maandag 31 januari 2011
zondag 30 januari 2011
zaterdag 29 januari 2011
Cornelis van der Wal, 'Spranke fan hope yn nijste bondel fan Abe de Vries' (FD, 27-1-2011)
Sprankeskyn is Abe de Vries (Winaam, 1965) syn fyfde reguliere bondel. De Vries dy’t yn syn deistich libben útjouwer is fan de Friese Pers Boekerij, krige yn 2005 de Gysbert Japixpriis foar syn bondel In waarm wek altyd. Hy hat ferskillende essays op syn namme s tean en publisearre yn 2008 de blomlêzing Het goud op de weg.
Sprankeskyn is skitterjend foarmjûn. De gedichten wurde ôfwiksele mei yntrigearjende foto’s, makke troch De Vries sels. De fjouwer skiften fan de bondel drage de namme fan de rivieren Pison, Gihon, Hiddékel en Perath, neffens Genesis út Eden ûntsprongen. De bondel einiget mei oersettingen fan Mandelstam, Neruda, Char en Rilke.
Troch de hiele bondel ferspraat fine jo gedichten mei in sterk religieus ynspirearre karakter. Dat is frijwat ferrassend. De Vries syn poëzij hie altyd in tige ierdsk skaaimerk. It foarste skift, Pison, set daliks al út ein mei in utering fan religieuze twifel:
De sielspaden
Soe it wêze dat ik – net leauwich fan hús út,
mar lykwols in freon fan ynmoed en fernuvering -
jo as gelikense trof,
jo in hiel universum en ik in hûdfol gedachten,
(..)
Yn it gedicht dat folget, 'Sân sakraminten', is de byldspraak en ynhâld tige sterk op de bibel basearre: ‘Ik foel del, hearde dyn roppen yn ‘e woastyn: / Doch wierheid! – doe wist ik myn namme.’ Dat sitearjen út de Skrift komt rjocht út it hert. Dochs stiet it De Vries syn orizjinaliteit wat byldtaal oanbelanget yn 'e wei. Yn de folgjende skiften komt de ‘âlde Abe’ mear foar de fuotljochten en komt syn macht oer de taal prachtich ta utering. De kjeld en iensumens fan de wrâld fan de Eskimo’s wurde op plastyske wize op de lêzer oerbrocht:
(..)
No’t alles iis is en iis is alles,
en pik, jittik en bittere galle,
skuort de poarperen froast syn mûle op:
“Do hast dysels ferballe.”
(..)
It sykjen nei in hegere werklikheid yn Sprankeskyn kin net los sjoen wurde fan it sykjen nei en it finen fan de leafde. Of sa’t De Vries dichtet yn it fers 'As sy foar my knibbelje wol': ‘… is it bûgjen fan knibbels it bûgjen / fan in hert dat ik iepenje sil. // En sizze: ja ik wol // …’
De titel Sprankeskyn soe ferwize kinne nei spranken fan hope, mar ek nei de prachtige ljochtflitsen dy’t de dichter fotografearre hat en yn de bondel te finen binne.
Mei de religieuze en ek persoanlike ynstek lit Abe de Vries in kant fan him sjen, dy’t wy út earder wurk noch net sa koene.
vrijdag 28 januari 2011
Robert Frost, 'Mending Wall'
Something there is that doesn't love a wall,
That sends the frozen-ground-swell under it,
And spills the upper boulders in the sun,
And makes gaps even two can pass abreast.
The work of hunters is another thing:
I have come after them and made repair
Where they have left not one stone on a stone,
But they would have the rabbit out of hiding,
To please the yelping dogs. The gaps I mean,
No one has seen them made or heard them made,
But at spring mending-time we find them there.
I let my neighbor know beyond the hill;
And on a day we meet to walk the line
And set the wall between us once again.
We keep the wall between us as we go.
To each the boulders that have fallen to each.
And some are loaves and some so nearly balls
We have to use a spell to make them balance:
'Stay where you are until our backs are turned!'
