zondag 8 december 2019

The Doors Live in Detroit 8-5-1970

Frysktaligens folle grutter as tocht wurdt

Dy't witte wol hoefolle persint fan de ynwenners fan Fryslân harsels as Frysktalich beskôgje, is noch net jierdei. Dat sit sa: men wit it net. Undersiken binne der by 't soad, mar oft se allegear like betrouber binne is mar de fraach. Boppedat binne se net goed mei elkoar te ferlykjen: ûndersyksfragen en ûndersykspopulaasjes rinne útinoar en de ûndersyksmetoaden binne faak ek net ideaal. 

De Partoer-ûndersikers befregen yn 2014 it Fries burgerpanel op har memmetaal. Fan de panelleden joech 47 persint oan it Frysk as memmetaal te hawwen. 

'In 2014 sprak nog 32% van de ouders en kinderen meestal Fries', konkludearre Geert Driessen (eks-Radboud Universiteit Nijmegen) yn 2016 út in ûndersyk ûnder bern yn it primêr ûnderwiis. 

Yn 2017 publisearre de Fryske Akademy de taalsosjologyske survey Taal in Fryslân: de volgende generatie. It oantal húshâldens mei Frysk as memmetaal is 'onder de 50 procent gezakt', wie it nijs. In symboalyske grins wie alarmearjend trochbrutsen: foar it earst soe minder as de helte fan de Friezen it Frysk as memmetaal hawwe. De provinsje Fryslân reagearre mei in (net mear beskikber) parseberjocht dat de kop meikrige: 'Minder frieszinnig, meer meertalig' (as hat it ien wat mei it oar te krijen). 

Mar no hawwe wy, sûnt 5 desimber, in moai sinteklaaskado, ek noch de sifers yn it rapport fan de ryksynspeksje oer it Frysk ûnderwiis. En dat rapport liket dochs wat in oar ljocht op de saak te smiten. 

De ynspeksje hat 10.109 learlingen fan de groepen 6, 7 en 8 fan it primêr ûnderwiis mei in enkêteformulier befrege en 1.025 learlingen út de ûnderbou fan it fuortset ûnderwiis. Dit ûndersyk hat de grutste ûndersykspopulaasje fan allegear. Ien fan de fragen wie nei de thústaal: wat wie har memmetaal? Yn it ljocht fan de hjirboppe oanhelle eardere ûndersiken binne de útkomsten op syn minst opmerklik: 

Fan de learlingen yn it primêr ûnderwiis seit goed 56 prosint dat se Frysktalich binne. (side 26) 

Fan de learlingen yn it fuortset ûnderwiis [ûnderbou] seit trochstrings 6 op de 10 dat se Frysktalich binne. (side 28) 

No efkes wat redenaasjes fan in, tajûn, statistyske leek. Wy kinne - sjoen wrâldwide ûntjouwingen as globalisearring en massamediatisearring, sjoen de tanimmende sosjale druk op foaral jonge minsken om Hollânsk te praten, en sjoen de lege maatskiplike status fan it Frysk - leau 'k wol feilich oannimme dat de Frysktaligens ûnder âldere minsken grutter is as ûnder jongere. 

Twads witte wy ek dat de populaasje Friezen âlder as in jier as fyftjin folle en folle grutter is as de populaasje Friezen ûnder dy leeftydsgrins. 

Ergo: as de sifers fan de ynspeksje klopje, dan leit it yn 'e reden dat de Frysktaligens ûnder de hiele befolking yn Fryslân noch in stik heger leit as de 56-60 persint út it rapport fan de ynspeksje - sifers dy't al folle heger binne as de risseltaten fan de hjir earder neamde ûndersiken. Dat soe dan prachtich nijs wêze.

Dat de Fryske taal hieltyd minder faak troch âlden trochjûn wurdt oan har bern, sa't Driessen konkludearre, makket blykber net hiel folle út. Henk Wolf hat earder alris op dy paradoks wiisd.  It soe in goed ding wêze as de provinsje Fryslân foldwaande budzjet frijmakke foar in ûndersyk dat oan alle twivel in ein makket. Sis mar, de mem fan alle ûndersiken. 

