Publikaasjes Sytse Jan van der Molen yn Frysk en Frij (1949-1990)

De ôfskied nimmende haadredakteur fan de Ljouwerter, dy't neffens eigen sizzen skrokken is fan it "nasjonalisme" yn Fryslân, set flak foar syn fertrek noch efkes gau Fryske kollumskriuwer Martsje de Jong bûtendoarren. Ynruile foar in rapper mei in 'kosmopolitysk lûd', lies ik hjoed. As hert ûnder de riem foar Martsje, myn LC-kollega's en eltsenien mei belangstelling foar Fryske folks-, gea- en skiedkunde hjir alfêst diel I fan myn bibliografy-op-kommendewei fan net ien oars as Sytse Jan van der Molen: syn publikaasjes yn Frysk en Frij, sa't ik se fine koe yn de digitale catalogus fan Tresoar. (Mei Nl.-talige subtekst, foar alle oaren.)

Graach dien.

‘Wurdt it Amelân Fryskeroan? Gâns tarin fan de fêste wâl, binammen to Nes’, (25 februari 1949)

‘Fan “Rune-terp” en “Iduna-hichte”: Tiede Roelofs Dykstra as romanticus’, (15 april 1949)

‘Frysk bloed tsjoch op! Yn 1875 ta Frysk Folksliet wurden’, (13 mei 1949)

‘Uilkema syn libbenswurk leit forsille: dit is ek Fryske tragyk’, (22 juli 1949)

‘Pleatseboek’ [recensie; G.J. Bouma], (16 juni 1950)

‘Oare folken, deselde doelen. It Jeropeesk Kongres to Ljouwert’, (7 juli 1950)

‘Hynljippen sil 725-jierrich bestean bitinke. Oantinken oan it great forline’, (11 augustus 1950)

‘Wy hawwe praet mei Abe Brouwer, skriuwer fen it iepenloftspul foar Hylpen’, (18 augustus 1950)

‘Brouwer syn Hylper iepenloftstik’ [recensie; Abe Brouwer], (1 september 1950)

‘Hat it Frysk cabaret wier in goede kâns? De praktyk hat op dizze fraech al andert jown’, (17 november 1950)

‘Hwer komt de Hylper klaeijinge wei?’ [recensie; Sixma van Heemstra], 50 (22 december 1950)

‘De rechtsomgang van Franekeradeel, 1406-1438’ [recensie; G. Overdiep], (9 februari 1951)

‘Wurdt it Frysk-eigene strak faci? Jongerein wit neat fan âldfaers erf ôf’, (13 april 1951)

‘Hoe moat ik hjir hjitte? Inkelde tinzen oer it beskermjen fan strjitten’, (30 mei 1951)

‘De Famde fan de Lytse Pôle: Skiermuontseager lietsjes en Skiermuontseager tael’, (29 juni 1951)

‘It Fean tsjocht de feestjûpe oan. Fan feankoloanje ta sintrum fan greate krite’, (6 juli 1951)

‘Tiede Roelofs Dykstra; in warber strider foar Fryslân; syn kontakt mei de Dútske folklorist Johann Wilhelm Wolff’, (16 november 1951)

‘Petrus Thaborita troch in kultuer brul. [ensafh.]’, (? - 1952)

‘Hja binne net út it doarp wei. Achtsje de bitsjutting fan de doarpsgemienskip net to lyts’, (20 februari 1953)

‘It oeleboerd’ [recensie; W. P. Zeilstra], (15 november 1956)

‘It effekt fan Fryske nammebuorden kin nea heech genôch oanslein wurde’, (8 februari 1957)

‘Nimmen is sa benijd nei de boumaster as de skriuwer’, (17 september 1957)

‘Boeken fan stúdzje en sneuperij’ [recensie; diversen], 43 (8 november 1957)

‘In leafdesferklearring oan Skylge’, (31 december 1957)

‘Register op De geschiedenis van het Bildt’ [recensie; H.S. Buwalda], 2 (17 januari 1958)

‘De Lemster aek hat syn boek krige’ [recensie], (31 januari 1958)

‘Moarnier komme de timmerlju’, (14 februari 1958)

‘Gjin Frysk yn Marder Museum. Foar bist en plant hat Gaesterlân geef Frysk’, (6 juni 1958)

‘Folklorist fortelt hoe’t er Fryslân fûn. Fan romantyske jongfeinte-opstigings mei niget oan feiten en sifers’, (27 juni 1958)

‘De kloklieder fan de Súdeasthoeke’ [recensie; Sjoerd van der Schaaf], 27 (11 juli 1958)

‘Skûtsjesilen’ [recensie; L. Pietersen], (5 september 1958)

‘Schola Alvini’ [recensie; Anne Wadman], 44 (14 november 1958)

‘Merkegasten yn Drachten. Bêst stik Frysk kabaret fen “De Spinnekop”, (5 februari 1959)

‘Soldaten en muzikanten’ [recensie; Pieter Terpstra], (15 mei 1959)

‘Hoe wennet it it yn it nije Drachten?’, (20 februari 1959)

‘De Lauwerssee wie 2000 jier lyn noch lân’, (9 oktober 1959)

‘Bibliografy fan Fryslâns Súdwesthoeke’ [recensie; O. Santema], (12 februari 1960)

‘Skiednis en kunst by stambuorren’ [recensie], (10 juni 1960)

‘Noardfryske fersen yn ús Frysk taljochte’ [recensie; Johannes Hansen], 40 (14 oktober 1960)

‘Oantinkens oan Jacob Haantjes’ [recensie; Jelle Brouwer], 40 (14 oktober 1960)

‘Fryske folklore mei net útrinne op in “op tou sette fortoaning”’, (13 januari 1961)

‘Friesche Boerepractica’ [recensie; Petrus Baerdt], (27 januari 1961)

‘Genealogysk Jierboekje 1961’ [recensie], (27 januari 1961)

‘Het verloop van het Nederlandse sprookje’ [recensie; Maartje Draak], (27 januari 1961)

‘De heidorpen in de noordelijke Wouden’ [recensie; J.J. Spahr van der Hoek], (27 januari 1961)

‘Minne Simens libben en wurk’ [recensie; J.A. Brandsma], (27 januari 1961)

‘De historie gaat door eigen dorp, deel VI’ [recensie; A. Algra], (3 februari 1961)

‘De Mantgumer siktary-amtners waarden wekker’, (10 maart 1961)

‘Yn Fryslâns Súdeasthoeke lôgje moandei de peaskebulten wer’, (31 maart 1961)

‘In werwurd foar de amtners op de sikterije fan Baerderadiel’, (21 april 1961)

‘Frije Fryslannen droegen stikken by ta it Frysk Jierboek 1961’, (14 juli 1961)

‘Yn Boalsert komt ankomme jier in great folksdounsfeest’, (4 augustus 1961)

‘Keatsen yn Fryslân’ [recensie; J.J. Kalma], (11 augustus 1961)

‘De Skiermontseagers hawwe no wat to lêzen krige’, (18 augustus 1961)

‘Rekreaasje en kultuertechnyk slane langer yn Fryslân foar master op’, (22 oktober 1961)

‘Kultuertechnyk makket it lânskip steryl en nofteren’, (27 oktober 1961)

‘Rekreaasje is hwat oars as in húskekoloanje bouwe’, (?-1962)

‘Plaetizergoarre yn Fryslân fornielt it krewearjen fan skientekommisje’, (4 mei 1962)

‘Hollânske strjitnammen yn Westdongeradiel mei de Fryske derûnder’, (18 mei 1962)

‘Skiermûntseach: in rêstich eilân’, (10 augustus 1962)

‘De Saek M. P.’ [gedicht], (19 oktober 1962)

‘Ienris hie dizze gemeente twa gritenijhuzen’, (23 november 1962)

‘Fryslân moat eigen iepenloftmuseum hawwe; “Arnhem” rekket stadichoan fol’, (1 februari 1963)

‘Fiifentweintich jier Fryske Akademy’, (16 augustus 1963)

‘De Ostfriesische Landschaft is warber op it boekemêd’, (18 oktober 1963)

‘Hoe skrive wy in ’t Bildts?’ [recensie; H. S. Buwalda], (10 januari 1964)

‘It Bildtse Kuikskaei’ [recensie; R. S. Roarda], (10 januari 1964)

‘Nammen út de bylagen fan de sintinjes fan it Hôf fan Fryslân’, (10 januari 1964)

‘De Burkery of it BoereBedrief’ [recensie; Jelle Brouwer], (31 januari 1964)

‘De Súdwesthoeke as stúdzjemêd’ [recensie; Klaas de Vries], (31 januari 1964)

‘Fryske wetten fan prof. Buma en Ebel yn it Dútsk oerbrocht’, (13 maart 1964)

‘Genealogysk Jierboekje 1964’ [recensie], (10 april 1964)

‘Grêfskriften fan Ljouwerteradiel’ [recensie; R.S. Roarda], (8 mei 1964)

‘Tink om ’e hin mei de gouden aaien’, (15 mei 1964)

‘Hogerhuzen hiene frijspraak fertsjinne, seit dr. Hannema’, (29 mei 1964)

‘Fryske fersen yn in Hollânsk bondeltsje oer de âld Sudersé’ [recensie], (10 juli 1964)

‘In Sealter blomlêzing’ [recensie], (17 juli 1964)

‘Fynsten út Fryske Groun biljochtet ús skiednis’ [recensie], (17 juli 1964)

‘Fryske Archyfrige in nij en wichtich ûndernimmen’, (18 september 1964)

‘Flylân jout it forkearde foarbyld’, (24 december 1964)

‘It Waed droech?’, (29 januari 1965)

‘De postiljon van de Cocksdoarp. Een relaas van wadloperij’ [recensie; D. H. Schortinghuis], (19 maart 1965)

‘Us kompanjonsfearten wurde damme’, (3 juni 1966)

‘Fryske pake skreau tophit’ [ingezonden], (1 maart 1975)

‘Jitris: Biodyn’ [ingezonden], (29 november 1975)

‘Gjin wurden foar’, (19 maart 1977)

‘Bliid wêze mei ôfskaffen berop op ’e Kroan?’, (17 december 1977

‘Is de dyk “De Ryp” nei Mullum in “graedmjitter”?’, (25 maart 1978)

‘Het ontstaan van Friesland Noordhoek’ [recensie; J. W. Griede], (3 juni 1978)

‘Man en frou is twa’ [recensie; L. L. Dijkstra en L. T. de Vries], (20 oktober 1978)

‘Skylgers lulk, doe’t harren folksdûnsen ôfsnobbe waarden’, (19 september 1981)

‘Om hûs en hear’, (10 oktober 1981)

‘Friesche sterrekonst’ [recensie; H. Terpstra], (24 oktober 1981)

‘Om hûs en hear’, (31 oktober 1981)

‘Yn’e Legeaën kleuret de sunt-Martensbult de jûnsloft read’, (7 november 1981)

‘Om hûs en hear’, (14 november 1981)

‘De dea yn millimeters’, (14 november 1981)

‘Om hûs en hear’, (28 november 1981)

‘Hie Eeltsje Halbertsma syn Langsleattemer Man fan in Skotse dichter en net fan it folk?’, (5 december 1981)

‘Bûtendyks lân: der by troch’, (19 december 1981)

‘De prins op frijersfuotten’ [recensie; Ype Poortinga], (9 januari 1982)

