Dingen foar in deade

Seist vanitas, kralesnoer, pearels oan in kroan en stringen
ljochtstipkes om de moannelampe hinne. Oan de himel
fregest in flues oer de grêfrâne. Oer wat oer is fan in terp.

Oan de ûnderkant knibbelje minsken, net foar god,
mar op wolvejacht. Of yn in grêfbeamkiste.
Oan de boppekant klimt in jiertal ta in rút út, Latyn

wie oait op ferkearsbuorden yn ’e moade. En is net al it
libbene in bern fan himel en ierde, wat Swart Hart ek seit?
Al hat it fuotten, wjokken of woartels?

‘Vogelenzang’. Gjin Heit. De donkere gong fan wibelige kij.
Oare kant Blijer polder slacht in hûn oan yn Farebuorren.
Seis maten, weromfûn yn ’e modder, antwurdzje net.

Komt er oanfleanen út it westen, oer Hegebeintum,
wjok fan in flearmûs en wjok fan in fûgel om te brûken:
in terpbaas socht en socht en fûn syn âlden net werom.

Komt er oanfleanen út it suden, oer de Ie,
tried fan in strûper en tried fan in fisker yn ’e fearren:
in skipper dy’t fergees koerts sette op ’e stjerren.

Komt er oanfleanen út it noarden, oer de bouwen,
skedel fan in man en skedel fan in frou yn ’e kloeren:
in boer – it kin allinnich yn in fabel – dy’t nije moed fûn.

Mar komt er út it easten, oer Brantgum, oer Waaksens,
en folget er fierder de Mieddyk, en hat er syn sin set op dy,
dan seit er neat. Dan hat er de snaffel fol fan dingen foar in deade.



.

Krimp yn Easterbeintum

                     Wo ist die Fee mit dem langen Goldhaar,
                                erste Schönheit, die mir hold war?
                             Der Eichenbaum, worin sie gehaust,
                  Steht traurig entlaubt, vom Winde zerzaust.

                                                              Heinrich Heine


Wa,
op eigen hiem omswalkjend, op in dei tefolle, sa’n dei
hast al út ’e ljochten holpen, sil yn himsels sizze:
dêr leit Ferwert en dit wie Easterbeintum?
Utsliten bocht om in geitekampke
mei âld ridskip. In swiler
swile earder better. In
transportbân is ryp
foar de sloop.
Kroade ek
de pest
yn –

In midstwa brutsen planke op in strontbult sûnder hoop
en oeral autobannen.

Wa,
yn syn Chevy toerend, learzens ferwiksele foar sneakers,
Johnny Cash of byneed Piter Wilkens út ’e speakers,
sjocht de sinne, djoer stik fee, achter de rûchte sakjen,
                            wa gappet, jout in straal gas en ferjit
                                       dit buorskip, Easterbeintum?
                                          Slynder fan kij en hynders,
                                                bijkes en boeren allyk:
                                                 is 't de Spaanske gryp
                                                       of de tiid miskien?
                                                         Mar de nije pest,
                                                          de grutte flecht,
                                                                dat is 't net.

"Acht ynwenners en in lyk yn ’e kast."
"Gjin goed, gjin min berjocht."
"Takket net ôf, wurdt net wer better."
"Mar der is wetter en der is elektrysk."

Easterbeintum wit net fan krimp. Lêste shot, lêste take:
"Sjoch, katsjes mei pompeblêdfachtjes krûpe út in trekker."




.

Oan Uriël, oer in foto

Wat wie it, in amper te fernimmen ljochtferroeren

   dat my opfoel yn it strypke sinne by de hagioskoop,

      net fier fan de parate kamera? Miskien

   wie it ek in aartsingelich sykheljen op ’e kreak

of de rook fan heilsum krûd yn ’e lânwyn,

mar do wiest yn it lytse seedyksdoarp Wierum,

   ik werkende dyn heech, smel lûd, ingel,

      fansidebrocht yn ’t twirjen om ’e fiskerstoer,

   yn ’t sigen by de ruten en út en troch yn in

flústerjen, wat slimslûch protterpraat.

Do koest ek oars, o do koest, ast in goed sin hiest.

   Dan flitste yn in flecht ekstereagen

      it hiele Pinksterfeest oer de slykbanken

   en fierder, nei de godferlitten kertieren

dêr’t de fiskers – klik, klik – likegoed

wer ferdronken. En hoe nammeleas

   de nammen fan leaven op ’e lippen fergiene.

