haat tsjin keunst. Safolle leechachtsjen fan behoarlik bestjoer. Safolle totalitêre kultuertwang.

Wedzje dat de folgjende 'Dichter fan Fryslân' – wurdt oer twa dagen bekendmakke – krekt yn it plaatsje past?


.

zondag 26 september 2021

Hoe't Fryslân yn 1506 syn 'kroanprins' ferlear

Moard! Moard!’ skreaut Douwe Sikkes Sjaarda yn 1506, efkes bûten Snits. En dan is er dea. Waard syn liaison mei ‘moaie Dieuwke’ him fataal? Of stuts der oars wat achter de miskien wol ûnbekendste politike moard út de Fryske skiednis?

Op it Reaklif sil fan ’t jier de betinking fan de Slach sûnder al tefolle franje plakfine kinne, om de bekende reden dat oars om testbewizen frege wurde moat. Neffens de organisaasje is dat net sa’n winkend perspektyf foar de doelgroep en ek dreech wier te meitsjen, yn ’e iepen loft en oan in trochgeande dyk. No is in bytsje minder yn dit gefal ek net sa hiel slim, want earlik is earlik, 1345 is langer as in pear jier lyn. En om no altyd dy Hollanners by de noas te nimmen.

Nee, dan it jier 1506. Lit ús dêr ris nei sjen. Yn dat jier foel de miskien wol belangrykste ûnbekende politike moard út de Fryske skiednis foar. In moard, út ’e fierte wei besjoen net alhiel ûngelyk oan dy op Willem fan Oranje, 78 jier letter yn Delft. It ferskil: mei de dea fan de ien sette in fiif ieuwen duorjend nasjonaal legindebouwen út ein, wylst de iennichste en lêste kear dat it lot fan Douwe Sikkes Sjaarda (1478-1506) yn in Fryske krante út ’e doeken dien waard, wie yn 1912.

Likegoed is it ferhaal te moai, te groulik en te nijsgjirrich om wei. Us spitigernôch iennichste boarne fan wat der foarfoel is in kronyk út 1622 fan de skiedskriuwer Pier Winsemius. In boarne dus fan hast 120 jier letter. Oft dy de stoarje grizeliger, spannender of romantysker makke hat, witte wy net, miskien is it ferhaal ek wol hielendal net wier. Mar Winsemius wie offisjeel troch de Steaten beneamd as skiedskriuwer fan Fryslân; syn ferslaggen stean in stik better bekend as de soms ‘fantastyske skiedskriuwing’ fan syn foargongers.

Earst efkes fûstkje: Douwe Sikkes Sjaarda (ek wol Sjaardema) wie de net-offisjele ‘kroanprins fan Fryslân’. Hy hearde ta de machtige Sjaarda-clan fan Frjentsjer en wie de lêste manlike erfgenamt fan syn pake. Syn beppe Edwert en him as iennichst bern kaam in hiel soad ta fan wat dy clan yn ’e rin fan mear as in ieu byinoar troud en rôve en fan de boeren oan belêsting ôfnaam hie. Douwe syn pake, dat hie de grutte man west. Dy hie it Sjaardemaslot bouwe litten, de grutte Frjentsjerter wetterstins. Dy hie fan keizer Freark fan it Hillige Roomske Ryk de hearlike rjochten oer Frjentsjer, Harns en it Bilt krigen en wie oansteld as ‘banderhear’ yn ’e Wâlden, wat betsjutte dat er dêr de rjochters beneame mocht. Safolle macht hie yn in oar gea miskien wol it begjin fan regionale soevereiniteit ûnder lieding fan in semy-foarstlik hûs betsjutte kind. Mar dit wie fansels Fryslân. It tilde hjir fanâlds op fan de lokale potentaten. Oaren (Saksers, Grinzers, Geldersken, Hollanners) makken handich gebrûk fan ’e ferdieldheid.

Douwe syn pake, heit en syn iennichste omke binne al stoarn, as hy yn 1498 neamd wurdt ûnder de Skieringers dy’t de Saksyske hartoch Albrecht ynhelje, om sa in ein te meitsjen oan de ûnderlinge strideraasje. En, as konsekwinsje dêrfan, ek oan de letter sa folle en sa faak beskriemde ‘Fryske frijheid’. Op dat stuit is Douwe tweintich jier, hiel folle hat er nei alle gedachten noch net te fertellen. In skoansoan fan syn stienrike muoike Swob, Juw Dekama, is teminsten de Skieringer sterke man dy’t it foartou nimt yn de deliberaasjes mei de Saksers.