Kennis is macht, is it sizzen. Of jildt te uzes: macht fart wol by ûnwissens?

.

vrijdag 6 december 2019

Ryksynspeksje is in segen foar it Frysk ûnderwiis

Sizzen is neat, mar dwaan is in ding. Frysk yn it primêr en fuortset ûnderwiis. Sa hjit it rapport dat de ûnderwiisynspeksje fan it ryk juster publisearre hat oer de te beskriemen stân fan saken yn it Frysk ûnderwiis. It is hjir del te laden. It is in oer alle boegen ferûntrêstigjend rapport, en alle leafhawwers fan it Frysk en de Fryske kultuer soenen it eins út 'e holle leare moatte. Wat sis ik: it soe side foar side oan de foardoar fan it Provinsjehûs spikere wurde moatte. 

Ik sil it hjir net gearfetsje. Elk kin der sels kennis fan nimme (hâld dan wol de bûsdoek by de hân). Oft it no oer de hâlding fan skoalbestjoeren foar it ûnderwiis yn it Frysk oer giet, of oer de 'learsumens' fan de lessen Frysk, of oer it tal learkrêften Frysk mei foech, of oer it responspersintaazje fan skoalhaden en -direkteuren op de ryksenkête, of oer it tal learlingen fan hafû en twû dat Frysk as eksamenfak kiest - men moat derfan gûle, en werklik net fan it laitsjen. 

Ien ding wol ik hjir wol neirinne, en dat is wat de ynspeksje seit oer it provinsjale ûnderwiisbelied. Want dát belied is ommers it dúdlikst ynset fan polityk: fan direkte demokratyske beslútfoarming yn Provinsjale Steaten en fan de amtlike ferwurking dêrfan. It giet dan foaral oer it fêststellen fan de saneamde 'kearndoelen' foar it Frysk ûnderwiis en oer de ûntheffingen dy't de provinsje ferliene kin oan skoallen (fia it takennen fan saneamde 'taalprofilen') fan de ferplichting om alle kearndoelen ek nei te stribjen, dat wol sizze, dêr passend ûnderwiis foar oan te bieden. 

De kearnpassaazje oer it kearndoelebelied fan de Provinsje is dizze: 

Omdat de kearndoelen doeldoelen binne en gjin behearkingsdoelen, kinne skoallen by Frysk - krekt lykas by de oare fakken - mei alle learlingen oan deselde kearndoelen wurkje. Yn 'e (ferwachte) behearsking fan de ûnderdielen fan it fak kin dan ôfhinklik fan de learlingepopulaasje differinsjearre wurde. Sa bart dat ek by oare fakken. 

Efkes tebek nei 2005. Doe hat de Provinsje de kearndoelen yn it Frysk ûnderwiis ferlege, om't soks 'realistysker' wêze soe, sjoen it tanimmend tal bern dat net-Frysktalich grutbrocht wurdt en men de latte foar sokke bern net te heech lizze moast. Der kaam in 'trepke' mei fjouwer treden yn de kearndoelen: fan, boppe-oan, de taal prate, lêze en skriuwe kinne, ta, ûnderoan, wat sympaty foar de Fryske kultuer hawwe. Yn 2015 waard dit systeem yn in bestjoersmaatregel dellein, sadat de provinsje fia it takennen fan taalprofilen de skoallen dy't derom fregen frijstelling (ûntheffing) foar de meast ambysjeuze - no ja... - doelen ferliene koe. It idee wie dat der sadwaande better sicht komme koe op de werklike stân fan saken yn it Frysk ûnderwiis, en skoallen har prestaasjes stapke foar stapke ferbetterje kinne soenen. 

De ryksynspeksje feit yn it nije rapport mei dit systeem de flier oan en folget yn feite de krityk dy't de aksjegroep Te Mâl yn 2005 en de aksjegroep SisTsiis yn 2016 en 2017 al formulearren: dat it provinsjaal ûnderwiisbelied delkomt op diskriminaasje. De ynspeksje wol dat mei alle learlingen oan deselde kearndoelen wurke wurdt. Sa bart dat ek by oare fakken. Fansels sil dan de iene learling better skoare as de oare, mar dêr kin yn de besifering mei rekkene wurde. 