‘Om hûs en hear: wâlfisktsjeaken as sarken op it eilân Flylân bewarre’, (9 januari 1982)

‘Om hûs en hear: op Harkema State by Tsjommearum moat it ienris wakker spoeke hawwe’, (16 januari 1982)

‘Om hûs en hear’, (23 januari 1982)

‘Om hûs en hear: de “jitsluven” fan Kammingahûs’, (30 januari 1982)

‘Om hûs en hear’, (6 februari 1982)

‘Hoefolle âlde sinnewizers soene der yn Fryslân wêze?’, (13 februari 1982)

‘Om hûs en hear: ‘It Alddjip by de Sweach wie ienris in “keninklike stream”’, (20 februari 1982)

‘Om hûs en hear, (27 februari 1982)

‘De hân ûnder de tekkens’, (27 februari 1982)

‘Yn it Geastmer hûnegat sit Romeinske tsjettelstien’, (27 februari 1982)

‘Om hûs en hear: wêrom stiet Sint Michaël mei de draak oan it Harnzer stedhûs?’, (6 maart 1982)

‘De Syl mei de gevels en de piip, it moaiste hoekje fan Dokkum’, (13 maart 1982)

‘It iisfûgeltsje fan Swol’, (13 maart 1982)

‘Om hûs en hear: sinnewizers’, (13 maart 1982)

‘In boek oer de Friezen’, (20 maart 1982)

‘Jan Ritskes Kloosterman moast neat fan it nije buorkjen ha’, (27 maart 1982)

‘Printebibel wie it foarbyld fan de folkskeunst oan in skûtsje’, (27 maart 1982)

‘Sollisitaasje’, (27 maart 1982)

‘Om hûs en hear’, (3 april 1982)

‘Om hûs en hear: wat jin net ferjit – it boat’, (10 april 1982)

‘It wurd “tsjotter” stiet net yn it wurdboek fan Waling-om’, (17 april 1982)

‘Kritisch Faunabeheer hat neat mei it CRM te krijen’, (17 april 1982)

‘Om hûs en hear’, (17 april 1982)

‘”Monumintesoarch” reaget yn ús doarpsgesichten om’, (24 april 1982)

‘Wat jin net ferjit’, (1 mei 1982)

‘Om hûs en hear’, (8 mei 1982)

‘It ferrie fan pake en beppe’, (15 mei 1982)

‘Om hûs en hear’, (15 mei 1982)

‘Greidloegje en sturtswylje: in antwurd oan Jan Post’ [ingezonden], (29 mei 1982)

‘Om hûs en hear: Wybrand de Geest’, (29 mei 1982)

‘Minderheid en namenplan’ [ingezonden], (8 juni 1982)

‘Om hûs en hear: it Amelanner bankje (..)’, (12 juni 1982)

‘Net ien, mar trije fiskershúskes yn Moddergat ferwachtsje jimme’, (26 juni 1982)

‘Om hûs en hear’, (17 juli 1982)

‘Om hûs en hear: it Popta-Slot te Marsum is de Peinzer toer yn fermitsele’, (7 augustus 1982)

‘Om hûs en hear: net allinne de eilannen, ek de Wâlden hawwe op plakken dunen’, (28 augustus 1982)

‘Om hûs en hear: wêrom in swan op it hingelboerd (..)’, (11 september 1982)

‘De demonstraasje fan 1930’, (11 september 1982)

‘Om hûs en hear’, (18 september 1982)

‘Om hûs en hear: de riedsels yn it Dokkumer stedhûs’, (25 september 1982)

‘Om hûs en hear: Hegebeintum hat de heechste terp mar der is net folle mear fan oer’, (2 oktober 1982)

‘Kijk op het groene Friesland’ [recensie], (9 oktober 1982)

‘Om hûs en hear: as Amelanner dykjes trochbrieken swommen de robben yn ’e mieden’, (9 oktober 1982)

‘Om hûs en hear: de Ouster Trijegeaën’, (16 oktober 1982)

‘Aldheidskeamers jouwe ûnbekende kaarten fan ’e Súdwesthoeke út’, (23 oktober 1982)

‘Om hûs en hear: steatejacht Friso is it wurdich, dat de Provinsje der goed op past’, (23 oktober 1982)

‘Ik bin al 78 jier altiten siik’, skreau Nynke fan Hichtum yn 1938’, (6 november 1982)

‘Om hûs en hear’, (6 november 1982)

‘Om hûs en hear: grêfstien op Oerterpster hôf lit sjen: sa seagen âldste mûnen der út’, (30 oktober 1982)

‘Om hûs en hear: de wetterhûn heart ek ta it “Frysk-eigene”’, (6 november 1982)

‘Om hûs en hear: dêr’t by Wierum “de dyk it lân omklammert” slacht it wakker ôf’, (13 november 1982)

‘Om hûs en hear: seldsume Boazumer “Majestas Domini” by restauraasje yn 1941 ûntdutsen’, (20 november 1982)

‘Om hûs en hear’, (27 november 1982)

‘Om hûs en hear: de Slotpleats te Bakkefean is in oantinken oan it Blauhûs’, (4 december 1982)

‘Om hûs en hear: “It Spylske Hûs” op Skylge skreau Tamminga in fleurige ballade oer’, (11 december 1982)

‘Wat hawwe de roubuorden yn de Fryske tsjerken te betsjutten?’, (25 december 1982)

‘Om hûs en hear: wêr stean yn Fryslân klokhuzen en wêr hawwe se ienris stien?’, (8 januari 1983)

‘Om hûs en hear: Ealsum mei syn geve terp, wie it net in skilderij?’, (15 januari 1983)

‘Om hûs en hear: gevel fan Snitser stedhûs is moai steal fan Frysk rococo’, (22 januari 1983)

‘Om hûs en hear: Ljouwerter boumaster skoep Rinia State te Aldemardum’, (29 januari 1983)

‘Om hûs en hear: foar in prikwei moatte wy net mear yn Nij Beets wêze’, (5 februari 1983)

‘Om hûs en hear: gevelstien by de Skânsterbrêge (..)’, (12 februari 1983)

‘Om hûs en hear: Fryslân sloech sels ek jild, bygelyks de sulveren “dikketon”’, (19 februari 1983)

‘Om hûs en hear: de Skylger Friezen hawwe har lang Hollanners field’, (26 februari 1983)

‘Om hûs en hear: fan bûgjen frjemd (..)’, (5 maart 1983)

‘Om hûs en hear: troch Victor de Stuers is de Snitser Wetterpoarte behâlden’, (12 maart 1983)

‘Om hûs en hear: op 3 jannewaris 1880 sloech de reddingboat fan “West” om’, (19 maart 1983)

‘Om hûs en hear: Boalsert soe syn koarbanken yn 1879 hast ferspile hawwe!’, (26 maart 1983)

‘Om hûs en hear: de obelisk op ’e Nije Silen; Dokkum fan ’e see ôfsletten’, (6 april 1983)

‘De Fryske Admiraliteit hie yn Dokkum in heale ieu syn sit’, (16 april 1983)

‘Om hûs en hear: hoe is it Oranjewâld by it Fean oan syn namme kommen?’, (23 april 1983)

‘Om hûs en hear: tegelskilderijen waarden makke yn Makkum, Boalsert en Harns’, (30 april 1983)

‘Hûndert pûn klûntsjes en in karre fol lytsjild’, (7 mei 1983)

‘Om hûs en hear: Tsjom hat de heechste toer, mar wa wiene de lyntsjesnijers?’, (21 mei 1983)

‘Om hûs en hear: de Sunterklazepleats fan Iens: hoe’t in teltsje ta sêge waard’, (28 mei 1983)

‘Om hûs en hear: de gevelstien mei “Aed Lewerd”; it âldste Fryske opskrift yn ’e stêd?’, (11 juni 1983)

‘Om hûs en hear: dit bleau der oer fan Sigerswâlde’, (25 juni 1983)

‘In earelist fan skippen, úthelle op ’e helling op ’e Jouwer’, (6 augustus 1983)

‘De grutste einekoai fan Fryslân is te finen by it doarp Bakhuzen’, (27 augustus 1983)

‘Hop hop, Hynke. Voetpaden door de gemeente Kollumerland’ [recensie; J. A. Bakker], (27 augustus 1983)

‘Om hûs en hear: it ûleboerd al in heale ieu te pronk op in stedskoalle’, (10 september 1983)

‘Om hûs en hear: Amsterdamske jildman hat Westergeaster Mar droechmakke’, (17 september 1983)

‘Om hûs en hear: de Poppestien yn Burgum hat in reis fan komsa meimakke’, (1 oktober 1983)

‘Om hûs en hear: “sa lang as Berltsum”, jawis, mar Holwert kin der ek wat mei’, (8 oktober 1983)

‘Om hûs en hear: gletsjers út ’e Iistiid leine grûnslach foar guon marren’, (15 oktober 1983)

‘Om hûs en hear: de Stenen Man dy kykt an fan achteren en fan foaren’, (22 oktober 1983)

‘Fryske en Aldfryske fûgelnammen’, (29 oktober 1983)

‘Om hûs en hear: it Poepekrús oan ’e Harstewei wurdt noch altiten opmakke’, (5 november 1983)

‘Om hûs en hear: der binne noch mar inkelde pleatsen mei in lykdoar’, (12 november 1983)

‘Om hûs en hear: “dêr leit it doarpke sa smout yn it beamt’, dicht Obe Postma’, (19 november 1983)

‘Bisschop skildere “Troudei yn Hynljippen” net nei it libben’, (26 november 1983)

‘De Boalserter Trekdyk’ [recensie; H. W. Kuipers en J. E. Valkena], (26 november 1983)

‘Engelsmanplaat’, (26 november 1983)

‘Om hûs en hear: Brantgum ûnder de snie; al hie Ids Wiersma it úttekene’, (3 december 1983)

‘Om hûs en hear: sintrale Apteek te Ljouwert is geef foarbyld fan Jugenstil’, (10 december 1983)

‘Om hûs en hear: drinkensdobben op ’e Klaai koartsje langer hurd yn’, (24 december 1983)

‘Om hûs en hear: yn it Moddergat hinget no in “blaas”-model yn ’e tsjerke’, (7 januari 1984)

‘De erbaaiersbeweging op ’t Bildt’ [recensie; H. S. Buwalda], (14 januari 1984)

‘In string fan koweblommen’ [recensie; Pyt Idzinga], (14 januari 1984)

‘Sa seach Nessumer buorren der sa’n twahûndert jier lyn út’, (14 januari 1984)

‘Om hûs en hear: Bonifatius syn byld hat yn 1954 te Dokkum plak krige’, (21 januari 1984)

‘Kostgongers fan de Hear’ [recensie], (21 januari 1984)

‘Om hûs en hear: seelju en loadsen (..)’, (4 februari 1984)

‘Om hûs en hear: diggelguod út ’e terpen wie ienfâldich mar bikkelhurd’, (11 februari 1984)

‘Om hûs en hear: de pleatsen fan Ids Wiersma koarte langer omraken yn’, (25 februari 1984)

‘Om hûs en hear: it doarpke Duerswoude is fan ’e kaart en heart by “Wynjewoude”’, (3 maart 1984)

‘Om hûs en hear: sette de Linde ienris útein yn in potstâl yn it lytse Tronde?’ (10 maart 1984)