Yn 1500 is er studint yn Parys, mar yn 1501 en 1502 is er werom yn it heitelân. As wy him wer treffe yn de annalen is er polityk al in hiele menear. Yn dy beide jierren wurdt er neamd as grytman (in soartemint machtige boargemaster) fan Frjentsjerteradiel. Wat der fjouwer jier letter krekt bûten de stedspoarten fan Snits barde, is yn ’e wurden fan skiedskriuwer Winsemius (Chronique, side 406) it folgjende:

‘Desen soon van Sicko Saerdama (..) also hij naar Sneeck gereisd ende by gefalle met seker boelschap Moy Dieucke genaamt buyten de Stadt wandelende geraakt was, is van sekeren Leidekker geheeten Hendryck van Swol stillekens gevolgd. En also dat Douwe Siaerdama veel nadenken gaf, heeft hem gheboden van daer te gaen. Dan de moordenaer hebbende daer omtrent achter een seker hek een hellebaerdt staan, nadat hy Douwe Siaerdama spijtsinnige woorden ghegeven heeft, is hem met het selfde hellebaerdt aangevallen. Douwe, een man fan frissen gemoede in sijn ouderdom van seven-ende-twintich jaren, heeft hem met sijn gheweer (hetwelke men een Switser noemde) gesocht af te keeren. Dan is Douwe na een lang ghevecht onder in sijn lijf gestoken ende op de plaets gestorven. De moordenaer met de sijnen is ghevlucht, ende Douwe Siaerdama, na lang gekrijt van Moordt, Moordt, toen de Burgheren van de Stadt quamen, is doodt ghevonden.’

Douwe, noch net troud, wie dêr dus oan ’e kuier mei syn freondinne of maitresse, ‘moaie Dieuwke’. It wurd ‘boelschap’ betsjut safolle as in ‘ferbeane leafdesferhâlding’. De passaazje – mear is it net – by Winsemius fine wy by mar ien lettere skiedskriuwer werom, de Snitser Eelco Napjus, dy’t letterlik sitearret mar de frou ‘Maij’ neamt, wat in gewoane foarnamme wêze kinne soe, en dy’t sprekt fan ‘eenen niet zeer loffelijken minnehandel’.

Hjir stean wy foar mear as ien riedsel. Wêrom hat bygelyks ien fan Winsemius’ belangrykste foargongers, de mûnts Worp fan Thabor, waans Kronijken van Frieslandt en dêr it fyfde boek fan út 1538 ús wichtichste boarne is foar de Fryske skiednis fan de iere sechstjinde ieu, de moard op Douwe mei gjin letter neamd? Syn kronyk meldt hielendal neat út de perioade 1505-1511, wylst Worp letter dochs tichtby Snits wenne hat. Ek lettere skribinten, op Napjus nei, swije Douwe en Dieuwke dea. Winsemius fertelt de stoarje lykwols sa libben, as hie er sels tsjûge fan it bloedferjitten west. Syn tekst suggerearret twa mooglike redenen foar de moard, de iene yn de amûreuze, de oare yn de politike sfear. Wienen Douwe en Dieuwke de Fryske foarrinners fan Romeo en Julia? Of moast in up and coming regionaal hearsker út ’e wei romme wurde en moast neitiid elkenien dêr oer swije?

Dat kinne wy allegear net mear te witten komme, by brek oan oare boarnen. De achter in stek alfêst klearleine ‘hellebaerdt’ suggerearret in plande moard en ek dat de moardner fantefoarren al wist dat er Douwe op dat plak oantreffe soe – dy makke faaks wol mear sa’n kuier mei syn faam. It leit foar de hân dat Dieuwke net inkeld moai mar ek fan hege komôf wie, want in Sjaarda frijde net mei elkenien. De genealogyen fan de Camstra’s, Harinxma’s, Hottinga’s, Juckema’s, Juwsma’s en gean sa mar troch soenen dêr nochris op neisocht wurde kinne. Oan ’e oare kant: miskien wie der hielendal gjin Dieuwke, en hat Winsemius har optocht om der in moaier ferhaal fan te meitsjen.

Dochs is der wat nuvers mei de fermeldingen fan Douwe Sikkes. Yn de nammelist fan grytmannen fan Baerdt van Sminia fan 1837 stiet foar de perioade 1497-1504 in Douwe Tjaards Rodmersma notearre as grytman fan Frjentsjerteradiel. Mar letter (1893) hat Andreae dat yn syn Nalezing korrizjearre: Rodmersma (út Doanjum) wie yn 1502 ‘foerwarer’ (plakferfanger) foar Douwe Sikkes Sjaarda. ‘’t Kan zijn (..) dat men hem met Douwe Rodmersma heeft verward.’

