De preek fan Jopie H. tsjin de beamkeplanter

Wat ûnbeneambers lûdet yn de yndustryhaven, dêre,
is it in misthoarn of in gapjende boargemaster?
Dan keatst it tsjin it glêzen front fan de kassen,
de rotterige kiezzen fan de shiny new mainframes,
om samar de modderpuollige, sâlte simmermoarn yn
te fleanen, oer de nalen fan de fyftjin stimhawwende pleatsen
dy’t Hjerbeam telt hinne, en noch fierder, en noch fierder,
oant stimmen net mear jilde.

Jopie H. hifket syn fûken. Sjocht in freon oankommen:
it is de beamkeplanter, de rizige strateech,
soldaat earsteklas en freelance profeet,
sis mar de Sikke Goslinga fan de folksopstân
yn it baanfak Frjentsjer-Harns.

En Jopie, de preekhear dy't wit
wat it lân te praten hat, seit:

“Leave jonge, wy kinne de foarútgong net keare,
noch sille wy Fryslâns delgong nei de ljirre tingje.
Elk mei bidde yn tsjerke, of in jerk of in hazze sjitte
as dy him samar út ’e bjirken wei yn ’e bek fljocht.
Hy dy’t gjin namme hat, set op ús tafel folle del,
al moatte wy sels fleisbriede en sâlt en piper struie.
Ik ha yn myn libben de nuverste oanslaggen sjoen
en it measte kwea krige syn sin dochs wol. Mar,
ek al wjokket my it mûneparkje de earen fan ’e kop,
as ik sa’n draver op ’e korrel ha, dan falt it skot.
Beng! Samar slacht in linige hazze tsjin de hikke.
Want ik kin ien ding wol. Ik kin goed op hazzen mikke.”



6 juny 2011

Jopie H. wie dea en syn omskot lei derhinne

Doe kamen fjouwer mannen yn útdragersklean oan ’e doar:

de baas fisker wit syn tiid fan opheljen.

De heu, do âlde ljipaaimelker!

Hoe lang hast hjir net fiterknotte en fûkebreide

op dit spultsje oan de Witewei, do, in waaideade op in pear

stikkene skuon en wat skilderstikken nei;

it waar etste dyn mom fan rapetepper yn ’e spegel.

Mar do wistest, oait yt de grutte fisk de lytse.

De heu, do gauris besnústere okse!

No bist einlings út ’e ljochten holpen,

hoechst net mear te banjerspyljen nei ’t Kiestersyl

of in swarte ko te melken by de Kotille;

lit my mar om in slacht bargeterms en in foech healpûn smoar

op ’e brommer oer ’t binnenpaad nei Bauke ta yn Winaam.

Ik sil wol hantsjebakke om in let gedicht

en it izerbloeisel út it braakhok oer it gea útstruie,

dong foar it Lân Ferlet, de earste ljochte wrâld om dy hinne.

Sis my, it waar, wurdt it broeisk, bliuwt it damp?

Skeare sweltsjes boppe de slodze?

Slacht de leep al kwânskwiis mei de brijleppel?

            De heu, do Don Quichot tsjin wynmûnen!

Wat soe men op in hôf dan noch begrave?

Jopie H. wie dea en syn omskot lei derhinne.

Allinnich it fitrioelen lampeljocht noch, baarnend oer it wetter,

yn dizze, ús fertroude nacht mei skuorren yn ’e fuorring.

5 juny 2011

Nachtbryfke foar Jopie H.

Gjin goedhillichman bin ik. Ald foddeman.
Gjin boereromanman bin ik. Mear pinfiskersman.
Ik ha út Friese Liefde oer it lok leard: set dyn fûken noait
twa kear yn deselde bocht fan deselde feart.

Net itselde, perfekt rôle swiere sjekje,
net wer dyn inket oan de iesfretters fuorje
ûnder dy flearebeam foar it measte effekt,
op it plak dêrst simmers hommels ferdrinke koest
as jongfee fan gelok, of koptwirren, of waandizen,
miskien wol mei help, miskien wol troch tadwaan
fan de demon dy’t in âlde borrel skinkt.

Ik strûp mysels en ferkeapje de bear it djoerst.
Ik bin de man yn en de man bûten it boat.

Ut stilsteand, dea wetter – gjin einepoel mear, mar myn
eigen ûndergien ryk fan bekommernis –
weinommen haw ik al,
it ynhelle nachtbryfke mei de kiuwen fan in fiskersdicht,
it bêste part derfan, dat my it leafste is:

Yn ’e reiden in stjer ynienen, yn ’e netten polsiel rûn.
It fel oer de eagen, mar ik ferstie se beide,
wat ik fan fisk en winsk fertel is troch my oerset út
it oanhellerich praat dat se hiene.