We wear our fingers rough with handling them.
Oh, just another kind of out-door game,
One on a side. It comes to little more:
There where it is we do not need the wall:
He is all pine and I am apple orchard.
My apple trees will never get across
And eat the cones under his pines, I tell him.
He only says, 'Good fences make good neighbors'.
Spring is the mischief in me, and I wonder
If I could put a notion in his head:
'Why do they make good neighbors? Isn't it
Where there are cows?
But here there are no cows.
Before I built a wall I'd ask to know
What I was walling in or walling out,
And to whom I was like to give offence.
Something there is that doesn't love a wall,
That wants it down.' I could say 'Elves' to him,
But it's not elves exactly, and I'd rather
He said it for himself. I see him there
Bringing a stone grasped firmly by the top
In each hand, like an old-stone savage armed.
He moves in darkness as it seems to me~
Not of woods only and the shade of trees.
He will not go behind his father's saying,
And he likes having thought of it so well
He says again, "Good fences make good neighbors."
That sends the frozen-ground-swell under it,
And spills the upper boulders in the sun,
And makes gaps even two can pass abreast.
The work of hunters is another thing:
I have come after them and made repair
Where they have left not one stone on a stone,
But they would have the rabbit out of hiding,
To please the yelping dogs. The gaps I mean,
No one has seen them made or heard them made,
But at spring mending-time we find them there.
I let my neighbor know beyond the hill;
And on a day we meet to walk the line
And set the wall between us once again.
We keep the wall between us as we go.
To each the boulders that have fallen to each.
And some are loaves and some so nearly balls
We have to use a spell to make them balance:
'Stay where you are until our backs are turned!'
We wear our fingers rough with handling them.
Oh, just another kind of out-door game,
One on a side. It comes to little more:
There where it is we do not need the wall:
He is all pine and I am apple orchard.
My apple trees will never get across
And eat the cones under his pines, I tell him.
He only says, 'Good fences make good neighbors'.
Spring is the mischief in me, and I wonder
If I could put a notion in his head:
'Why do they make good neighbors? Isn't it
Where there are cows?
But here there are no cows.
Before I built a wall I'd ask to know
What I was walling in or walling out,
And to whom I was like to give offence.
Something there is that doesn't love a wall,
That wants it down.' I could say 'Elves' to him,
But it's not elves exactly, and I'd rather
He said it for himself. I see him there
Bringing a stone grasped firmly by the top
In each hand, like an old-stone savage armed.
He moves in darkness as it seems to me~
Not of woods only and the shade of trees.
He will not go behind his father's saying,
And he likes having thought of it so well
He says again, "Good fences make good neighbors."
donderdag 27 januari 2011
Akke Kingma: Electric blue
Electric blue is a color close to cyan that is a representation of the color of lightning, an electric spark, and argon signs; it is named after the ionized air glow produced during electrical discharges. (Wikipedia)
Is it net sa, dat in bytsje mear lok en in bytsje faker wat wyn yn ’e rêch bytiden it ferskil meitsje kin tusken himel en hel, libjen en lijen, in absolute superstjêr en in anonym fûgeltsje yn in koai, thús by ús mem yn Kollumerpomp?
Fan de sopraan Akke Kingma (1937-2002) binne net folle lûdopnames bewarre bleaun, mar út wat der út har kiel kaam kin eltsenien dy’t earen hat, begripe dat se in folle grutter publyk fertsjinne hie as de pear hânfollen tsjerke- en keunstnersfolk yn Fryslân dy’t har ‘live’ sjongen heard hawwe. Har slimme eachsykte (okulêre myastheny) makke har in oan it âlderlik hûs bûne, troch mem bepopke, ûnwisse en bytiden wrâldfrjemde frou, dy't gau wurch wie en faak pineholle hie. Foar har, mar net foar har stim, wie in grutter toaniel in toan te heech.