It kin ek wêze, soe men tinken wol hawwe kinne, dat der spul west hat mei de Saksyske hearskers oer it grytmanskip. Douwe Sikkes syn beppe Edwert hie hartoch Albrecht en letter dy syn soannen Georg en Hindrik útnoege om earst mar te wenjen op har Sjaardemaslot yn Frjentsjer, en krekt yn it jier fan de moard op Douwe ferliet de Saksyske hôfhâlding de stêd wer. Hawwe dy manlju in mooglike weropstanning fan de Sjaarda’s foar wêze wollen en dêrom Douwe in kopke lytser makke? Of is it gien sa’t de Meppeler publisist Pieter Janzen yn 1912 yn de Leeuwarder Courant hawwe wol, dat it Fetkeaperske enfant terrible Tjerk Walta tsjin Douwe gearsward hat? Wy witte oer Janzen lykwols dat dy it net altyd like krekt naam mei de wierheid, en boppedat: hoe soe dy dat witten hawwe, as op Winsemius nei net ien fóar him der oait oer skreaun hat?

Fragen, fragen. Mar it ferhaal is te moai om wei. Al wie it mar om’t de betinkers yn Warns no wer ris wat nijs hawwe om oer te praten. 


Friesch Dagblad, 25 septimber.

dinsdag 7 september 2021

In mistaast, of 'The Hill We Fall Off'


 

Hjoed yn in primeur fan it Friesch Dagblad is te lêzen dat deputearre Sietske Poepjes fan Kultuer akkoart gien is mei it etnysk sensurearjen, troch in saneamde ‘sensitivity reader’, fan in oersetting dy’t troch de Provinsje Fryslân betelle wurde sil. Of al is.

Us Amanda, wa ken har net? De jonge frou ‘fan kleur’, dy’t sa wolsprekkend diskriminaasje oankleide en oprôp ta de striid tsjin ûnderdrukking. Se spruts op de ynauguraasje fan deselde Amerikaanske president dy’t efkes letter in pear miljoen Afghaanske, dus net-swarte, froulju oan de taliban útleverje soe, mar dat mei hinnebruie.

No hat de blanke Fryske deputearre opdracht jûn om ‘The Hill We Climb’ oer te setten yn it Frysk. Wêrom? Elkenien is bliid mei in sigentsje sympatyk kosmopolitysk libben yn de âlde Fryske folkstaal. Mar in oersetting regelje is, oars as je tinke soene, net altyd in kwestje fan lange halen, gau thús. Al hielendal net as wat Amerikaansks oerset wurde moat.

It rjochthawwende buro yn de States hat nammentlik easke dat earst in respektabel Minske Fan Kleur nei de Fryske berchbeklimming sjen moast. Om der wis fan te wêzen dat de oersetter gjin wa wit watfoar ûngelokkige stereotypearjende flaters op swart-wyt, kleure- of oar minderheidsmêd begean soe.

En dêr is Poepjes mei akkoart gien. ‘The Hill We Fall Off.’

Hoe’t útjouwerij Meulenhoff oersetster Marieke Lucas Rijneveld oer de râne treaun hat, koe fansels net, wie dat dan net dúdlik? Literatuer, keunst, kin net bestean as allerhanne befolkings- en belangegroepen harren gefoelige, sensurearjende en ferbiedende hannen net thúshâlde kinne, en bedriuwen, media en sels oerheden jouwe ta oan sokke manipulative praktiken.

Meulenhoff is in bedriuw, ha wy net folle oer te sizzen. Mar dat de Provinsje Fryslân, dat binne jo en ik, dat is de hiele buorren, aktyf oan it opmarsjearjen fan dit aaklike fenomeen meiwurket? Dat ús provinsjale oerheid literêre publikaasjes stipet op betingst fan grien ljocht fan ien of oare sensor fan ien of oare kulturele mear- of minderheid, of wa’t mar moard en brân begjinne te roppen?

It makket net út dat yn dit gefal de sensor gjin net-korrekt ûnrant oantroffen hat yn de tekst. In troch de provinsje ynskeakele freonlike sjongeres mei Kongoleeske achtergrûn – sûnder in protte ûnderfining mei skriftlik Frysk, mar dat tusken heaken, want dêr gie it net om – hat net it geringste plakje, misserke, útgliderke oantroffen, neffens de krante. Hoe soe it ek oars.