Gjin goedhillichman bin ik. Ald foddeman.
Gjin boereromanman bin ik. Mear pinfiskersman.
Ik ha út Friese Liefde oer it lok leard: set dyn fûken noait
twa kear yn deselde bocht fan deselde feart.



Abe de Vries, 2011

STUDIO OUDEBILDTZIJL (7): Lidewij terwijl zij aan haar ijsje likt

Jane Leusink, Tot alles goed strak staat (De Kleine Uil, Groningen 2011)
www.decontrabas.com

Je hebt, ruwweg, twee groepen dichters: taaldichters en ideeëndichters. De ene groep komt hoofdzakelijk tot een gedicht via taal, de andere groep via een idee. De Amerikaanse dichter Richard Hugo onderkende twee verschillende werkwijzen die dichters kunnen kiezen. Wat ik nu maar noem de taalgroep huldigt het principe ‘all truth must conform to music’, wat bij Hugo zoveel wilde zeggen als: uit het spelen met de taal komt een poëtische waarheid tevoorschijn. De ideeëngroep werkt omgekeerd: ‘all music must conform to truth’. Deze dichters hebben al een waarheid gevonden en zoeken daar taalmuziek bij. Deze laatste methode, zei Hugo, werkt alleen bij de allergrootsten, zij die zeg maar de genade hebben ontvangen. Hij noemde W.H. Auden als voorbeeld. Gewone stervelingen, u en ik dus, kunnen slechts bidden en werken en hopen (op een gedicht als uitkomst van ons zwoegen).

Jane Leusink (62), hoewel winnares van de C. Buddinghprijs voor haar debuut in 2003, hoewel docente aan de Schrijversvakschool Groningen, is in bovenbedoelde zin geen genade geschonken. Nu is zo’n tweedeling van dichters natuurlijk nogal schematisch - behalve idee en klank (muziek) kan poëzie immers bijvoorbeeld ook een beeld of een anekdote of een herinnering als basis hebben – maar Leusink zou zeker een dichter naar Hugo’s hart zijn geweest. Haar nieuwste bundel, Tot alles goed strak staat, is gewonnen uit de Groningse klei die ze bewoont, maar tegelijkertijd zingt haar poëzie zich daar los van.

Tot alles goed strak staat is een strak georganiseerde bundel, bestaande uit acht afdelingen van ieder drie gedichten, het geheel overkoepeld door de achtdelige cylus ‘Het gedicht is een werkwoord’. Steeds gaat een gedicht van die cyclus vooraf aan een afdeling. Motieven als het wonen in een dorp op het Groningse platteland, relaties, dood en een scheiding laten zich herkennen, maar dringen zich niet op; het werkelijke onderwerp van deze poëzie is de taal zelf.

De bundel is een onderkomen voor wat in een eerder stadium nog ‘kneedbare zinnen’ waren, ‘gedichten van voor ze dat waren’, gemaakt ‘op die morsige plek in je hoofd met tochtige hoeken’. Ze zijn door dichter tot gedicht gemaakt en ‘onderdak’ gebracht, de titel van de eerste afdeling. Die bestaat uit drie gedichten waarin subtiele verbanden worden gelegd tussen het samenwonen met een partner en (een mooie variant op Slauerhoff) het samenwonen met een gedicht. ‘Buiten’ (p. 13) zegt het zo:

ook al wijzigen wij conflicten en landkaarten
en zijn onze foto’s altijd een beetje bewogen
ik breng je onderdak
ik begraaf ook foute ervaringen
ik doe ze in een plastic zak met stenen verdrink ze
ik doe het raam open smijt ze naar buiten
klim ik eerst op de stoel dan op de tafel
voor het raam, daarna oesters van de banken
halen puur serveren met champagne een opera
van het huis en de kaars die onvoorwaardelijk
je pagina verlucht

In het verleden kreeg Leusink het verwijt dat ze bepaalde stijlfiguren nogal rijkelijk toepaste (alliteratie), te zeer koerste op bijbelse en klassieke motieven, zich bezondigde aan ‘namedropping’ en zich te buiten ging aan jargon; Catharina Blauwendraad heeft daar op Poëzierapport over geschreven. Of Leusink het boetekleed heeft aangetrokken, doet niet veel ter zake; op haar nieuwe bundel is de oude kritiek niet meer van toepassing. Op één dingetje na, dan toch: haar soms overdadige gebruik van, deze keer, assonantie.