Ien fan har leafste lieten wie ‘Dein Angesicht’ fan Robert Schumann. Madelon Michel (71), dy’t begjin jierren sechstich lykas Akke studearre oan it Sweelinck Conservatorium yn Amsterdam, kin har fyftich jier nei dato noch yn it omtinken bringe dat Akke dat liet in kear song foar de klasse:
“Ik heb haar begeleid op piano. Ik kan me herinneren dat ik er kippenvel van kreeg, zo mooi vond ik die stem. Electric blue, dat effect had haar stem op mij. Een koude rillingen-gevoel.”
Fan Akke is gjin opname fan Dein Angesicht bekend. Wol fan Paloma Pérez Inigo:
Is it net sa, dat in bytsje mear lok en in bytsje faker wat wyn yn ’e rêch bytiden it ferskil meitsje kin tusken himel en hel, libjen en lijen, in absolute superstjêr en in anonym fûgeltsje yn in koai, thús by ús mem yn Kollumerpomp?
Fan de sopraan Akke Kingma (1937-2002) binne net folle lûdopnames bewarre bleaun, mar út wat der út har kiel kaam kin eltsenien dy’t earen hat, begripe dat se in folle grutter publyk fertsjinne hie as de pear hânfollen tsjerke- en keunstnersfolk yn Fryslân dy’t har ‘live’ sjongen heard hawwe. Har slimme eachsykte (okulêre myastheny) makke har in oan it âlderlik hûs bûne, troch mem bepopke, ûnwisse en bytiden wrâldfrjemde frou, dy't gau wurch wie en faak pineholle hie. Foar har, mar net foar har stim, wie in grutter toaniel in toan te heech.
Ien fan har leafste lieten wie ‘Dein Angesicht’ fan Robert Schumann. Madelon Michel (71), dy’t begjin jierren sechstich lykas Akke studearre oan it Sweelinck Conservatorium yn Amsterdam, kin har fyftich jier nei dato noch yn it omtinken bringe dat Akke dat liet in kear song foar de klasse:
“Ik heb haar begeleid op piano. Ik kan me herinneren dat ik er kippenvel van kreeg, zo mooi vond ik die stem. Electric blue, dat effect had haar stem op mij. Een koude rillingen-gevoel.”
Fan Akke is gjin opname fan Dein Angesicht bekend. Wol fan Paloma Pérez Inigo:
Tim nei ynternasjonaal concours yn Hilversum
Tim sil meidwaan oan de Perpetuum Mobile Competition, in ynternasjonaal concours dat plakfynt op 25, 26 en 27 febrewaris yn it Muzyksintrum fan de Omrop yn Hilversum. Kandidaten binne jonge musisy út Ruslân, Dútslân, Finlân en Nederlân.
It concours wurdt organisearre troch de stêd St. Petersburg, de keunstakademy fan St. Petersburg, it Radio Filharmonysk Orkest en de Akademy Muzikaal Talint.
Tim spilet ien fan de Perpetuums Mobile fan Carl Böhm, de Russyske Fantasy nû. 2 fan Leo Portnoff, de Sweets de Landau-suite fan Hans Cox en it Fioelkonsert yn A mineur fan Jean-Baptiste Accolay.
woensdag 26 januari 2011
Utsprutsen by de presintaasje fan it Sammele Wurk fan Tjitte Piebenga, 26 jannewaris 2011 yn Tresoar
Achte oanwêzigen,
Ik wit net mear hoe’t ik derby kaam om yn it dichtwurk fan Tjitte Piebenga te dûken en it essay te skriuwen dat no de ynlieding is fan it poëzijdiel fan Tjitte syn Sammele Wurk. Ik tink dat ik op syk wie nei dy mominten yn de skiednis fan de moderne Fryske poëzij dat der wat nijsgjirrichs barde, wat ûngewoans, wat oars as oars, en dat ik sa útkaam by ien fan syn bondels.