Wat útmakket, is dat se der nei sjen mócht.


.

zaterdag 28 augustus 2021

Arcadia, waar is ons Fries gebleven?


In Fryslân wordt weer een enorm cultureel ‘feest’ opgetuigd. Arcadia zal volgend jaar honderd dagen duren. Net als in 2018 is het Fries in het programma nergens te bekennen. Laten Provinciale Staten dat gebeuren?

Abe de Vries

Jongstleden geschiedde mij iets eigenaardigs: ik werd per mail uitgenodigd, zonder verder commentaar, voor een overleg tussen Keunstwurk en Arcadia. Met geen van beide organisaties stond ik in contact, dus was ik een beetje verbaasd. Keunstwurk is de provinciale kunstbevorderingsclub en Arcadia is de naam van een groot cultureel festijn dat volgend jaar in Fryslân voor het eerst zal worden gehouden. Het zal maar liefst honderd dagen duren.

Ik was al in de auto op weg naar Leeuwarden, toen ik een belletje kreeg waaruit bleek dat er een vergissing in het spel was. Blijkbaar dragen meer mensen in de provincie mijn voornaam. Hindert niet, kan gebeuren. 

Een geluk bij een ongeluk was wel dat ik nu eens het programma van Arcadia, zoals vermeld op haar internetsite arcadia.frl, had doorgenomen. Daar was mij iets aan opgevallen. Iets waarover ik mij niet zozeer verbaasde – want ja, ervaring – als wel aan stoorde. Ik zal het uitleggen.

Paradijs

Arcadia, door de provincie en de gemeente Leeuwarden bestuiverd, presenteert zich aan ons als een hip verbeter-de-wereld-met-kunst project. Wat is jouw paradijs? Jouw gedroomde samenleving?’ wordt de digitale lezer gevraagd. En: ‘Hoe geven we een beter Friesland en Europa door aan de generaties na ons?’

(Internationale) ‘kunstmakers’ mogen in 2022 honderd dagen lang zwaargesubsideerd op zoek gaan naar de antwoorden. Ze zullen hun bevindingen presenteren in installaties, exposities en voorstellingen. ‘Ze leggen oude tradities en nieuwe toekomstbeelden bloot’, zo wordt beloofd.

Dat blootleggen willen die kunstmakers graag doen in samenwerking met, ik citeer, ‘de mienskip’. Daartoe zijn voorlopig al drie grote projecten bedacht, die dragen trots de reclamefriese namen Bosk, Paradys en Iis. Het eerste brengt een langzaam door Leeuwarden ‘wandelend’ bos, het tweede onderzoekt het ontstaan van het Parklandschap Oranjewoud, en het derde gaat over ijs als ‘verbinder van de mienskip’, verderop zelfs van ‘us mienskip’ (evenwel zonder accent op de -u).

Daarnaast zijn er diverse kleinere programma’s rondom thema’s als eenzaamheid, duurzaamheid, geschiedenis en maatschappij. Tryater doet iets met ijsbanen, Orkater belicht de landschapspijn die wordt veroorzaakt door de Zuiderzeewerken, jongeren bemoeien zich met de zuivelindustrie, City of Literature brengt verhalen in alle talen, en dan is er nog iets over de sociale samenhang in het Leeuwarder stadscentrum.

Kortom, de plannen van Arcadia lezen als een bijlage bij het partijprogramma van GroenLinks.

Geen vergezicht voor het Fries

Grote, heel grote afwezige in dit als cultureel feestje verpakt politiek propaganda-instrument is het Fries. Dat was bij LF2018 niet anders. Deze keer is zelfs geen Friestalige versie beschikbaar van de internetsite, die alleen in het Nederlands of Engels wordt aangeboden. Wel is er het bekende ‘geveltsjefrysk’ (mienskip, Bosk, Paradys, Iis), maar inhoudelijk heeft Arcadia het Fries, de Friese taal, geen enkel vergezicht te bieden.

Geen wonder: de organisatie heeft meer dan twintig vol- en deeltijders in dienst, echter niemand – niemand – met specifieke betrokkenheid bij de taal. En nogmaals geen wonder: de club laat de marketing & communicatie over aan de al evenzeer provinciaal betaalde Frieshaters van MerkFryslân.