‘Om hûs en hear: de krite Gaasterlân hat net altyd sa boskich west’, (17 maart 1984)

‘Om hûs en hear: Makkum krige der Statum by en sa waard it in “vlecke”’, (24 maart 1984)

‘Tryater en it Frysk’, (24 maart 1984)

‘Om hûs en hear: yn Dellebuorren kin it by jûntiid sa stil en hoar wêze’, (31 maart 1984)

‘Om hûs en hear: is Boarn nei de Boarn of is de Boarn nei Boarn neamd?’, (21 april 1984)

‘Sjoch ús toer dêr stean, sterk en swier, skreau Folkertsma’, (7 april 1984)

‘Om hûs en hear: yn Mitselwier is it âlde bewarre en it nije net keard’, (28 april 1984)

‘Balk hiet ienris Wikelder Balk, mar wêrom eins?’, (5 mei 1984)

‘Ynstjoerd: twa antwurden oer Boarn’, (12 mei 1984)

‘Beowulf. In proaza-oersetting út it Ald-Ingelsk’ [recensie; Jelle Krol], (19 mei 1984)

‘Om hûs en hear: Ids Wiersma tekene in seldsume potstâl yn Duerswâld mei boerespul’, (19 mei 1984)

‘De Gasterlânske kliffen binne al lang gjin “echte” kliffen mear’, (26 mei 1984)

‘Om hûs en hear: Dokkum bewarret it byld fan de dolsters út Wierum’, (9 juni 1984)

‘Yn Fryslân wurdt noch op goed santich plakken merke hâlden’, (14 juli 1984)

‘By de Far lâns’ [recensie; W. P. Vellinga], (4 augustus 1984)

‘Dit folk’ [recensie; Joop Verbeke], (4 augustus 1984)

‘Om hûs en hear: is it Freuleleantsje by Marns nei frelle Quirina neamd?’, (18 augustus 1984)

‘Simmerdyk II’, (1 september 1984)

‘Miscellanea Frisica’ [recensie], (8 september 1984)

‘Om ’e wivedei hinne’ [recensie; N. M. Postema], (15 september 1984)

‘Om hûs en hear: Frysk op ’e buordsjes, hoe stiet it der winliken mei?’, (15 september 1984)

‘Pleatslike skiednis’ [recensie], (15 september 1984)

‘Frisia Illustrata’ [recensie], (22 september 1984)

‘Om hûs en hear: Murns krige nei de oarloch in nij klokhûs en dat kin besjen lije’, (22 september 1984)

‘Om hûs en hear: twa keppels oksen wiisden it plak oan foar de Nijlânster tsjerke’, (29 september 1984)

‘Om hûs en hear: ek it Frysk bûthús is al yn it museum opburgen’, (6 oktober 1984)

‘In stinzepoarte hearde in dowematte of gibbeflecht by’, (13 oktober 1984)

‘Fryslân is in hierhûs’ [recensie; Rients Gratama], (20 oktober 1984)

‘Om hûs en hear: houtmûne fan Drylts stie by âlds oan ’e Saan’, (20 oktober 1984)

‘Terschellinger Jaarboek 1984’ [recensie], (20 oktober 1984)

‘Ut, Tryater’ [recensie; Tryater], (20 oktober 1984)

‘Frysk Wurdboek’ [recensie; J. Zantema], (27 oktober 1984)

‘Om hûs en hear: Roodbaard syn tún is op Stania State goed bewarre’, (27 oktober 1984)

‘It muoit my, notaris’, (3 november 1984)

‘Om hûs en hear: de Grouster tsjerke is al mear as acht ieuwen âld’, (3 november 1984)

‘Plantenammen yn Fryslân’ [recensie; D. Franke en D. T. E. van der Ploeg], (3 november 1984)

‘Om hûs en hear: stoeppeallen út Henegouwen waarden grêfsarken op Skylge’, (10 november 1984)

‘Fogelsangh-State as ús moaiste bûtenpleats priizge’, (17 november 1984)

‘Dokkum hat twa fan syn bolwurksmûnen bewarre’, (24 november 1984)

‘”West” moast nei de brân fan it jier 1666 wer opboud wurde’, (1 december 1984)

‘Jonkershûs waard “Voormeer” en Van Heloma’s wiene ieuwenlang eigener’, (8 december 1984)

‘Proza van het platteland’ [recensie; Tr. Riemersma], (8 december 1984)

‘Dantumadeel’ [recensie; H. M. van den Berg], (22 december 1984)

‘Ljouwerteradiel’ [recensie; Gerben Abma], (22 december 1984)

‘Om hûs en hear: in spinnekopke yn ’e snie: is dat gjin skilderijke?’, (22 december 1984)

‘De helte fan de tsjerke fan Aldegea is romaansk fan styl’, (5 januari 1985)

‘Penninga’s mûne by de Jouwer wie oant 1900 warber oan ’e Saan’, (12 januari 1985)

‘Ik wol it wol wêze: ik ha in swak foar Swichum’, (21 januari 1985)

‘Hat Marijke-muoi wier tsjin de bern sein: “Mem bakt stro”?’, (26 januari 1985)

‘Slomjende krêften’ [recensie], (26 januari 1985)

‘De stins Martenastate is in pronkstik fan âld-Frjentsjer’, (2 februari 1985)

‘Om hûs en hear: wa’t “efter” de Wierumer toer sjocht, falt it wol slim ôf…’, (9 februari 1985)

‘Om hûs en hear: natoer moai oan de Linde troch it ferbaggeljen fan ’e klyn’, (23 februari 1985)

‘De tiid hâldt gjin skoft: Tetman wurdt hjoed santich jier’, (2 maart 1985)

‘It Hynljipper skilderwurk stie yn ’e 18^e ieu yn bloei’, (9 maart 1985)

‘Lyts monumint bewarret it oantinken oan Klaarkamp’, (16 maart 1985)

‘De hege mûne fan Eanjum falt jin fan fierrens al op’, (23 maart 1985)

‘Stannebuorster preekstoel: in juwieltsje’, (30 maart 1985)

‘Om hûs en hear: Akkrumer “paradyske” (..)’, (6 april 1985)

‘Crack-State, dêr’t ienris de Anjewierster grytman wenne’, (13 april 1985)

‘Om hûs en hear: de Geastmer tsjerke is yn trije tiidrekken set’, (20 april 1985)

‘Om hûs en hear: U. G. Dorhout priizge santich jier lyn it Sleattemer mar al’, (27 april 1985)

‘Makkum hâldt de eare op fan it Fryske diggelguod’, (4 mei 1985)

‘Hea, wat soe dat no wêze? In slimme frage, mar mei in andert’, (11 mei 1985)

In âld-Frysk bûthús op in wier yn it Grouster Hoflân’, (18 mei 1985)

‘Kânselarij is in pronkje, mar hat neat “Frysk-eigens”’, (25 mei 1985)

‘Nijwierster folksdichter Anders Minnes krige byld yn syn eigen gea’, (1 juni 1985)

‘Om hûs en hear: sûnt 1942 stiet de wetterhûn kreas yn it offisjele stamboek’, (15 juni 1985)

‘In jurist as amateur-biolooch’ [recensie; D. T. E. van der Ploeg], (29 juni 1985)

‘Om hûs en hear: de stiet al in sipel op ’e toer, mar in fjoertoer is ’t net…’, (20 juli 1985)

‘Om hûs en hear: de Delen; doe’t de klyn ferbaggele wie, koe de natoer syn gong gean’, (10 augustus 1985)

‘Om hûs en hear: de spylder op ’e floite yn it Snitser stedhûs wurdt nea wurch’, (31 augustus 1985)

‘Om hûs en hear: it âlde Dokkum is sûnder mis in pronkstik fan in stêd’, (14 september 1985)

‘Om hûs en hear: 26 septimber 1345: Hollânske hearen tsjin Fryske boerefolk’, (21 september 1985)

‘De Rottefalle troch de ieuwen hinne’ [recensie; H. Keuning], (28 september 1985)

‘Om hûs en hear: Hylpen en de Boarnster toer hawwe itselde houten model’, (28 september 1985)

‘Inventarisatie archeologische monumenten in Friesland’ [recensie], (28 september 1985)

‘Om hûs en hear: Harns tilt op fan ’e âlde gevels, mar dit is wol in pronkje’, (5 oktober 1985)

‘De Rypster toer sit noch foar gjin stoer Frysk eigens oan’, (12 oktober 1985)

‘Om hûs en hear: boargemaster fan Boalsert hat yn 1709 moai plakje útsocht’, (19 oktober 1985)

‘Om hûs en hear: Snitser Martinitsjerke hat net in bytsje trochmakke’, (26 oktober 1985)

‘Om hûs en hear: grutte mûne te Marrum stiet krekt 140 jier op syn pôle’, (2 november 1985)

‘Foghelsang State Feankleaster, fan kleaster ta museumúthôf’, (9 november 1985)

‘Ek “Steatspinsjoen” makke Fryske film en ek dy bestiet noch altiten’, (16 november 1985)

‘In lyts werwurdsje op it besprek fan Gildemacher’ [ingezonden], (16 november 1985)

‘It pronkstik fan Dokkum is it stedhûs by de Syl’, (16 november 1985)

‘Om hûs en hear: Schylge hat mar ien mûne, de “mol” fan Formearum’, (23 november 1985)

‘Om hûs en hear: sokke stobben op ’e diken, it móast dêr wol spoekje!’, (30 november 1985)

‘Om hûs en hear: see makke raar wurk op it Amelân’, (7 december 1985)

‘C. Roggen (85) ferstoarn’, (14 december 1985)

‘Om hûs en hear: sokke wâldhúskes wurde seldsum langer’, (14 december 1985)

‘Douma State waard Brandenburg en ferfear fan Langwar nei Tsjerkgaast’, (21 december 1985)

‘Droegeham, in doarp op ’e sânen’, (21 december 1985)

‘Kantekers’ [recensie; Douwe Tamminga], (21 december 1985)

‘Neem nou Friesland’ [recensie; Bas den Oudsten], (21 december 1985)

‘Om hûs en hear: Fryslâns Admiraliteit stie yn Dokkum’, (11 januari 1986)

‘Om hûs en hear: ieuwenlang is de klyn ta baalder turf ferwurke’, (18 januari 1986)

‘Joast Hiddes Halbertsma woe de “voces obscoena” perfoarst net mije’, (25 januari 1986)

‘Lemster aken mar ek seeskouwen’, (25 januari 1986)

‘De slach by Boksum’, (8 februari 1986)

‘Om hûs en hear: it sabeare Trompshûs (..)’, (8 februari 1986)

‘Om hûs en hear: wat in pypke by Barhûs jin fertelle kin oer it ferline’, (22 februari 1986)

‘Om hûs en hear: yn Westergeast kinne wy samar dwers troch tsjerke hinne sjen’, (1 maart 1986)

‘Om hûs en hear: foar 1978 seach it lytse tsjerke fan Jouswier der mar skurf út’, (8 maart 1986)

‘Gjin dyk bochtet sa yn Fryslân as de Himdyk’, (15 maart 1986)

‘Om hûs en hear: de dobben yn ’e Wâlden binne oerbliuwsels út ’e iistiid’, (21 maart 1986)

‘Om hûs en hear: op Skiermûntseach stean ál twa, mar der “wurket” mar ien ljochttoer’, (29 maart 1986)