De ynspeksje sjucht dêrneist ek dat it provinsjale taalprofilesysteem just nét liedt ta stap-foar-stap ferbettering fan it nivo fan it Frysk ûnderwiis, mar ta stagnaasje en ûnderprestaasje: 

It effekt fan it takennen fan de taalprofilen is lykwols faak dat skoallen dan krekt nét ambisjeus wurde en de besteande situaasje fêsthâlde wolle. Regelmjittich hearre we fan skoallen en bestjoeren dat it takennen fan in taalprofyl mei ûntheffings foar ien of mear kearndoelen net late ta it formulearjen fan ambysjes. 

De ynspeksje advisearret dêrneist om yn alle gefallen it 'leechste' kearndoel, it hawwen fan in 'positive attitude' foar it Frysk oer, ôf te skaffen en te yntegrearjen yn werklik talige doelen. De skoallen dy't inkeld it attitude-doel neistribje, en de skoallen dy't it ek it dêrnei kommende doel neistribje (harkjen yn it primêr ûnderwiis en it fieren fan ynformele petearkes yn it fuortset ûnderwiis) jouwe yn feite gjin Fryske les, seit de ynspeksje. Sokke skoallen tropje har ferplichtingen meast yn in projektwike of in ekskurzje, 'aktiviteiten (..) likernôch altyd loskeppele fan taalûnderwiis'. De learlingen sels ûnderfine dy aktiviteiten net iens as lessen yn it fak Frysk! 

De ynspeksje sketst in byld fan gaos yn it ûnderwiisfjild: 

Sûnt de takenning fan de taalprofilen ûntstie der ûnder skoallen in grutte fariëteit yn it ferplichte oanbod. Guon leararen yn it primêr ûnderwiis sizze dat se net goed op 'e hichte binne fan hokfoar kearndoelen by it taalprofyl fan harren skoalle hearre. Guon direkteuren yn it primêr ûnderwiis litte witte dat se it takende taalprofyl net gaadlik fine foar harren skoalle, bygelyks om't der noch gjin sprake is fan in trochrinnende learline of om't der allinnich mar yn ien groep Frysk jûn wurdt. Yn 'e petearen dy't de ynspekteurs fierden mei leararen en direkteuren die ek bliken dat somtiden in taalprofyl takend is op grûn fan it oanbod yn de groep dy't it fierst ûntwikkele wie, wylst der yn oare groepen minder kearndoelen ûnderwiisd waarden. Wy konstatearje dat de bedoeling fan it belied om oan te sluten by de werklike situaasje op de skoallen net altiten goed útfierd wurdt. Dêr komt by dat de romme fariëteit oan taalprofilen hanthavening op it foldwaan oan de kearndoelen dreech makket. 

Wylst de taalprofilen oanslute moatten hiene by de praktyk om ferbetteringen makliker te meitsjen, wurdt dat troch de skoallen net sa field. It belied op it mêd fan it waaksmodel is sadwaande net goed ymplemintearre. Dêrnjonken makket de fariëteit oan ûntheffings it dreech om te hanthavenjen op it oanbieden fan de kearndoelen. 

Lykas sein, der stiet noch folle mear nijsgjirrichs yn dit rapport - mar ik bin gjin ûnderwiisekspert en lit it oare graach oer oan 'it fjild'. Mar as deputearre Poepjes no seit dat de Provinsje tenei graach de rol fan de ynspeksje oernimt, op Omrop Fryslân, en sa'n soundbite wurdt dan sûnder fierder kommentaar ek noch oernaam op ItNijs.frl, dan is dat miskien te ferklearjen út it te uzes tradisjonele stribjen nei 'mear foech foar ús Provinsje' - mar it hat neat te krijen mei it belang fan it ryksynspeksjerapport. En it liket sels in bytsje op it neffens populistysk resept jinsels wytwaskjend fertocht meitsje wollen fan sa'n 'Haachsk' rapport. 

It sit oars: dit rapport is in segen foar it Frysk ûnderwiis. No is it oan Provinsjale Steaten om dy segen te fersilverjen.