Provincie en Leeuwarden spenderen dus vele tonnen, op den duur denkelijk miljoenen (want het feest moet eens per zoveel jaar terugkeren) aan belastinggeld aan een cultureel politburo dat ideologisch en programmatisch het Fries buiten de deur houdt. Dat zal wel even slikken zijn geweest voor de FNP. Of niet?

Arcadia zet zich in voor erfgoed, landschap en maatschappij. Voor dat wat ons verbindt’, zo lezen we. Daar ligt natuurlijk de moeilijkheid, althans, volgens de potsenmakers en hun mecenassen: het Fries ‘verbindt’ niet. Tenminste, niet met dat deel van het Friese mensdom dat het Fries niet wenst te verstaan en te lezen.

Dat in deze provincie meer dan de helft van de bevolking Fries spreekt, het Fries als moedertaal heeft, is voor Arcadia geen maatschappelijk gegeven van belang. Cultuur in die taal hoeft door Arcadia niet te worden aangemoedigd. Het Fries moet beperkt blijven tot de tussenkoppen van een anderstalig reclamepraatje.

Andere realiteiten

Andere maatschappelijke realiteiten, bijvoorbeeld op het gebied van geloof en kerkgang, behoren ook niet tot het ‘gesprek’ dat Arcadia zegt ‘op gang te willen houden’. Dat zal even slikken zijn geweest voor het CDA en de ChristenUnie. Armoede aan de ondergrens, enorme inkomensverschillen, wanbeleid door overheden, jacht op uitkeringsgerechtigden, daar wil Arcadia het allemaal ook niet over hebben. PvdA, SP akkoord?

Het is tijd – het was al lang tijd – voor discussie over de criteria voor overheidssubsidies aan de culturele sector. LF2018 en nu weer Arcadia produceren kunst en cultuur op grond van politiek geladen beleidsnotities, echter zonder dat een openbare discussie heeft plaatsgevonden over juist het verlies aan kunst en cultuur door dergelijk provinciaal aandoend geknevel.

Gelukkig heeft men nog wel even de tijd om toch nog een tikje arcadischer te worden. Ik kan me in ieder geval niet goed voorstellen dat zo’n 350.000 Friessprekenden in de provincie zich zomaar uit het volmaakte land Arcadia – uit hun eigen toekomstige ‘mienskip’, eigenlijk – zullen laten heenzenden. Met een kluitje in het wandelend bos, zeg maar. 


Friesch Dagblad, 28 augustus 2021

woensdag 28 juli 2021

Dit is de dei en de dei is fan uzes mei elkoar



Soe de PC yn Frjentsjer net ris in reinbôgeflagge ophingje kinne op de Grutte Dei fan it Fryske keatsen? Dy fraach stelde sjoernalist, eks-Tûmba-direkteur en bekend keatsleafhawwer Ate de Jong yn juny oan de foarsitter fan de PC, Ids Hellinga. Yn de FryslânDOK-ôflevering ‘Groeten uit Friesland’ fan 26 juny makke er syn idee buorkundich. Reaksjes op de Facebook-post fan dy dei fan Omrop Fryslân, in seleksje:

It wurdt tiid foar in hetero flagge, stadig oan!

Hoe linkser hoe gekker, de reinbôge is it teken fan Gods trou oan de wrâld!

Ophâlde mei dy flauwekul.

Ut giet oar ut keatsen toch flauwekul die flagge

Hollânders wolle dat ek altyd, ergens wat yn feroarje wat goed wie.

De PC skytskoarre der wat tsjinoan, sa liket it. Yn alle gefallen skreau De Jong in moanne letter der noch mar ris in stikje oer, Facebook 23 july, pleatst as ynstjoerd brief yn it Friesch Dagblad, 26 july. Wer in seleksje út de reaksjes op sosjale media:

gedram om by elke gelegenheid it ûnder de oandacht te bringen

Ferskrikkelik sokke flaggen.

Wurdt tiid dast út e kast komste Ate,

Meitsje dy in kear drok om dingen dy’t er ta doche,

Dyselde deis waard bekend dat de PC in nije flagge ophongen hie: in kombinaasje fan de Fryske flagge en de reinbôgeflagge. Op dy kombinaasjeflagge kamen ek wer in hiel protte negative reaksjes op sosjale media. In lytse blomlêzing:

Ja ik fient flokken

de flag versmargje is dit as net!

Belediging voor deze prachtige vlag

Werom matte wy meidwan mei dy randstad-bombarie?

Poppe-kast!

In strii minne flagge dit bedjert úse identitijt sa heart 't net allinnich mar FRYSLÂN BOPPE!!!!!!!!!!