‘Om hûs en hear: de klinten yn ’e Wâlden binne gjin oantinken út’ e terpetiid’, (12 april 1986)

‘Ek op ús eilannen binne de trije soarten heide alhiel thús’, (26 april 1986)

‘Om hûs en hear: de earste pleats fan “Wâldsein” stiet sûnt 1783 yn Ypelskea’, (3 mei 1986)

‘Heart de Skotse Trije ta it Frysk-eigene? II’, (3 mei 1986)

‘Om hûs en hear: de tsjerke fan Easterein stiet der mar wer kreas op’, (10 mei 1986)

‘Om hûs en hear: it eilân Amelân hat yn it ferline hast op ’e helte midstwa west!’, (17 mei 1986)

‘Om hûs en hear: krûme sleatten binne gjin wurk fan minsken leart de Ried’, (24 mei 1986)

‘Om hûs en hear: as dit wrak op it Skylger strân mar ris prate koe’, (31 mei 1986)

‘Oardiel en krityk: kar út it wurk fan prof. dr. Godard Gosses’ [recensie], (31 mei 1986)

‘Om hûs en hear: tusken Wergea, Swichum, Goutum bochtet in “rivier” troch it lân’, (19 juli 1986)

‘Om hûs en hear: oan de pleatsen soe men it net sizze, mar de Amelanners praten Frysk’, (30 augustus 1986)

‘Om hûs en hear: ek Kolderfean en Blesdike hiene alear in “Fryske” toer’, (13 september 1986)

‘Om hûs en hear: dêr’t de see jamk flammet op in hap út in Skylger hern’, (20 september 1986)

‘Om hûs en hear: de Fluezenwâl hat by ’t hjerst frijwat te hâlden’, (27 september 1986)

‘It Fryske Gea komt al sûnt 1930 op foar natuer en lânskip te uzes’, (4 oktober 1986)

‘Om hûs en hear: langer as ieu sieten Siegers as mûnders op mole “Het Lam”’, (4 oktober 1986)

‘Om hûs en hear: dit gropke is it begjin fan in rivier tusken twa Fryslannen’, (11 oktober 1986)

‘Fryslân sjongt’ [recensie], (18 oktober 1968)

‘Om hûs en hear: it Feankleaster, in parkbosk yn ’e gritenij Kollumerlân’, (18 oktober 1986)

‘Kaart van Friesland – kaart fan Fryslân’ [recensie], (18 oktober 1986)

‘Om hûs en hear: Fryslân hat noch altyd in 75 sjeazen yn it F.S.S.’, (25 oktober 1986)

‘Om hûs en hear: it bochtet noch altiten slim fan Dokkum oant de Nije Silen’, (1 november 1986)

‘Sweachster grutteljushuzen fan Hûsman op ’e rigele set’, (1 november 1986)

‘Ik ha ’t ris hân…’ [recensie; Ype Poortinga], (8 november 1986)

‘Om hûs en hear: is “Marten” it âldste húske (..)’, (15 november 1986)

‘Om hûs en hear: de plaknamme “Harns” is Frysk, mar “Harlingen” is Aldfrysk!’, (22 november 1986)

‘Woddenboek fan et Westers’ [recensie], (22 november 1986)

‘Yn it tsjerkje fan Olterterp hingje alle roubuorden noch’, (29 november 1986)

‘Om hûs en hear: in stjelp út 1914 te Húns; bewiis fan Meintema syn stribjen’, (6 december 1986)

‘Om hûs en hear: de Seeskou is as fiskersman op ’e Sudersee begûn’, (13 december 1986)

‘De Langslettemer Man of hoe’t dokter Eeltsje Halbertsma him fersinde’, (20 december 1986)

‘De Nijenhuzen fan Skoaterlân’ [recensie; W. J. Nijenhuis], (20 december 1986)

‘Om hûs en hear: de Hantumhúster tsjerke is it wurdich en besjoch him ris’, (10 januari 1987)

‘Om hûs en hear: fioelspile Wiger Michielse yn dit hearehûs yn Eastersee?’, (17 januari 1987)

‘Die Friesische Bewegung in Nordfriesland im 19. und 20. Jahrhundert’, (24 januari 1987)

‘De Koaten hjit sûnt 1959 fan Koatstertille en is no in strjitnamme’, (24 januari 1987)

‘Ofskied Reimer en Jany Holander fan it Noardfrysk Ynstitút’, (31 januari 1987)

‘Om hûs en hear: wa soe gjin niget hawwe oan dizze geve pleats oan ’e Ie?’, (31 januari 1987)

‘Geskidenis fan de Bildtse Waddenfisserij’, (7 februari 1987)

‘Om hûs en hear: te uzes hawwe ienris wol 130 einekoaien stien!’, (7 februari 1987)

‘Om hûs en hear: “Kipenboarch”: de útspanning by de Skjirreslipersbrêge’, (14 februari 1987)

‘Dronrijps Memoriael’ [recensie; H. Roucoma], (21 februari 1987)

‘Om hûs en hear: yn it hert fan Rome stiet noch altyd in Fryske tsjerke’, (21 februari 1987)

‘Om hûs en hear: op it Hollumer hôf kypje stiennen fan seelju derút’, (7 maart 1987)

‘Om hûs en hear: besniene en beskildere Hylper slide út 1759?’, (14 maart 1987)

‘Om hûs en hear: hjir fielde “de skilder fan de Skene” him lokkich!’, (4 april 1987)

‘Toponimen en toponimyske eleminten yn Fryslân’, (4 april 1987)

‘By de Goutumer húskes briek de Middelsee ienris troch’, (11 april 1987)

‘Om hûs en hear: “se lizze der by tûzenen”: it seekje fan it Striper wyfke’, (18 april 1987)

‘In werwurd’, (25 april 1987)

‘Piter Jelles hie in niget oan “noardske” doarpkes’, (25 april 1987)

‘Wybren Altena ta in oantinken’, (2 mei 1987)

‘Om hûs en hear: yn Westergeast kinne hja troch twa doarren de tsjerke yn’, (2 mei 1987)

‘Suringa en syn maten koene ús houtfykjen net rêde’, (9 mei 1987)

‘Om hûs en hear: wat moatte dy houtene krusen om it hôf fan Stiens hinne’, (23 mei 1987)

‘Om hûs en hear: E. B. Folkertsma syn stompe toer waard yn 1935 offisjeel skeind’, (30 mei 1987)

‘In bonte luchtballon’ [recensie; Teake Hoekema], (30 mei 1987)

‘Om hûs en hear: op Harkema State woe it alearen wakker spoekje’, (13 juni 1987)

‘It Freuleleantsje by Murns sjocht oer de eardere see út’, (29 augustus 1987)

‘65 museums yn Fryslân’ [recensie; Hugo Kingmans], (29 augustus 1987)

‘Boereplaatsen in de Stellingwerven’ [recensie; G.J. Bouma], (12 september 1987)

‘Bydragen ta pleatslike skiednis II’, [recensie], (12 september 1987)

‘Om hûs en hear: Fockens State is nijsgjirrich wat bou en bewenners oanbelanget’, (19 september 1987)

‘De Friezen sloegen 642 jier lyn de Hollanners noch dea!’, (26 september 1987)

‘For uwz lân, wyv en bern. De patriottentijd in Friesland’ [recensie], (26 september 1987)

‘Ut it gea fan Sterke Hearke’ [recensie; Dam Jaarsma], (3 oktober 1987)

‘Dunegea’ [recensie; Ron Postma], (3 oktober 1987)

‘Om hûs en hear: tusken Boarn en Tsjonger: boeren yn net-Fryske huzen’, (3 oktober 1987)

‘Om hûs en hear: hat de Kapellepôle wat út te stean mei Bonifaas?’, (10 oktober 1987)

‘Om hûs en hear: it hiele doarp Olterterp rekke yn ien en deselde hân’, (17 oktober 1987)

‘Om hûs en hear: poepen yn ’e baggelbak; wat in âld skilderij jin fernijt’, (31 oktober 1987)

‘In gat yn ’e dyk hjit op it Amelân noch altiten fan “iet”’, (7 november 1987)

‘It Frysk kostúm: in werwurd’, (7 november 1987)

‘Om hûs en hear: sille wy it Mear ris lâns, dy skieding tusken twa grietenijen?’, (28 november 1987)

‘De fjouwer tiden fan it jier op in Frysk tegelskilderij’, (5 december 1987)

‘Om hûs en hear: yn Berkeap stiet suver in kastiel foar de dowen’, (12 december 1987)

‘Skoalmaster waard kranteskriuwer en útjouwer’, (19 december 1987)

‘Nekke fan Frysk en Frij’ [ingezonden], (9 januari 1988)

‘Doe’t Hagemer reizge nei Goutum ta, wie Wiarda-state krekt ôfbrutsen’, (16 januari 1988)

‘Crack-State op it Hearrenfean is neffens Hollânsk ûntwerp boud’, (23 januari 1988)

‘It wie nacht yn ’e nane yn Hynljippen, in ieu ferlyn’, (30 januari 1988)

‘Woa’deboek fan ut Amelands’ [recensie; A. G. Oud], (6 februari 1988)

‘Margadant seach him op ’e Sweach de eagen út ’e holle’, (20 februari 1988)

‘Mei Margadant de Snitser mar oer: suver in sensaasje’, (27 februari 1988)

‘Fan De Jouwer mei it reau nei de Gasterlânske bosken’, (5 maart 1988)

‘Het geliefde Grouw’ [recensie; W. H. Kelkes], (12 maart 1988)

‘De foarteam fan Nieuwland, Marcus’, (19 maart 1988)

‘Fryske Almenakstikken út de 18^e en it begjin fan de 19^e ieu’, (26 maart 1988)

‘Yn 1798 waard de Prinsetún iepenset foar “fatsoenlik folk”’, (2 april 1988)

‘Hoe stiet it mei it Mid(del)frysk wurdboek?’, (9 april 1988)

‘Margadant fielde him tige thús yn ’e Wâldster leanen’, (9 april 1988)

‘Margadant pochte wakker oer Grou, mar hy wie der foarby riden..’, (16 april 1988)

‘Co-Frisica in nije rige út Amsterdam en Kiel’, (23 april 1988)

‘Margadant hat der net west, mar Boalserter merke krige in print’, (30 april 1988)

‘Garyp is syn tegelskilderij kwyt, mar op it Fean is noch ien te sjen’, (14 mei 1988)

‘Op ’e Huzumer rommelmerk. Wat is ús Fryske kultuer doch ryk’, (21 mei 1988)

‘Om hûs en hear’, (28 mei 1988)

‘De wereld volgens Abel Eppens’ [recensie; Wiebe Bergsma], (25 juni 1988)

‘Vogel, waarheen?’ [recensie; J.A. de Vries], (16 juli 1988)

‘Petrus Camper’ [recensie; Jacob van Sluis], (6 augustus 1988)

‘In tsjinstelling tusken hâlden en dragen. It Aastersk stiet der frijwat wif foar’, (17 september 1988)

‘Om hûs en hear: “om Aast” krije de bern op skoalle no les yn eigen tongslach’, (1 oktober 1988)

‘Bitgum. De skiednis fan Bitgum en Bitgummole’, (8 oktober 1988)