Myn ynteresse hie yn alle gefallen mei de oarloch neat te krijen. Tjitte syn autobiografysk proazawurk hie ik net lêzen, en hoewol’t dy hiele tragyk fan in bern te wêzen fan in “foute” heit of mem my út myn eigen famyljeskiednis net ûnbekend wie, gie dêr yn it gefal fan Tjitte myn belangstelling net nei út. Dat wie oars doe’t ik in pear jier earder myn blomlêzing oer Douwe Kiestra gearstalde en in tal skôgjende stikken oer syn libben en wurk skreau; op dy plakken haw ik hoopje ik sjen litten dat goed en fout ek yn dy oarloch bytiden ticht byinoar leinen.
Mar by Tjitte gie it my ynearsten om syn dichtwurk. Ik ha wol kommentaar hân op it stik dat ik oer syn gedichten skreaun ha, “Fergetten pommerant”, benammen fan minsken út de generaasje fan Tjitte sels of krekt wat jonger. Hja koenen net goed begripe dat ik Tjitte syn wurk delsette tusken tradysje en fernijing yn, en úteinlik tocht dat dat wurk dochs earder as fernijend besjoen wurde moast: as “eksperiminteel”. Mar dat is fansels in beladen wurd as men praat oer de ûntjouwingen yn de jierren fyftich en sechstich. Hie ik dan net sjoen dat Tjitte literêr grut wurden is yn it skaad fan trije by útstek tradysjonele skriuwers, syn heit Haring Tjittes en syn omkes Douwe Tamminga en Jan Piebenga? Jawol, mar ik hie ek sjoen dat de luchtige boartlikens fan syn earste bondels neat te krijen hie mei de strang-klassike, o sa serieuze wrâld fan Haring Tjittes syn oersetwurk; en al likemin ferlike wurde koe mei de allyksa klassike klam op technyske behearsking yn Douwe Tamminga syn krewearjen.
Dochs is it bêst mooglik om it ûntstean fan Tjitte syn earste bondels Fersen foar Marida (1958) en De Thermen fan Karratsjana (1959) ál yn it ljocht fan de oarloch te sjen. Noch mar fiif jier earder, Tjitte wie doe in jier as 18, floeiden der noch typysk nasjonalistyske fersen út syn pinne. “Hjir leit in warber folk te stjerren… / Ien dolkstjit noch, en it is wei”. Guon fan sokke fersen publisearre er yn 1953, en it liket dúdlik dat er doe noch wol tige de ynfloed fielde fan syn heit, en miskien wol mear yn it algemien, fan de foaroarlochske tradysje yn de Fryske literatuer, doe’t ek minsken as Fedde Schurer graach de “weitsrop” fan it Frysk-wêzen klinke litte mochten, sûnder dat soks dalik betsjutte dat jo dan “ferkeard” wiene. It rint yn alle gefallen yn it each dat it súdlike sjongen yn de beide earste bondels, it boartsjen mei de klanken fan de taal om it boartsjen sels, fier ôf stiet fan it dichtsjen oer it Fryske folk. Sa besjoen wie Fersen foar Marida miskien wol in ôfrekkening, in skjin-skip-meitsjen en ek in hiel dúdlik literêr sinjaal: “Ik wol wat oars.”