Van een regel als ‘(..) Lidewij, / terwijl zij aan haar ijsje likt’ krijg ik een beetje de kriebels. Oorverdovend is bijvoorbeeld ook het aantal lange a’s in de eerste regels van het gedicht ‘Wat ik zou willen met paarden maar nooit heb gedaan’:

Ik zag twee paarden in de wei hun liefdesadem
die blauwe nacht in maart toen jij mij tweemaal riep
en ik toch naast je liggen mocht je schoof wat op
en maakte ruimte voor mijn schaamte
die warm geslingerd in je beslagen adem lag

Of in ‘Vergeet deuren en liften’: ‘(..) waakzaam / de slaapkamer waar we van alles hebben meegemaakt’. Of tel het aantal korte en lange a’s in deze regel van ‘Een huis steekt op als de noordenwind’: ‘de arm paste niet en brak als de kaprijpe tak van de lariks / je hoorde het kraken nog dagen later’.

Deze overdaad heeft, zoals duidelijk moge zijn, te maken met het procedé dat Leusink volgt, met de motor van haar gedichten: klankassociatie, eerder dan beeld- of betekenisasscociatie. Bij haar wordt de keuze voor bepaalde woorden in hoge mate bepaald door hun klank. Zo staat het ook in het gedicht ‘Vakantie’: ‘ze verlost woorden van de dingen waar ze over gaan: / het mes van het mes / het brood van het brood / de blikken van de vrienden van de blikken en van de vrienden zelf’.

Het gebruik van assonantie in gedichten zou ook een inhoudelijk-dynamische reden kunnen hebben, bijvoorbeeld wanneer de dichter een apotheose of een pointe of een wending in zijn gedicht met klank wil kronen of aankondigen, maar dat lijkt niet Leusinks opzet te zijn geweest. Jammer, want met een dergelijke toepassing was mijn lichte irritatie over de lange streken van Leusinks strijkstok vermeden.

Er is echter ook een keerzijde. De muzikaliteit van haar taal veroorzaakt behalve een grote retorische welluidendheid ook een verslapping van de grammaticale tucht, of, in waarderende zin: ze hanteert soepele, wendbare zinsverbanden, waardoor haar musiceren alle ruimte krijgt. Ook is het op die manier goed mogelijk om verbanden tussen diverse tekstwerelden te suggereren (landschap, taal, gedicht, relatie) en die sferen inelkaar te laten overlopen. ‘Het hele idee van mixen wat boeide,’ noemt ‘Het gedicht is een werkwoord 1’ dat. Een stijlvorm dus die hier zonder meer op z’n plaats is.

Tot alles goed strak staat is absoluut scheutig met prachtige gedichten, ik noem alleen al ‘Buiten’, ‘Toen wij een waarachtige amazone ontmoetten’, ‘Toen het ging kraken in de structuren’, ‘Wat dacht je dan ik hou’ en ‘Geen Medea ben ik’. Toch mag Leusink van mij de volgende keer wel een toontje lager zingen. Behalve tot overdadige assonantie leidt het zwoegen op het woord soms ook tot flauwe malligheden. Een schilder is een ‘man met het oog aan zijn hand’. Elders staat dit: ‘moe van het ophalen herinnert hij zich’. Ook komen we mannen tegen die ‘in crisistijd voor geen greintje vervaard waren’.

Maar dat zijn uitzonderingen. Jane Leusink dicht met een groot, klassiek gevoel voor compositie en voor de muzikale tover van poëzie. Mijn opmerkingen zijn kanttekeningen. Petje af.


2 juni 2011

Stoarmbeskûl

www.flickr.com/photos/abedevries

Fytser by Swarte Haan

www.flickr.com/photos/abedevries

Tim nei Stiftfestival yn Weerselo/Oldenzaal

Tim sil nei alle gedachten fan 28 augustus oant 3 septimber in masterclass folgje fan de wrâldferneamde Brits-Nederlânse fioelist Daniel Rowland (Brodsky Quartet) yn it ramt fan it ynternasjonale Stiftfestival yn Weerselo/Oldenzaal.

Ek sil er meidwaan op de nije cd fan learlingen fan de Academie Muzikaal Talent; op 10 juny binne de opnames yn de Waalse Tsjerke yn Amsterdam. It stik dat er spylje sil is de Suite Sweets de Landau fan Hans Kox. Ferline jier krige Tim op it nasjonaal konkoers fan de Stichting Jong Muziektalent Nederland, njonken in 2e priis, ek de priis foar de bêste útfiering fan in stik fan in Nederlânse komponist. Dat wie foar syn fertolking fan Kox.