‘Mei Thijsse en Wenckebach nei (en troch) it Oranjewâld’, (22 oktober 1988)

‘Wenckebach syn Poptaslot fan 1918 hie der noch mar tsien jier stien!’, (29 oktober 1988)

‘De Ofslútdyk makke in ein oan de “rigele fiskerij” oan ’e seedyk’, (5 november 1988)

‘Liauckema, in pronkstik fan de Bjirmen, moast yn 1824 belies jaan’, (12 november 1988)

‘Furdgum: toer ferlear tsjerke en Camstra-stins waard in pleats’, (19 november 1988)

‘Slappeterp krige yn ‘26 in stompe toer’, (26 november 1988)

‘Jou my de poat Auck, dêr hast him Tsjalling’, (3 december 1988)

‘Thijsse seach yn Hylpen tige goed om him hinne’, (24 december 1988)

‘Archiefinventaris M. H. Kingma’, (7 januari 1989)

‘Frysk lêzen leare is gjin heksetoer, waard Thijsse yn Grou gewaar’, (14 januari 1989)

‘Jelsum: terp en doarp, tsjerke en state’, (21 januari 1989)

‘De Koarnjumer bosk tilt op fan ’e stinzeplanten’, (28 januari 1989)

‘Stiens wolle de lju langer wol hinne!’, (4 februari 1989)

‘Wa’t it oer Froubuorren hat, hat it ek al gau oer Waling Dykstra’, (11 februari 1989)

‘De 12e-ieuske tsjerke fan Hijum hat in westwurk’, (18 februari 1989)

‘Yn Feinsum falt neat te spûkjen’, (4 maart 1989)

‘Frysk, from en frij’ [recensie], (11 maart 1989)

‘Yn Hallum foel ek frijwat oan monuminten te sjen’, (18 maart 1989)

‘Sa klaaiden Jetske Ottes en Wyger Doekes har’, (25 maart 1989)

‘Westernijtsjerk kin beskôge wurde as in buorren by Marrum’, (1 april 1989)

‘Om hûs en hear: E. B. Folkertsma koe yn 1920 de toer fan Ferwert priizgje’, (8 april 1989)

‘Monumentaal Friesland’, Frysk en Frij (15 april 1989)

‘Om hus en hear: it woe wol spûkje en tsjoene yn Ferwert en omkriten’, (22 april 1989)

‘Vincent Lucas út Frjentsjer skoep mei Unema-sark te Blije keunstwurk’, (29 april 1989)

‘Harlingen’, (6 mei 1989)

‘Om hûs en hear: De Wânswerter tsjerke op syn terp (..)’, (13 mei 1989)

‘Om hûs en hear: Ginnum hat in geve tsjerke, mar hy wurdt net mear brûkt’, (20 mei 1989)

‘Eastermar krige al yn 1924 syn earste doarpsbeskriuwing’, (27 mei 1989)

‘Even in loopke nei Aldtsjerk’, (3 juni 1989)

‘Yn Gytsjerk stie (stompe) toer yn it ferline njonken tsjerke’, (17 juni 1989)

‘Alderberkeap hiet earst Brocope’, (15 juli 1989)

‘In net-keatser oer it keatsen yn Fryslân’, (29 juli 1989)

‘De trije dukatons koene de duvel keare’, (3 augustus 1989)

‘Stiennene ûlebuorden wiene der mear as op ien plak!’, (26 augustus 1989)

‘Co-Frisica V’ [recensie], (14 oktober 1989)

‘It soldaatsje fan Barhûs komt út Beieren, mar wêrom?’, (2 september 1989)

‘It wurk fan Gysbert Japicx’ [recensie; Ph. H. Breuker], (16 september 1989)

‘”Mynhear” Van Loon skreau yn Baarderadiel mearkes op út ’e folksmûle’, (16 september 1989)

‘Wannear kaam de stjelp op?’, (23 september 1989)

‘De tram ried noch net nei Drachten, mar it wie al in fiks plak’, (24 september 1989)

‘Frysk & Vrije Universiteit (1949-1989)’, (30 september 1989)

‘Bruiloft in Friesland’ [recensie; A. Oppenhuizen], (14 oktober 1989)

‘Tsjoenderij by de Hepkema’s yn Diken om 1825 hinne’, (14 oktober 1989)

‘Ald-Burgumer beskreau en tekene pronk fan ús skippen’, (21 oktober 1989)

‘Wêr komme neffens de oerlevering de nachtmerjes wei?’, (28 oktober 1989)

‘Klaas Keunst koe mear as in sljuchtweihinne boer’, (25 november 1989)

‘Klaas Uilkema en syn mislearre stúdzje oer boerepleatsen’, (2 december 1989)

‘Jelle Brouwer en Aad Prakke en De Blauwe Beweging’, (23 december 1989)

‘Hotel Van der Werff, Anno 1726’ [recensie; D. T. Reitsma en W. Wesselius], (1 februari 1990)

‘Grinslanner boer ferhellet sage út Westergeast’, (8 februari 1990)

‘Joast Halbertsma syn betinken oer Dimter: Men libbet hjir yn in befolke woastine’, (22 maart 1990)

‘Taal yn it grinsgebiet’ [recensie], (29 maart 1990)

‘Snits, exotisch textiel in Friesland’ [recensie; G. Arnolli en S. Wille-Engelsma], (5 april 1990)

‘In kuier troch de Bosk fan Ypeij’, (26 april 1990)

De hûndert dagen fan It Nut

 

Se hawwe west, de hûndert dagen fan it publykskulturele sirkus Arcadia, edysje nûmer ien. Hûndert dagen fol mei ‘lokaal en ynternasjonaal moais’, sa’t de mar heal en bytiden yn min en stiif Frysk oersette webside oankundige. De ‘tiid om te belibje’ is wer foarby.

Fragen as ‘is it hjoedtedei noch mooglik om in ideale wrâld te skeppen’ (Paradys), motiven as ‘de needsaak om oars nei de relaasje tusken minske en natuer te sjen’ of ‘te weitsjen oer generaasjes dy’t noch komme’ (Bosk) en observaasjes as ‘de ierde waarmet op, it klimaat feroaret’ (IIs) stiene sintraal.

It publyk wie, seit men, entûsjast, de ‘makkers’ bliid en de provinsjale jildsjitter tefreden. Mission accomplished.

Wat fansels opfoel oan it programma wie it hege didaktyske gehalte fan it hiele projekt. Net dat der net genôch mei fan alles en noch wat boarte waard. Mar hieltyd waarden de kulturele aktiviteiten yn it ramt set fan bewustwurding. Soest ek sizze kinne: folksopfieding.

Oan alles hong de rook fan de âlde Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Yn de njoggentjinde iuw – It Nut bestiet oars noch altyd – wie dy feriening fan begoedige boargers deropút om foaral de ‘lagere standen’ beskaving en winsklik sosjaal hâlden en dragen by te bringen. In yn it each rinnend ferskil is lykwols dat de aktiviteiten fan It Nut bestuivere waarden troch hûnderten fan lokale ôfdielingen en har leden. Wylst Arcadia tarje koe op in sa’t it liket ûneinich djippe oerheidssubsydzjepot.

Om 1850 hinne hiene de Nederlânske en Fryske oerheden noch gjin middels om brede lagen fan de befolking te berikken mei ideeën oer bestriding fan maatskiplike misstannen en befoardering fan maatskiplike idealen. In krante koe 99 prosint fan de gewoane lju net betelje. Doedestiids kaam it oan op partikulier inisjatyf, tsjerken en kulturele ferieningen om de befolking sin foar it it goede, it wiere en it moaie by te bringen.

Hjoeddedei is dat ien, twa, trije slaggen oars. Wy lêze kranten. En as wy dat spitigernôch net dogge, dan harkje wy wol nei de radio, sjogge nei de televyzje, dikerje op ús mobyl, binne ferslave oan Instagram, Facebook en YouTube. Oerheden yn ús tiid hawwe bergen en bergen mooglikheden om polityk winsklike boadskippen te fersprieden.

Wêrom moat dat dan ék noch fia stjoerde keunst en kultuer? Hoesa moat ús provinsjaal regear my mei djoere publyksmanifestaasjes ynpiperje dat stêden opknappe fan mear grien? Dat it klimaat opwaarmet? Dat wy de natuer leechrôvje? Dat wy de boaiem útrûpelje? De greidefûgels ferjeie, de bysûndere plantsjes fertraapje, ús rintmasterskip net wiermeitsje?

Dat allegear wist ik ommers al lang. De boarger fan 2022 is net deselde as de boere-arbeider fan 1851. Mar dy stuts – as er Frysk lêze koe en immen joech him ris in Fryske Húsfreon – bygelyks út Waling Dykstra syn ferfolchferhaal ‘De winskhoed fan Fortunatus’ op dat de earmoede op it plattelân ék te krijen hie mei de pronksucht fan de boeren. Dy lies net inkeld dat er sparje en garje moast foar minne dagen. Of dat it wichtich wie dat syn kroast nei skoalle gie. Mar dy koe fan Waling-om ek opsnuve dat er rjocht hie op in fatsoenlik lean.

Wat dat oanbelanget, hie de troch de idealen fan It Nut ynspirearre folkskeunst yn it midden fan de njoggentjinde iuw bytiden in aardich minder braaf en in folle politiker karakter as deselde soarte fan ‘keunst’ tsjintwurdich sjen lit. Wilens is it wol iroanysk dat it negative klisjee dat yn de tweintichste iuw troch lju as Douwe Kalma en nei de oarloch ek troch literatuerwittenskippers oan de Fryske Akademy fan de Fryske ‘folksskriuwerij’ makke is, sokke opfallende oerienkomsten hat mei de tsjintwurdich sa priizge folksbeskaving fan Arcadia. Tiden hawwe tiden.

Likegoed soe it te winskjen wêze dat de folgjende edysje fan Arcadia, watfoar namme dy ek mar krije mei, him ris ôffreegje soe wat it ferskil is tusken keunst en polityk útdroegen didaktyk. Hoe’t publykskeunst wérklik maatskippijkritysk en ‘de eagen iepenjend’ wêze kin. Hoe’t it net in sabeare mar in echte foarhoederol spylje kin.

Te freezjen falt dat moderne ‘makkers’ dêr hielendal gjin nocht oan hawwe. Dy foarmje har ideeën neffens de prioriteiten fan de politike subsydzjejouwer. Har hannel draait, lykas dy fan de moderne boer, op oerheidsjild. Mar echte keunst wurket oarsom. Dy soarget dat de jildstream him oanpast oan de ideeën fan de makker. Of dy wurket sa’t Waling Dykstra wurke: sûnder ek mar in stoer fan de provinsje op te striken foar syn skriuwerij en foardragerij.

Wat soe der dan in frisse, Fryske wyn oer Fryslân waaie kinne!

*

Abe de Vries is einredakteur fan it Friesch Dagblad. Hy skriuwt kollums foar De Nije op persoanlike titel

Ut: De Nije 4-3 (2022)

Carrickfergus yn 'e fierte

’t Wie justerjûn – de hjerstmoannejûn

flijde syn jurken oer de pearse sambuca nigra,

doe’t ik in âld Iersk folkslietsje hearde,

en ik tocht oan dy. Oan dy! in amerij,

myn noait desperearjend moedich breidske.