Fjirders,fan de FRIESE FLAGGE AU BLIOUWE

De keatswrâld sels hold him sa’t it liket fierhinne stil. Opfallende útsûndering wie ûnder mear eks-Bûnsfoarsitter Frans Dijkstra, dy’t te witten die dat in reinbôgeflagge ophingje wat him oanbelange ‘net nedich wie’. En eks-topkeatser Johannes Brandsma liet ek fan him hearre:

Helemaal de weg kwijt.

Onzinnig gedoe.

Vlaggen kunnen branden.

Ze hebben echt zo’n vlag opgehangen. Dan verlang je weer terug naar de tijd van Hannema.

Neffens my hawwe Ids Hellinga en syn kommisje de opgoaier/stekker/skroeier/tuskenynse fan Ate de Jong boppe slein. De Jong is ‘net kapot’ fan de kombinaasjeflagge, ‘mar it is in begjin’, liet er witte, derfan útgeand dat dizze hybride flagge inkeld fan ’t jier tsjinst dwaan sil, en dat de PC yn de takomst njonken de eigen flagge, de Fryske flagge en de Nederlânske flagge ek de échte reinbôgeflagge op it Sjûkelân wapperje litte sil. En de Europeeske, wêrom net?

Oant it safier is, beheint de PC him mei it ophingjen fan de kombinaasjeflagge ta ,,in hiel lyts statement”, sei Hellinga foar de Omrop (27 july). ‘Dit is de dei en de dei is uzes mei elkoar’, dat biedwurd is ál op de site fan de PC oan te treffen. ‘De dei is uzes’, is it tradisjonele sizzen fan de PC-foarsitter as er de wedstriid iepenet. Dat de dei yndie fan ‘uzes mei elkoar’ is, hat de PC diskear dus ek mei in flagge beklamje wollen.

Ut boppesteande reaksjes op sosjale media docht bliken dat in protte minsken sokke sinjalen, hoe beheind en lyts dy ek binne, mar min sette kinne – en dat allinnich al jout oan dat der ek yn Fryslân in merk is foar sok sindingswurk. ‘It bêste lân fan ierde’ is wat dat oanbelanget miskien wol in better lân as oare lannen, mar goed genôch is it noch net. Dy’t in idee krije wol fan de diskriminaasje fan minderheden yn Nederlân, moat it nijste rapport fan de ryksoerheid der mar op neislaan.

In oare fraach is: wêrom net gewoan de bekende reinbôgeflagge ophongen? Wêrom de Fryske flagge en de reinbôgeflagge yninoar oerrinne litte? 

Skriuwer Ferdinand de Jong makke dêr okkerdeis op syn weblog beswier tsjin: hy hat it oer ‘disrespekt’ foar ‘ús flagge’ en hy lit witte ‘grutsk’ te wêzen op ‘de Skeane Banen’. Linkse types as De Jong en myn persoan krije grif ‘jokte’ fan syn miening, mient er: ‘Neffens my fine de beide hearen dat hast alles mei yn dit lân (..).’

Ik kin Ferdinand gerêststelle: fan my mei er him sa populistysk útlitte as er mar wol. En yndie liket it my net in goed idee om de kombinaasjeflagge in langer libben te jaan as de kommende wike, mar om in oare reden as de achte weblogskriuwer. Diskriminaasje op grûn fan kleur, gender of seksuele identiteit hat yn myn tinken neat te krijen mei provinsjes – it protest dêr tsjin kin him dus ek net hâlde oan geografyske of nasjonale grinzen. Krekt de universele reinbôgeflagge hie dêrom de bêste kar west. Ik nim oan dat de PC dat takom jier ek útdrage wol.

Likegoed is de ‘diskusje’ oer de kombinaasjeflagge op ferskate flakken winst. Dêrom hie ik it hjirboppe oer in boppeslach. It docht pynlik dúdlik bliken dat ek yn Fryslân noch genôch minsken oantroffen wurde kinne dy’t byles fanneden binne as it oer ferdraachsumens giet. De ‘grutskens’ op ‘ús flagge’ kin noch by de rûs oanfolle wurde mei soargen oer tige konkrete misstannen dy’t minsken tige konkreet de fernieling yn helpe.

En dan noch wat: kinne al dy lju dy’t op sosjale media sa swetse oer har respekt foar de Fryske flagge net ris leare om teminsten in bytsje akseptabel Frysk, de taal dêr't se wierskynlik ek al sa grutsk op binne, te skriuwen?