Nivera
nivera fan de tûzen winen
dreamhûs fan dyn jonge lea
flinter oer de mimeringen
leelje fan de lêste dea
en it godfergetten doarmjen
wurden fan it smelste jade
pinsiele op dyn boarstgebint
eltse dei in myriade
en de nacht is amarinth
dreamswier skip it gean en kommen
yngean ta dyn tearst topaas
brulloft fan de himelrommen
sakjen fan it waas
En dat “wat oars” hat Tjitte byinoar dichte. Hy is net in dichter fan grutte gedichten, wol ik leauwe, hy hat gjin fersen skreaun dy’t klassyk wurde sille, of dy’t by in protte lêzers like maklik yn it ûnthâld bliuwe as guon gedichten fan omke Douwe. Mar dat docht neat ôf oan it aventoer en de ambysje fan syn dichterlik oeuvre. As ik dat hjir sjen litte wol, kin ik mar it bêste de lêste twa alinea’s oanhelje fan it essay dat ik yn 2006 skreau:
“Op grûn fan de bondels dy’t ik hjir de revu passearje litten ha, is it dúdlik dat Piebenga ‘tradysje’ en ‘fernijing’ op in bysûnder fruchtbere en eigen wize byinoar brocht hat. Mei syn benammen talige wurkwize – oant dat momint dochs benammen it domein fan de ‘tradysjonelen’ – hat er yn ’e jierren fyftich op in oare manier en lâns in oare wei it modernisme yn de Fryske poëzij hannen en fuotten jûn as de ‘eksperimintelen’ dienen, dêr’t er by better skôgjen wiswier wol ta rekkene wurde moat. Hy ymportearre de fernijing net: hy besocht dy út de taal sels te lûken. Yn de jierren sechstich sloech er tematysk syn wjokken út, joech syn taalpessimisme oertsjûgjend stal yn fragmintaryske, brokkelige, koarte foarmen, mei techniken dy’t hjoed de dei noch rom yngong fine. En yn de jierren santich kaam er dan noch mei in straak regissearre konfrontaasje mei de dea.
Yn syn ûntjouwing fan in muzikaal-skilderachtige nei in mear taalfilosofysk rjochte en úteinlik persoanlik-modernistyske poëzij, foarmet it dichtwurk fan Tjitte Piebenga yn de Fryske ferhâldingen in unyk oeuvre. Ik sjoch it as in skeakel, yndie as de ‘missing link’, tusken it romantyske foaroarlochse Fryske dichtsjen en de lettere literêre frijheid, dy’t mei troch him beskrept is.”
Ik wit net mear hoe’t ik derby kaam om yn it dichtwurk fan Tjitte Piebenga te dûken en it essay te skriuwen dat no de ynlieding is fan it poëzijdiel fan Tjitte syn Sammele Wurk. Ik tink dat ik op syk wie nei dy mominten yn de skiednis fan de moderne Fryske poëzij dat der wat nijsgjirrichs barde, wat ûngewoans, wat oars as oars, en dat ik sa útkaam by ien fan syn bondels.
Myn ynteresse hie yn alle gefallen mei de oarloch neat te krijen. Tjitte syn autobiografysk proazawurk hie ik net lêzen, en hoewol’t dy hiele tragyk fan in bern te wêzen fan in “foute” heit of mem my út myn eigen famyljeskiednis net ûnbekend wie, gie dêr yn it gefal fan Tjitte myn belangstelling net nei út. Dat wie oars doe’t ik in pear jier earder myn blomlêzing oer Douwe Kiestra gearstalde en in tal skôgjende stikken oer syn libben en wurk skreau; op dy plakken haw ik hoopje ik sjen litten dat goed en fout ek yn dy oarloch bytiden ticht byinoar leinen.
Mar by Tjitte gie it my ynearsten om syn dichtwurk. Ik ha wol kommentaar hân op it stik dat ik oer syn gedichten skreaun ha, “Fergetten pommerant”, benammen fan minsken út de generaasje fan Tjitte sels of krekt wat jonger. Hja koenen net goed begripe dat ik Tjitte syn wurk delsette tusken tradysje en fernijing yn, en úteinlik tocht dat dat wurk dochs earder as fernijend besjoen wurde moast: as “eksperiminteel”. Mar dat is fansels in beladen wurd as men praat oer de ûntjouwingen yn de jierren fyftich en sechstich. Hie ik dan net sjoen dat Tjitte literêr grut wurden is yn it skaad fan trije by útstek tradysjonele skriuwers, syn heit Haring Tjittes en syn omkes Douwe Tamminga en Jan Piebenga? Jawol, mar ik hie ek sjoen dat de luchtige boartlikens fan syn earste bondels neat te krijen hie mei de strang-klassike, o sa serieuze wrâld fan Haring Tjittes syn oersetwurk; en al likemin ferlike wurde koe mei de allyksa klassike klam op technyske behearsking yn Douwe Tamminga syn krewearjen.