Ik hie it as in bij yn ’e blommen by dy;

nee, as in wjerweide op ’e sjempôt,

as in houtdo yn ’e flearbeien.

Mar ’k wie ek in kniper oan ’e line,

in kweltse platpoat foar de tsjilploech,

in muntsjesiker op in tsjinstribbige jikker –

it libben wierre tsjin en mei.


Doe die ik it achterkeamersrút wer ticht.

Hjoed ha se my fiif kear yn ’e earmen prikt,

foar’t in willige ier sei, lit my mar bliede.

Wa wit wat eintsje bestean noch bliuwt?

Jûts ik in nudle yn myn murch,

dan bestean ik noch wol even

en wit ik op slach wer wat wy

(mei gjin inkeld rjocht dêrta!)

as deagewoan beleefden.


De see is breed by Carrickfergus

en einen swimme kin ’k net mear.

Fleugels om te fleanen bin ’k brek

en elke boat dy’t driuwe wol slacht lek.


Wat tij, lot en tiden skiede, wa sil ’t heel wer meitsje?


Inkeld dizze waarmste, justjes oerstjoere groet

ferstjoer ik nei dyn lippen,

likegoed foargoed.




.

'Fearkrêft' as sjyk eufemisme foar kultueriside

De ramp dy't 2nd Conference on Frisian Humanities hjit

Fan 14 oantemei 16 septimber 2022 hâlde Fryske Akademy, RUG en NHL/Stenden in ‘Conference on Frisian Humanities', yn gewoane taal in Frysk Geasteswittenskiplik Kongres, yn it WTC yn Ljouwert. It is de twadde kear dat se soks dogge: in parade organisearje fan wat men beskôget as it bêste en nijsgjirrichste en wichtichste wurk dat Fryske ‘geasteswittenskippers’ út ’e wei sette.

It programma fertelt ús op watfoar wurk de organisaasje grutsk is, wêr't se punten hoopje mei te skoaren op de nasjonale wittenskipsaginda, en wêr’t se mei foarút wolle de kommende jierren. Mar dat programma fertelt ús spitigernôch ek wat oer de kultueriside (‘the systematic destruction of a culture, particularly one unique to a specific ethnicity’) dy’t de organisearjende ynstellingen plege, en fierder plege wolle, en fierder plege sille, op de Fryske letterkundige kultuer.

Fan de mear as santich (70) lêzingen, presintaasjes en diskusjes dy’t oankundige wurde, geane der mei in bytsje goede wil fiif (5), direkt of yndirekt, oer Fryske letterkunde. De hiele werklik ûneinige rige oare aktiviteiten betreft ûnderwiiskunde, taalwittenskip, Fryske taalkunde yn it bysûnder, en Fryske, meast midsieuske skiednis.

Net ien letterkundige komt oan it wurd. Fan de fiif min ofte mear ‘letterkundige’ aktiviteiten op de wurklist giet ien oer it dichterskollektyf Rixt, as soe dat maatskiplik wat betsjutte, troch in studint, ien giet oer Gysbert Japicx/Joast Halbertsma/Obe Postma, in soartemint trije-yn-ien lêzing troch in Dichter fan Fryslân dy’t fan gjin fan trijen ferstân hat, ien giet oer it skriuwen fan in ‘nij Gabe scroar-ferhaal’, troch in skriuwer, en ien giet, alwer, oer Joast Halbertsma, troch taalkundige Eric Hoekstra. Plus der wurdt noch melding makke fan in ‘diskusje’ oer de takomst fan de Fryske letterkunde wêrby’t de partisipanten net neamd wurde.

Ik soe ek in lêzing hâlde. Mar doe’t ik murk dat elkenien dy’t wat betsjut yn de Frysk-letterkundige wrâld óf in lekke bân hie en net komme koe, óf hielendal net yn byld wie, óf krekt mei man of frou boadskipje moast, tocht ik, nee, mar ik bin gjin doekje foar it blieden. Net dat de organisaasje wat fan my witte woe oer Waling Dykstra fansels, oer waans wurk ik al in jier of sân skriuw, of oer ien fan de oare tsientallen skriuwers en dichters út de 19e en 20e ieu dêr't ik sa by de tiid lâns ek aardich wiidweidige essees oer levere ha. Fergees. Wolnee, it moast oer de Hal-bert-sma’s gean, oeeeee. Wylst mefr. Alpita de Jong, erkend spesjalist sa't it skynt, yn gjin fjilden of wegen te bekennen is.

Jo wolle wol leauwe: sok amateurisme, de desynteresse, de leafdeleazens, it leechachtsjen fan literatuer en literatuerwittenskip, it net witte wollen wat der spilet, dat allegear treft jin as in fûstslach, midden yn jins stomferhearde troanje. 

Mar it hiele barren wurdt likegoed mediageil presintearre as ‘Fearkrêft yn ’e Fryske Geasteswittenskip’. Lês it programma, it is fearkrêft foar, fearkrêft nei, fearkrêft boppe en fearkrêft ûnder. Makket net út dat de lêste audit fan bygelyks it minimale trijetalige ûnderwiis yn de provinsje rampsillich útpakte foar it Frysk, makket net út dat Fryske literatuer op alle fronten swier ûnder druk stiet, makket net út dat it tal Frysklêzers hurder as oait achterút kachelet, makket net út dat Frysk-literêre krityk suver net mear bestiet, makket net út dat Frysk-literêr ûndersyk hast net mear dien wurdt, makket net út dat de Fryske stúdzje oan de RUG aansen wer in klap krijt…. Makket net út…. Fearkrêft.

En fersin jo net: it binne dizze organisearjende ynstellingen sels dy’t mandélich binne oan de kultueriside op it skriftlik Frysk en der mei entûsjasme oan meidogge. Dy’t der belied fan makke hawwe.

Troch gjin literatuerwittenskippers oan te stellen. Troch noait te protestearjen tsjin skealike oerheidsbesluten, útsein as it har eigen budzjetten oanbelanget. Troch har eigen ûndersikers net út te noegjen op har ‘Akademydei’. Troch de Fryske letterkunde stelselmjittich djip ûnder de grûn te wâdzjen. Troch it opstellen fan stupide nije staveringsregels en it opskjinjen en úttinjen fan monumintale wurdboeken. Troch inkeld mar omtinken te hawwen foar de tige nijsgjirrige, en fansels hiel wichtige, mar wol in lytsepytsebytsje eksoatyske stúdzje fan de ferbûgingsregeltsjes fan midsieuske tiidwurden.

Gjin sukses tawinske, mei oare wurden.

 

In yn 'e steek litten kultuer

Sa by de tiid lâns hawwe hiel wat pommeranten út de kultuerwrâld moard en brân skreaud as der wer ris barbaarske besunigingen drigen op de help en stipe fan de oerheid. Alle kearen wol koenen wy de klok dan lyksette op de klank fan sympatike, stypjende lûden. Fan politisy of oare belutsenen dy’t reagearren en it mei it ôfknipen net iens wienen, dy’t dan steefêst moaie soundbites ophoastje koenen oer it almeugend grutte belang fan kultuer en beskaving en dat it sa werklik net kin.

Professor Goffe Jensma, heechlearaar Fryske taal en literatuer oan de Ryksuniversiteit Grins, sil yn it neijier mei emeritaat. Om syn opfolging en de ynrjochting fan ‘syn’ stúdzje yn Grins is spul ûntstien mei it bestjoer fan de Letterefakulteit. Dat bestjoer liket derop út te wêzen om net in frisist mar in soartemint algemiene taalwittenskipper op syn plak del te setten. Immen sûnder spesifike kennis fan Fryske taal, skiednis en kultuer. Jensma, wit ik, sit al in moai skoft siik thús.

Wêr binne no de pommeranten? Ha wy de direkteur fan de Fryske Akademy hjir alris oer heard? Of dy fan Tresoar? De Afûk? De foarsitter fan It Skriuwersboun? De haadredakteuren fan De Moanne en ensafh? De managers fan Arcadia? LF2028? Stean de kranten der fol mei, hat de Omrop de mûle der fol fan?

It antwurd is: nee. Neat fernimme wy út dy hoeken oer de kommende eksekúsje fan de Fryske literatuer en kultuer as akademyske dissipline. Dêr binne rûchwei twa ferklearringen foar te betinken. De earste is dat Fryske ynstituten (Tresoar, Afûk, Fryske Akademy) allegear omriere yn deselde bak mei oerheidsjild; opkomme foar in oare partij yn it fjild is der net mear by, soks soe de eigen kânsen op sukses miskien lytser meitsje kinne. It sil in konsekwinsje wêze fan it neoliberale merktinken dat de kultuersektor al sa lang terrorisearret, fansels net allinnich yn Fryslân.

In twadde mooglike reden is de útslutende klam op taalkundich en histoarysk ûndersyk yn it belied fan foaral de Fryske Akademy. De FA ferhipt it al withoelang om in folweardich plak yn te romjen foar kultuer- en literatuerstúdzje – in nuvere parallel mei de wegering fan de RUG om de wittenskiplike bestudearring fan Fryske taal en kultuer syn gerak te jaan. Mar wurdt de Fryske kultuer it bêste foarútholpen mei nije wurdboeken en referaten oer midsieuske Fryske hannel en frijheid? Wolnee. Dy wurdt stipe as minsken gebrûk meisje fan de kultivearre skriuwtaal, as se lektuer en literatuer skriuwe en lêze yn har taal, en as sokke uteringen de muoite wurdich fûn wurde om te bestudearjen.

Sûnder Fryske literatuer kin it Frysk net fierder. Sûnder stúdzje nei de Fryske literatuer ferliest dy literatuer syn status, syn urginsje, syn oanlûkingskrêft.

Werom nei it Frysk yn Grins. Inkeld de Fryske Deputearre fan Kultuer hat in keardel útmakke, en wol troch te driigjen mei it iennichste wapen dat de provinsje blybker hat, te witten it ynlûken fan syn subsdyzje (jierliks 220.000 euro) oan de RUG. De provinsje wol ynfloed op de beneaming fan Jensma syn opfolger en in selsstannige masterstúdzje Frysk yn Grins.

Yn desimber ferline jier liet de RUG witte gjin boadskip te hawwen oan de winsken fan de Deputearre. It ynlûken fan it provinsjale jild ‘zou teleurstellend zijn, want een verarming van het onderwijs en onderzoek’, liet in wurdfierder witte oan de Grinzer universiteitskrante. Links- of rjochtsom, der komt gjin provinsjaal meipraten en gjin Fryske master.

Gjin skriuwer, dichter of ynstitútsbobo te bekennen dy’t warskôget foar de gefolgen foar de Fryske literatuerstúdzje, as de RUG leafst it hiele wittenskipsgebiet cancelt. It literêre fjild lit sawol Jensma as de Deputearre fierhinne stikke mei harren besykjen om eat fan in werkenbere en selsstannige stúdzje Fryske taal- en letterkunde oerein te hâlden. Wy litte ús eigen kultuer yn ’e steek.

Yntusken is it de fraach oft de Provinsje, yn Nederlân de hoeder fan it Frysk, beskermer fan de ek troch Europeeske ferdraggen beskerme twadde rykstaal, net méar as inkeld mar jild ynsette kin as pressymiddel nei de RUG ta. Betsjut dy juridyske taalstatus dêr’t sa lang foar fochten is dan hielendal neat? Is de RUG de iennichste partij dy’t wat te sizzen hat oer al of net Frysk wittenskiplik ûnderwiis, hoecht de universiteit dêr gjin oerlis oer te hawwen?