.

zondag 1 december 2019

Noam Chomsky, Manufacturing Consent

Ljouwert City of Literature: it Frysk moat syn plak(je) witte


Net al te lang lyn, om krekt te wêzen op 30 oktober, kaam it 'grutte' nijs nei bûten dat de oanfraach fan Ljouwert om byskreaun wurde te meien op de lange list mei UNESCO 'Cities of Literature' goedkard is. 

Ljouwert is dus no 'City of Literature', yn gewoan Frysk: literatuerstêd. 

Dy status hat, neffens bidbookskriuwer Afûk, grutte foardielen. Ik sitearje: 'Als City of Literature wil Ljouwert-Fryslân literatuur nog beter ontsluiten, minderheidstalen en verhalen uitlichten en met hulp van vertalingen een dialoog op gang brengen. Met de ervaring van onder andere Lân fan taal op zak zijn er al mooie plannen gesmeden [sic]. De Afûk maakte deel uit van het team dat het bidbook heeft geschreven en wil een actieve rol spelen in de nieuwe plannen voor de Friese literatuur en literatuur in Fryslân.' 

In projektmanager, Marleen Nagtegaal - dy't ek by Explore the North wurket - seit it sa: 'Met City of Literature schrijven we een belangrijk hoofdstuk in het geschiedenisboek van de Friese literatuur.' 

Okee. In belangryk haadstik. Yn it skiednisboek. Fan de Fryske literatuer. En ik wit fan neat! Gau op syk nei dat revolúsjonêre bidbook. Gelokkich hat Amearika Google útfûn, dat skeelt tiid. Ik googelje. Nei dat bidbook. It is net te finen. 

Oer it programma - as it dat is - fan Ljouwert City of Literature stiet gelokkich wol in rigelmannich op de webside fan Lân fan taal. Lân fan taal? Nee, dat litte wy sitte, yn gewoan Frysk: Don't get me started. Wy sjugge nei it programma. Dit is it, yn it Ingelsk en it Frysk:

Creative writing programme 
Different organisations will work together to create new opportunities for writing and translation talent from Friesland. Young writers and journalists, for example, will receive training, authors and translators will be supervised in projects, and translation and translation lessons will be offered to young professionals. 
Ûnderskate [gewoan Frysk hat gjin diakrityske tekens op haadletters] organisaasjes wurkje gear om skriuw- en oersettalint út Fryslân ekstra kânsen te bieden. Sa wurde jonge skriuwers en sjoernalisten oplaat, auteurs en oersetters begelaat by projekten en wurde der (fer)taallessen oan young professionals oanbean. 

Love letters to Europe 
We are happy to expand upon an installation bearing the same name that was part of Edinburgh City of Literature, where texts were transformed into projections. In 2018 Leeuwarden-Friesland also gained extensive experience with literary (and multilingual) projections, as part of Lân fan taal. The knowledge of both cities will be combined into a beautiful, multilingual sequel. 
Wy breidzje graach fierder op [yn gewoan Frysk: oan] in ynstallaasje mei deselde namme dy’t diel útmakket fan Edinburgh City of Literature, wêrby’t teksten omset wurde nei projeksje. Ek Ljouwert-Fryslân hat in soad ûnderfining mei literêre (en meartalige) projeksjes, as ûnderdiel fan Lân fan taal yn 2018. De kennis fan beide stêden wurdt kombinearre ta in moai, meartalich ferfolch. 

Boekeman 
Boekeman turns up like the circus – in a class, village, neighbourhood or festival. In this multilingual project we investigate (based on themes and with art as the foundation) how our own stories can form a bridge to literature. Everyone’s mother tongue and the exchange and unlocking of one’s own language are paramount. The result: a long term creative writing programme for young and old, the less literate and the gifted, the newcomer and the veteran! 
Boekeman strykt as sirkus yn in klasse, doarp, wyk of op in festival del. By dit meartalige projekt ûndersykje wy (oan de hân fan tema’s en mei keunst as basis) hoe’t eigen ferhalen in brêge nei literatuer foarmje kinne. Sintraal stiet it respekt foar en it ûntsluten fan de memmetaal fan elk. It resultaat: in lange line fan kreatyf skriuwen [gewoan Frysk hat in wearzge fan anglisismen] foar jong en âld, mei beheinde taalfeardigens en heechbejeftige [gewoan Frysk is hjir hielendal de tried kwyt], nijkommer en âld rôt! [yn gewoan Frysk: âlde rôt] 