      Want ek in ingel wurdt op syn reizen wei.

   Memento mori, seine fuotstappen

op de mei estrikken beleine skipsflier.

Underbeljochte aartsingel, dyn ynslûpen

   hie alles mei: grut diafragma, drama fan eartiids,

      in lange slutertiid, in hillich plak.

   Wêrom prate de seefûgels my no dan

út tsjerke wei, wêrom nimme de seefûgels

my no dan as in moksel mei – om my, letter

   as de klokslaggen ferwaaie sille, falle te litten

      op in brekker? En my straal te ferjitten?

   Uriël, wêrom hasto my in swym ljocht jûn foar in foto

en meitsje it dalik wer nacht?

.

STUDIO OUDEBILDTZIJL (8): Meer registers dan een gemiddeld Brabants kerkorgel

Martijn Benders, Wat koop ik voor jouw donkerwilde machten, Willem (Uitgeverij Loewak, z.p. 2011)
www.decontrabas.com

In die schitterende, nachtenlang durende film van Edgar Reitz, ‘Die Zweite Heimat’, is de door Duitse ‘Sehnsucht’ geobsedeerde Juan wel een van de meest tragische figuren. Spreker van elf talen – tien, om precies te zijn, de elfde is de muziek -, goochelaar op circusniveau, marimbatovenaar, folklorekunstenaar, ja, wat niet al, kom er nog eens om, Juan is alles en kan alles, een wonderkind of een total loss, dat, de kijker voelt het, tenonder moet gaan aan zijn vele talenten. Maar wie is Juan?

In poëtisch Nederland gaat hij door het leven onder de schuilnaam Martijn Benders, niet uit pastelrood Chili maar uit Mierlo in bourgondisch Brabant afkomstig, bouwjaar 1971. In 2009 debuteerde hij bij Nieuw Amsterdam met zijn overwegend lovend ontvangen eersteling Karavanserai, een belofte genoemd, die hem een nominatie opleverde voor de C. Buddingh’-prijs, die echter aan zijn neus voorbijging. Toen al sloeg de menigvuldigheid, de voegen krakend doende veelheid als een warme damp van de pagina’s en dat is drie jaar later niet anders. De dichter van de 90 gedichten in Wat koop ik voor jouw donkerwilde machten, Willem bedient beduidend meer registers dan een gemiddeld Brabants kerkorgel telt. En dat is helemaal niet erg.

Cynisch, lyrisch, klinisch, ongedurig en immer ongenadig ranselt Benders zijn pelotons oneliners over de pagina’s, zoals een drillsergeant zijn soldaten uit de loopgraven jaagt, in compacte, meestal slechts twee- of drieregelige strofen die als mitrailleurstoten op gene zijde cq. de lezer die zich daar angstig en zichzelf bevuilend schuilhoudt worden afgevuurd. Maar dat klinkt gewelddadiger dan hier op z’n plaats is. Want het aardige is: het gaat eigenlijk nergens over in zijn bundel. Het gaat over taal (daar heb je ’t weer – je mag het tegenwoordig nergens – anders – meer ‘over’ hebben) en het gaat, meer in het bijzonder, over de taal van Benders:

Of metaforisch taalgebruik nog wel kan na Nine Eleven.
Democratie heeft een wielklem nodig, vrijheid
is maar een bedenksel van armlastige denkers. Wielen
draaien rond. Is oorlog een voortzetting van de ziel met andere wielen?
Waarom ben ik trouwens bang voor mijn toetsenbord?

Omdat het toetsenbord misschien in de dwangbuis moet? Omdat het soms oeverloos asscocieert, omdat het wordt geregeerd door het kortademige duo inval & ingeving? Maar ook daarop komt, in hetzelfde gedicht ‘Einde regel’, het antwoord:

Even een mededeling tussendoor voor de literaire kritiek.
Ga een baan zoeken, lul.

Zowat alles wat er toe doet in en buiten deze wereld wordt wel even aangestipt, van meisjes tot het broeikaseffect, de tijd, de liefde, verschillende soorten sterren, Hollywood, kinderarbeid in India, het kontje van de buurvrouw en noem maar op, maar nooit vervelen de hapklare brokken die Benders serveert. Dat komt omdat hij zo vreselijk z’n best doet om niet de lyrisch dichter te zijn die hij ten diepste is. Dat komt omdat hij elke aanzet, elke aansporing tot uitdieping en uitwerking, ieder begin van een durende melodie, de weg afsnijdt met een witregel, een nieuw begin, of een dooddoener die net zo goed humor kan heten.