It is heech tiid foar leden fan Provinsjale Steaten om har út te sprekken. En wat tinke Fryske lanlike politisy hjirfan, bygelyks Aukje de Vries fan de VVD en Harry van der Molen fan it CDA? Of binne dat allinnich op papier stipers fan de Fryske beweging?




Yn: De Nije 2022-2.

De seis völkische lêzingen fan Fedde Schurer út 1941 en 1942

Nij ljocht op ‘De bining forbritsen’

In tsjerne is in tûne om bûter yn te meitsjen, yn de njoggentjinde ieu húsriem op greidpleatsen dy’t foar sok wurk aparte molkkelders hienen. Doe’t om 1880 hinne it fermoeden bestie dat de tsjernjende Fryske boerinne de kantsjes der ôf begûn te rinnen, liet de Ljouwerter argivaris Wopke Eekhoff in bea takomme oan skriuwer en foardrager Waling Dykstra. Oft dy miskien net in oannimlike foarbyldfrou op papier sette koe om de Fryske ekonomy te rêden.1 It werklike probleem wie lykwols net de boerinne, mar de technologyske achterstân fan de feehâlderij te uzes ferlike mei in lân as Denemarken.

Nimt net wei dat it nije tydskrift De Tsjerne by de tiid wêze woe. It earste nûmer ferskynde yn jannewaris 1946. Ideologysk lieder wie de haadredakteur (dield mei Sjoerd van der Schaaf) fan de Heerenveensche Koerier, dichter en beweger Fedde Schurer. It earste stik yn dat earste nûmer is fan syn hân, it ferneamd wurden manifest ‘De bining forbritsen’.2 Ynhâld: de ferplichte solidariteit fan Fryske skriuwers mei de Fryske beweging, mei de belangen fan it Fryske folk, wie foarby. In serieuze skriuwer koe langer net tagelyk beweger wêze, dat soe it nivo fan de literatuer nei ûnderen helje. Hy moat him frij fan de beweging meitsje. Net langer knibbelje foar de mannichte. Hege keunst!

My hat sa’n hiel strange skieding altyd in ûnwinsklik en ek ûnmooglik doel talike om’t de skriuwer himsels dan bûten in belangryk ûnderdiel fan it iepenbiere libben delset. As soe net altyd de hiele werklikheid ta it domein fan de literatuer hearre. De literatuer makket ommers sels wol út hoe’t er al of net omgiet mei de maatskiplike posysje fan syn taal, mei taalbelied, mei polityk, mei machtsstruktueren, media – mei de wrâld. Foar in minderheidstalige literatuer jildt dat, om it sunich te sizzen, net minder.

Wa’t it stik fan Schurer goed lêst, merkt wol dat ek hy him net werklik losmeitsje kin. Syn ûndergrûnse blêd De Rattelwacht, dat er as in foargonger fan De Tsjerne beskriuwt, wie in ‘illegale dou út de Fryske arke’ (s. 4), skriuwt er. De Tsjerne rjochtet him ta it literatuerleavjend diel fan it ‘Fryske folk’ en de ferskining derfan is fan ûnwittend belang: ‘It is wer moarn oer Fryslân.’ (s. 5) Sokke taal klinkt bekend. Deselde Fryske nasjonalisten dy’t foar de oarloch yn de Fryske beweging foar master opslein hiene, krigen in sit yn ’e redaksje.3 Dat makke it ferbrekken fan ferbiningen al op foarhân frijwat ûnwierskynlik.

Wat dat oanbelanget kin men no noch altyd ûntdekkingen dwaan. Fedde Schurer, bygelyks, blykt yn de oarlochsjierren 1941 en 1942 in seistal publykslêzingen jûn te hawwen, dêr’t kranteferslaggen fan binne. Dy lêzingen wurde yn gjin hânboek of (auto)biografy of artikel neamd.4 Wat opfalt: Schurer syn tinken oer de rollen fan skriuwer en beweging ferskilt yn dy stikken himelsbreed fan ‘De bining forbritsen’. Ik jou koarte werjeftes, wêryn’t ik yn de wurden fan in rige krantestikken fertel wat Schurer nei foarren brocht. De lêzingen sels binne by myn witten net bewarre bleaun:

Lêzing op it Frysk Jongereinkongres yn Ljouwert, Sealen Schaaf, op nijjiersdei 1941.5

Fedde Schurer praat ûnder de titel ‘Heitelâns hope’ oer de learende jongerein. Dy moat syn plak ynnimme yn it Fryske folk, dy hat in eareskuld te foldwaan. Want it wiene har foargongers, de geastlike liedslju op de doarpen, de dûmny, de master, de dokter, de notaris, dy’t folle oan it Frysk misdien hawwe. It Frysk hat tanksij har de namme krigen dat it gjin taal wie foar learde minsken. Dat is de skuld fan it yntellektualisme, dat Fryslân yn de sompe laat hat en in minderweardichheidsgefoel foar taal en wêzen oer besoarge hat. De hâlding fan yntellektuelen foar it Frysk oer moat feroarje. De studinten binne fan in laach dat ienris de skande fan Fryslân wie, mar dat no de hoop fan Fryslân is, om’t se har kennis yn tsjinst stelle wolle fan de ferriking fan it Fryske folk.

Lêzing yn boekhannel Minerva yn Amsterdam, by gelegenheid fan de iepening fan in tentoanstelling fan It Fryske Boek, op 1 novimber 1941.6

De útstalde boeken tsjûgje fan wat der yn it Fryske folk libbe hat en libbet. Schurer wiist derop dat Fryslân de ieuwen bylâns altyd in sterk eigen libben kend hat, in krêftige libbenswil, dy’t foarm socht yn de literatuer. Dy libbenswil toant him ek yn de striid om ûnderwiis yn it Frysk, in striid dy’t giet om it bestean fan it Fryske folk. De taalstriid makket dat foar him elke rigel dy’t er skriuwt in died foar syn folk is. De taalstriid ferbynt de skriuwer mei syn folk, dêr’t er him de stim fan wit. De literatuer stiet midden yn de beweging.

Troch dy mienskiplike striid, dy’t alle omtinken opeasket, kin de Fryske skriuwer gjin yndividualist wêze. Wat de literatuer oanbelanget, de Jongfryske is tefolle bûten it Fryske folk omgien. Dêr is in reaksje op kaam. No leveret it folk sels de stoffe. De skriuwersgeneraasje fan tsjintwurdich stiet folle tichter by it folk. De skriuwers hawwe ûnderfûn dat ek yn it skôgjen fan it eigene him in wrâld fan skientme iepenbierje kin: de mikroskoop lit likefolle wûnders sjen as de teleskoop.

Lêzing op it Alfte Frysk Studintekongres, op 23 desimber 1941 yn De Groene Weide yn Ljouwert.7

Fedde Schurer praat oer ‘Ienheid en Ienriedichheid’. Yn it by de tiid hâlden fan de Fryske taal moatte de mannen fan de wittenskip yn ienriedigens gearwurkje mei hiel it folk. Yntellektuelen en wurkers moatte net op elkoar delsjen, se moatte har as Friezen ien en lykweardich fiele. Mar se moatte al sterk en ienriedich stean. Docht men dat, bout men mei-inoar oan de Germaansk-kristlike kultuer fan it folk, dan mei men de takomst mei fertrouwen ôfwachtsje.

Lêzing op de Krystgearkomste fan it Kristlik Frysk Selskip, op 28 desimber 1941 yn de kofjekeamer fan De Harmonie yn Ljouwert.8

Fedde Schurer praat oer ‘Beaken en Tij’. No is der wer it oarlochstij en op ’e nij in stribjen nei ienheid, dêr’t fierder oan boud wurde kin op grûn fan in Germaansk-kristlike basis. Dat it Fryske folk hechter oanienslút sil needsaak en winst wêze. It paad moat sljochte foar Fryske ienheid, foar in algemiene beweging. It Frysk Selskip en it Kristlik Frysk Selskip soenen ûnder ien lieding brocht wurde moatte. It giet om it bestean, om de takomst fan it Fryske folk en de tiid driuwt nei ienheid. Yn de striid sille der gjin aparte bataljons wêze, of inkeld mei in goede wurkferdieling.

Lêzing op in jûn fan Fryske ferieningen yn Hilversum, op 6 maart 1942 yn it Hof van Holland.9

Fedde Schurer praat oer ‘Folksienheid’. De Fryske beweging hat as doel dat de Fries bûten Fryslân en de jongere generaasje suver Frysk bliuwe en dat Fryslân in ienheid bliuwt, nettsjinsteande alle tsjinstellingen. De terp, dêr’t de Fries troch alle tiden feilich wie tsjin de floed, foarme syn selsstannich karakter, de see as de ûneinige widens syn frijheidsbegryp. Terp en see binne symboalysk foar de Fryske folksaard.

Lêzing op de Iepenloftgearkomste fan de Boun fan Frysk Nasjonale Jongerein, op 25 july 1942 yn Olterterp.10

Fedde Schurer praat foar sa’n 150 minsken oer ‘De Jongerein en Fryslân’. Fryslân is de namme dy’t de jongerein ta ien gehiel makket. Yn dy namme sit de ienheid en ferbûnens mei it folk. De Friezen, dy’t fan de Germaanske stamme binne, hawwe de kristlike kultuer en dêrop moat de takomst boud wurde. Friezen moatte ‘wy’ wêze en minsken fan ’e tiid. Dat is net maklik, en dêrom moat der tige oanpakt wurde.

Mei oare wurden: de Fryske skriuwer en de Fryske beweging binne foar Schurer yn 1941 en 1942 noch altyd, en hiel dúdlik, twa siden fan ien medalje.

Hy giet fier yn syn tsjinstberens oan it Fryske folk, hy hat it oer ‘libbenskrêft’, ‘eareskuld’ en folksopbou op in ‘Germaansk-kristlike basis’. De Dútse besetter en syn trawanten foel dat lêste grif ek op. Syn dichtwurk wurdt sinjalearre troch de Deutsche Zeitung in den Niederlanden op 3 febrewaris 1943. Auteur I.H.W. merkt op dat ‘die erbauliche und zugleich markige Poesie des jungen, begabten Dichters Fedde Schurer durch eine ausgeprägte nationalistische Tendenz gekennzeichnet [wird]’.11 En yn jannewaris 1944 skriuwt folkskundige Sytse Jan van der Molen yn it NSB-blêd Groot Nederland oer de nijste Fryske literatuer: ‘Men heeft meer dan voordien naast het onbestreden recht van de individualiteit van den kunstenaar het beginsel der volksverbondenheid op den voorgrond geplaatst (naar de karakteristiek van Fedde Schurer) (..).’12

Schurer sels wie wilens belutsen rekke by it ferset, holp ûnderdûkers en kaam yn 1944 mei it yllegale blêd (ien nûmer) De Rattelwacht. Mar yn ’e tiid dat er boppesteande lêzingen hold, en Fryske boeken yn Amsterdam oan ’e man brocht, yn dy tiid krigen de Joaden in J stimpele yn har paspoart en in setsje letter waarden se ûntslein. Uteinlik koe men beswierlik noch op ’en paad gean en ferkundigje de Fryske ‘volksverbondenheid’. Yn 1942 setten de Dútsers mei razzia’s en deportaasjes útein. Wat betsjutten dan dy terp en dat wide fiersicht oan de Noardsee noch?