Fish 
From 2022, fish from the Wadden Sea will swim freely through the world’s fish migration river. Free to swim into The Netherlands and – via rivers – into Europe. And vice versa. A wonderful reason for an international project in which writers and translators will visit people who live along the migration path. A collaboration with local artists, cities and festivals along the route. 
Fan 2022 swimme fisken út de Waadsee wei fia de dan realisearre fiskmigraasjerivier (de earste yn ‘e wrâld!) frij Nederlân en – fia de rivieren – Europa yn [yn gewoan Frysk swimme dy fisken al hiel lang fia de fiskhevel by Roptasyl de provinsje yn]. En oarsom. In prachtige oanlieding foar in ynternasjonaal projekt, wêrby’t skriuwers en oersetters minsken besykje [yn gewoan Frysk: op besite gean by] dy’t lâns de migraasjerûte wenje. In gearwurking mei lokale keunstners en stêden en festivals oan ‘e rûte. 

Story valley 
Friesland as a sustainable, creative hotspot where literature, storytelling, (technical) innovation and craft go hand in hand. Exploring new ways to unlock languages and identity through different channels – from writer’s houses, training and a storytelling fund, to projects around podcasts and vlogs. 
Fryslân as duorsume, kreative hotspot dêr’t literatuer, storytelling, (technyske) ynnovaasje en ambacht hân yn hân geane. Alles om talen en ferhalen op in nije manier te ûntsluten. De manieren om dat te dwaan binne hiel ferskillend. Fan skriuwershûskes, opliedings en in storytelling fûns oant aktiviteiten wêrby’t bygelyks oan podcasts en vlogs wurke wurdt. 

Residency programme 
This programme coordinates existing initiatives and develops new ones whereby writers and translators come into contact with artists, knowledge hubs, heritage and residents from other countries. Frisian writers and translators will travel from and around Friesland (in the cities and through the countryside) as we welcome their colleagues from other countries. Special attention will be given to those new to The Netherlands. 
Dit programma koördinearret besteande en ûntwikkelet nije inisjativen, wêrby’t skriuwers en oersetters yn kontakt komme mei keunstners, kennisbanken, erfgoed en ynwenners oer de grins. Fryske skriuwers en oersetters geane op reis en yn Fryslân (yn stêden en yn de natuer) ferwolkomje wy harren kollega’s út oare lannen. Der is spesjaal omtinken foar nijkommers yn Nederlân. 

That's all, folks. Yn gewoan Frysk: mear is it net. Skriuwlessen (binne der al), diaprojeksjes op gebouwen (wurde al dien), teksten lâns in literêre rûte (wat gemeente hat se net?), wat faachs mei nije media, en in útwikselingsprogramma foar skriuwers (lykas it eardere Other Words). 

Gelokkich is der wol omtinken foar 'nijkommers yn Nederlân', mar nuver, it âlde begryp 'Fryske literatuer', yn gewoan Ingelsk: Frisian literature, komt net yn de plannen foar. Hoewol't de skiednis fan dyselde literatuer neffens de propaganda in 'belangrijk hoofdstuk' taheakke krije sil. Begripe jo der noch wat fan? 

Ik wol. It moat allegear net te gek wurde en it mei neat kostje. En it moat foaral net te 'Frysk'. Ljouwert hat Explore the North, dy dogge al wat mei literatuer. 

In foar de hân lizzend idee om opnaam te wurden yn in City of Literature-programma is fansels in ynternasjonaal literatuerfestival. Mar krekt dat komme wy net tsjin. Explore is al festival genôch ommers, ek al lûkt it fierstente min besikers, ek al kostet it tonnen, ek al kin sa'n stedsfestival tenei prima twajierliks sadat om it jier ek in ynternasjonaal literatuerfestival yn Frjentsjer en Harns plakfine kin, ek al soe Explore dat hiel goed ek sels organisearje kinne. 

Dy Fryske literatuer? Dy moat syn plak(je) witte.


.