Hoe het kan dat één ongeordende, doorgaande stroom gedichten, op het oog zonder plan of doel, opbouw of richting geschreven, zo kan fascineren is lastig uit te leggen. Inderdaad, zoek een baan, lul. Benders schrijft keurige zinnen met hoofdletters en een punt, en halfrijmt er op los, maar klassiek zijn deze gedichten toch allesbehalve en muziekmaken is ook niet hun hoogste doel. Hij associeert zich een slag in de rondte, maar niettemin is deze poëzie van hem en van niemand anders. Flauwiteit volgt op vondst, en vice versa, en toch gaat het meestal net op tijd goed:

Porno

Het blijft een knorrig woordje. Porno.
Kale oude mannen porren elkaar.
Het waait. Porno.

Boze dwergen in poppenhuizen
maken proefritten in kleermakerszit
met mijn buurmeisje.

Wie pikt alles weg
uit de afdeling gevonden voorwerpen?
Wie durft er nog mooi te zijn? Ik niet.

“Een veelbelovend dichter, puttend uit een hoorn des overvloeds,” schreef Rob Schouten in Awater over Karavanserai. Of die belofte met deze tweede bundel in de ogen van Schouten zal zijn ingelost, weet ik niet; ik heb zo’n donkerbruin vermoeden dat Martijn Benders helemaal niet van plan is om beloftes in te lossen. Hij schrijft zichzelf, en dan is deze tweede overvloed zeker veel meer dan goed genoeg.


10 juni 2011

Unwennige wjokslach

                                     Foar Luuk


It ferjitten wurd dat Czeslaw Milosz oprôp
út ’e tonger en it wjerljocht fan thús, djip yn Poalen,
en wer opsnúfde oan ’e grutte Pacific,

miskien in namme fan immen út East-Sina,
miskien net, miskien wie dyjinge
ûnútsprutsen noch, net taret,
ûnwittend fan wa’tsto bist, en ûnwis,

of kaam it út in brief yn in âld kammenet
mei de kleur fan in jûpe, it each fan in al lang
ferwaaide blik, in katolike aai
oer de tonge, in oseanen oer reizgjend ik –

Mar der wie termyk, in lichte tocht
nei in earmoedige klinte, ja, der wie ek in ingel,
in ingel, in ingel, in ingel,
in wurd yn ’e ferballing,
wachtsjend op in lift fan in flinter.

Leau net, Luuk, wat de minsken sizze.
Do silst dines fine, myn freelance sjamaan,
myn tûke goaltsjegetter op ’e seedyk by Swarte Haan,

oait fjoermaster fan it wurd
dat krekt foar de earste, wat ûnwennige wjokslach
freegje kin

Here I am
Will you send me an angel

In ingel yn 'e klinte fan earmoed

                                    Foar Tim

As in spoekbenaude Angelus Novus fan Paul Klee

-  “but a storm is blowing from Paradise” –

wurd ik mei eagen rjochte op it ferline

weifage de takomst yn. Mar do Tim, harkje:

wol myn foarútgong net werom,
in twatalich lân is te lyts foar it Museumplein.

Dyn koffer stiet ree. Hjoed begjint dyn reis

nei allegro’s mei deselde kleur as de see

troch in lân mei ferlet fan dyn oanslach,

dûbelgreep en streek. Freget in rûne pink net

in manmachtiger publyk, in better orkest?

Hear. It stimt syn ynstreminten al foar it konsert.

Taal ferslacht tiid foar salang’t in gedicht duorret.

Byld heft tiid op, sa’t in foto de klok stilset.

Elk hat syn eigen ingel yn ’e klinte fan earmoed,

allinnich dy fan de muzyk

makket tiid trager en takomst langer.

Moatst hearre wa’t it seit. Silsto myn wurd?

Wat bist al grut. Bin ik noch dyn heit?

Sykje in andante út de tiid fan jonge ingels,
in twarigel út de rein- en sinnelieten

dy’tsto sjongst. Fyn oait dit lytse bewyske
Fryske taal út it folle, net út it lege solistehert

en lit Amsterdam har as in E-snaar spanne op dyn fioel:

dyn Clarissa

(no strings attached)

rint de treppen del mei har God-cello.

www.flickr.com/photos/abedevries

Village of Tradition

www.flickr.com/photos/abedevries