‘De dichter bliuwt Fries’

Dan is de oarloch foarby. As yn jannewaris 1946 it earste nûmer fan De Tsjerne ferskynt, lêst skôger S. fan de Dragtster Courant yn ‘De bining forbritsen’ dat Schurer ‘rommer sykhellet’; oer it stik sels seit er neat.13 Kollega-resinsint F. (Eeltsje Boates Folkertsma) is yn it Friesch Dagblad optein oer it proklamearre eigen plak foar de skriuwers, apart fan de beweging. Likegoed giet it foar him om in relative selsstannigens, want: ‘skieding tusken literatuer en beweging is (..) net mooglik. De dichter bliuwt Fries. Syn bestean woartelt op ’en djipsten yn it Fryske libben’.14

Dat is ek Jan Piebenga fan betinken, de essayist en haadredakteur fan de Ljouwerter, dy’t de twadde printinge fan syn Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse (1957) beslút mei te sizzen: ‘De mystike ienheid fan Fryske beweging en Fryske skriftekennisse kin op straffe fan ôfstjerte net ferbrutsen wurde.’15 Klaes Dykstra yn syn Lyts hânboek fan de Fryske literatuer (1977) neamt Schurer syn stik, mar besteget der fierder gjin omtinken oan.16

Men woe, safolle is dúdlik, in al te radikale ynterpretaasje fan ‘De bining forbritsen’ net foar rekken nimme. It ‘noait wer’ dat út de tekst spruts en it pleit foar heger literêr peil wienen fansels bêst, mar dêr gie it net om. In frijheidsleavjende modernist as Trinus Riemersma hie dat goed yn ’e gaten. In Frysk skriuwer wie neffens Riemersma needsaaklikerwiis tagelyk in beweger, want al syn teksten befoarderje ommers it brûken fan de taal. ,,Skriuwe yn in minderheidstaal is in bewegingsdied, as men no wol of net. In Frysk skriuwer is dus in beweger, mar hy hoecht dat net alle dagen te sizzen”, brocht er yn 1993 nei foarren op it Krystkongres fan Fryske studinten yn de Frjentsjerter Bogt fen Guné.17

De lêste safolle jier liket der lykwols wer mear ferlet fan in echte ferbrutsen ferbining te wêzen. Bygelyks te merkbiten oan de Spiegel van de Friese poëzie (1994). Dêryn ferskynt Schurer syn artikel as in ‘keerpunt in de ontwikkeling van de Friese literatuur’, het ‘weerspiegelt ook het algemene paradigma dat het in de literatuur zuiver en alleen om het literaire werk gaat’.18 Dy l’art pour l’art ynstek is ek oan te treffen yn it nijste hânboek foar Fryske literatuer, it yn 2008 ferskynde Zolang de wind van de wolken waait.19 Foar dy beide publikaasjes wie de winsk om de Fryske literatuer begryplik del te setten foar in Nederlânsktalich publyk belangryk. Dêr hearden skema’s by, yndielingen, wetterskiedingen. Dêrby komt ek dat de tiid folle yndividualistysker wurden wie. Yn de digitale 21e-ieu betsjut sokssawat as ‘it Fryske folk’ hiel wat minder as earder wol. Mei as konsekwinsje dat it net inkeld makliker wurdt, mar ek logysker liket – wat it dus net per se is – om ôfskied fan biningen te nimmen.

Polityk, taal, keunst

Mar dat hoecht ús sicht op de histoaryske werklikheid noch net te fertsjusterjen. Schurer syn lêzingen fan 1941 en 1942 fêstigje it omtinken op persoanlike motiven om nei de oarloch ôfstân te nimmen fan de foar in part troch kollaboraasje kompromitearre Fryske beweging. Wat er as in manifest brocht, as in opdracht foar Fryske skriuwers, wie yn feite foaral in warskôging oan himsels, en dêrby in politike gerêststelling foar de bûtenwacht. Dy koe sa op in ôfstân hâlden wurde. De Fryske literatuer liet mei it nije blêd sjen dat men lessen út de oarloch lutsen hie.

Yn de praktyk libben bewegingsmotiven ek yn De Tsjerne gewoan fierder, neist de ‘autonome’ literatuer. De Tsjerne die beide – sa’t Fryske literêre blêden allegear wol yn ien of oare mjuks beide dien hawwe. En literêre noarmen ferkenne, formulearje en hanthavenje, of trochbrekke, én in rol spylje yn ’e Fryske taalwerklikheid. By alle yndividualisme en persoanlike profilen fan de moderne tiid is it net ferkeard om dêr op te wizen: op it feit dat taalgebrûk der maatskiplik ta docht. Sels as it net mei opsetsin sa’n effekt neistribbet. Polityk, taal en keunst binne net te skieden. Alle literatuer hat politike kanten.

Schurer, boppedat, wie en bleau in folkstinker. Oft er dat no ferbergje woe of net. Al yn 1948 naam er de facto ôfskied fan syn ferbrutsen ferbining, yn syn eigen Heerenveensche Koerier. Minsken binne gjin tafallige eksimplaren tusken al de miljoenen fan ’e wrâld, skriuwt er dêr. ‘De minske is groeid út en yn syn folk. Dat folk bestiet as in libbene ienheid, en dy ienheid nim as sadanich foarm yn it wrâldlibben.’ Serieuze skriuwers soene net yn sa’n lytse taal as it Frysk skriuwe, ‘as der net de wûnderlike bining wie mei dy sa beswierlik te omskriuwen ienheid fan libben, dy’t men folk neamt’.20


Noaten

1Brief Wopke Eekhoff oan Waling Dykstra. Ljouwert, 27 augustus 1879. Tresoar, Waling Dykstra Argyf, D3M77. ‘Waling moat ek de freon fan alle Friezinnen wurde en benammen fan ús Fryske jongfammen’, skriuwt Eekhoff. ‘En dêrta is nou gelegenheid. (..) By it besprekken fan dizze wichtige saak foel my dêrom yn: as Waling Dykstra sa goed wêze woe om yn ’t Frysk in boekje te skriuwen [oer it boerebedriuw en it bûtermeitsjen]. (..) As jo Haitskemoai dêr nei jo tinken te âld foar wêze soe, dan woe ik jo wol in oar minske yn betinken jaan. Foar hûndert jier kaam it wurkje út: De reis fen Maaike Jakkeles nei Ljouwert (..).’

2Fedde Schurer, ‘De bining forbritsen’, De Tsjerne 1-1 (1946) 1-5.

3Yn 1946 Jan Piebenga en Fedde Schurer sels, yn 1950 Eeltsje Boates Folkertsma.

4Noch by Schurer sels, yn syn autobiografy De besleine spegel. Autobiografy (Moussault, Amsterdam 1969), noch yn de dissertaasje fan Johanneke Liemburg, Fedde Schurer (1898-1968). Biografie van een Friese koerier (Friese Pers Boekerij, Leeuwarden 2010) treft men in fermelding oan.

5‘Frysk Jongereinkongres to Ljouwert’, Leeuwarder Courant (2 jannewaris 1941) 5.

6‘Het Friesche boek. Fedde Schurer over Friesland en zijn taal’, Leeuwarder Nieuwsblad (4 novimber 1941) 3.

7‘Alfte Frysk Studentekongres’, Leeuwarder Courant (24 desimber 1941) 6.

8‘Kristlik Frysk Selskip. Algemiene gearkomste op Twadde Krystdei’, Nieuwsblad van Friesland (31 desimber 1941) 5.

9‘Friesche avond’, De Gooi- en Eemlander (9 maart 1942) 2.

10‘Iepenloftgearkomste Boun fen Frysk Nasjonale Jongerein to Olterterp’, Nieuwsblad van Friesland (29 july 1942) 4.

11I.H.W., ‘Das friesische Kultuerelement. Jahrhunderte bereits kämpfen die Friesen um die Erhaltung ihrer Sprache und Eigenart’, Deutsche Zeitung in den Niederlanden (8 febrewaris 1943) 4.

12S.J. van der Molen, ‘Over het karakter der Friesche letterkunde’, Groot Nederland. Letterkundig maandschrift voor den Nederlandschen stam (15 jannewaris 1944) 20.

13S., ‘Nije útjeften’, Dragtster Courant (5 febrewaris 1946) 1.

14F., ‘Nije Fryske boeken’, Friesch Dagblad (13 oktober 1945) 2. Foarútrinnend op ‘De bining forbritsen’ bringt Folkertsma al in skieding oan tusken ‘it gebiet fen ’e biweging’ en ‘dat fen ’e literatuer’. Optein is er oer de sechsde, útwreide printinge fan de Rimen en teltsjes, mar oer in seleksje (troch Jan Piebenga, mar dat wurdt net fermeld) út it wurk fan Teatse Eeltsje Holtrop freget er him ôf oft dêr net tefolle ‘folksskriuwerij’ yn opnaam is - ‘koarte teltsjes, wierewurden, ulefelrymkes’.

15Jan Piebenga, Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse (2e pr.; Laverman, Drachten 1957) 277.

16Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, Lyts hânboek fan de Fryske literatuer (2e pr.; Afûk, Ljouwert) 111.

17‘Net bewege, mar better skriuwe’, Leeuwarder Courant (31 desimber 1993) 15.

18Teake Oppewal e.o., gearst., Spiegel van de Friese poëzie. Van de zeventiende eeuw tot heden (2e pr.; Meulenhoff, Amsterdam 2008) 21.

19Babs Gezelle Meerburg, ‘”De binding verbroken’. Van 1945 tot eind jaren zestig’, yn: Teake Oppewal e.o., Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur (Bert Bakker, Amsterdam 2006) 133. Skriuwer merkt op dat De Tsjerne net in spesifyk program hie, mar dat Schurer syn artikel ‘vaak als programma wordt aangemerkt’. ‘De schrijver heeft zijn dienst als belangrijke bewegingsfactor erop zitten; de beweging moet zich losmaken van de aloude literaire binding en eigen brede wegen gaan’, wurdt Schurer sitearre. Net inkeld problematisearret Gezelle Meerburg de bewearing net, blikens de haadstiktitel nimt se de stelling ek oer as in treffende beskriuwing fan de nei-oarlochske literêre werklikheid.

20F.S., ‘De eachopslach fan in frij folk’, De Heerenveensche Koerier (2 april 1948) 3.

Literatuer

Liemburg, Johanneke, Fedde Schurer (1898-1968). Biografie van een Friese koerier (Friese Pers Boekerij, Leeuwarden 2010)

Dykstra, Klaes en Bouke Oldenhof, Lyts hânboek fan de Fryske literatuer (2e pr.; Afûk, Ljouwert)

Oppewal, Teake e.o., gearst., Spiegel van de Friese poëzie. Van de zeventiende eeuw tot heden (2e pr.; Meulenhoff, Amsterdam 2008)

Oppewal, Teake e.o., Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur (Bert Bakker, Amsterdam 2006)

Piebenga, Jan, Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse (2e pr.; Laverman, Drachten 1957)

Schurer, Fedde, De besleine spegel. Autobiografy (Moussault, Amsterdam 1969)

In eardere fersy fan dit artikel waard publisearre yn it Friesch Dagblad.