Dochs is it bêst mooglik om it ûntstean fan Tjitte syn earste bondels Fersen foar Marida (1958) en De Thermen fan Karratsjana (1959) ál yn it ljocht fan de oarloch te sjen. Noch mar fiif jier earder, Tjitte wie doe in jier as 18, floeiden der noch typysk nasjonalistyske fersen út syn pinne. “Hjir leit in warber folk te stjerren… / Ien dolkstjit noch, en it is wei”. Guon fan sokke fersen publisearre er yn 1953, en it liket dúdlik dat er doe noch wol tige de ynfloed fielde fan syn heit, en miskien wol mear yn it algemien, fan de foaroarlochske tradysje yn de Fryske literatuer, doe’t ek minsken as Fedde Schurer graach de “weitsrop” fan it Frysk-wêzen klinke litte mochten, sûnder dat soks dalik betsjutte dat jo dan “ferkeard” wiene. It rint yn alle gefallen yn it each dat it súdlike sjongen yn de beide earste bondels, it boartsjen mei de klanken fan de taal om it boartsjen sels, fier ôf stiet fan it dichtsjen oer it Fryske folk. Sa besjoen wie Fersen foar Marida miskien wol in ôfrekkening, in skjin-skip-meitsjen en ek in hiel dúdlik literêr sinjaal: “Ik wol wat oars.”
Nivera
nivera fan de tûzen winen
dreamhûs fan dyn jonge lea
flinter oer de mimeringen
leelje fan de lêste dea
en it godfergetten doarmjen
wurden fan it smelste jade
pinsiele op dyn boarstgebint
eltse dei in myriade
en de nacht is amarinth
dreamswier skip it gean en kommen
yngean ta dyn tearst topaas
brulloft fan de himelrommen
sakjen fan it waas
En dat “wat oars” hat Tjitte byinoar dichte. Hy is net in dichter fan grutte gedichten, wol ik leauwe, hy hat gjin fersen skreaun dy’t klassyk wurde sille, of dy’t by in protte lêzers like maklik yn it ûnthâld bliuwe as guon gedichten fan omke Douwe. Mar dat docht neat ôf oan it aventoer en de ambysje fan syn dichterlik oeuvre. As ik dat hjir sjen litte wol, kin ik mar it bêste de lêste twa alinea’s oanhelje fan it essay dat ik yn 2006 skreau:
“Op grûn fan de bondels dy’t ik hjir de revu passearje litten ha, is it dúdlik dat Piebenga ‘tradysje’ en ‘fernijing’ op in bysûnder fruchtbere en eigen wize byinoar brocht hat. Mei syn benammen talige wurkwize – oant dat momint dochs benammen it domein fan de ‘tradysjonelen’ – hat er yn ’e jierren fyftich op in oare manier en lâns in oare wei it modernisme yn de Fryske poëzij hannen en fuotten jûn as de ‘eksperimintelen’ dienen, dêr’t er by better skôgjen wiswier wol ta rekkene wurde moat. Hy ymportearre de fernijing net: hy besocht dy út de taal sels te lûken. Yn de jierren sechstich sloech er tematysk syn wjokken út, joech syn taalpessimisme oertsjûgjend stal yn fragmintaryske, brokkelige, koarte foarmen, mei techniken dy’t hjoed de dei noch rom yngong fine. En yn de jierren santich kaam er dan noch mei in straak regissearre konfrontaasje mei de dea.
Yn syn ûntjouwing fan in muzikaal-skilderachtige nei in mear taalfilosofysk rjochte en úteinlik persoanlik-modernistyske poëzij, foarmet it dichtwurk fan Tjitte Piebenga yn de Fryske ferhâldingen in unyk oeuvre. Ik sjoch it as in skeakel, yndie as de ‘missing link’, tusken it romantyske foaroarlochse Fryske dichtsjen en de lettere literêre frijheid, dy’t mei troch him beskrept is.”
Abonneren op:
Posts (Atom)